Luận án: Quá trình vận động đến điển phạm hóa văn học nhà Nho Việt Nam (Trần Nhân Tông - Nguyễn Trãi - Lê Thánh Tông)

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI TRƯỜNG ĐẠI HOC KHOA HỌC XÃ HOI VÀ NHÂN VAN DO THU HIẾN QUA TRINH VAN DONG TOI SU DIEN PHAM HOA CUA VAN HOC NHA NHO O VIET NAM TU TRAN NHAN TONG QUA NGUYEN TRAI DEN LE THANH TONG Hà Nội - 2014 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HOI VÀ NHÂN VAN DO THU HIẾN QUA TRINH VAN DONG TOI SU DIEN PHAM HOA CUA VĂN HOC NHÀ NHO Ở VIỆT NAM TU TRAN NHÂN TONG QUA NGUYEN TRÃI DEN LE THANH TONG Chuyén nganh: Van hoc Viét Nam Mã số: 62 22 01 21 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Kim Sơn GS. Trần Ngọc Vương Hà Nội - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các sô liệu, kêt quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bô trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án Đỗ Thu Hiền LỜI CẢM ƠN Luận án được hoàn thành dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Kim Sơn va GS. Tran Ngọc Vương. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới các thay đã tận tình chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án, và trong suốt con đường theo đuổi công việc nghiên cứu khoa học của tôi.

Tôi cũng xin cảm ơn Khoa Văn học, Phòng Đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã luôn tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập. Xin cảm ơn Viện Harvard- Yenching đã trao cho tôi cơ hội thực tập tại Viện trong thời gian làm luận án. Tôi gửi lời cảm ơn tới các nhà khoa học của hội đồng chấm luận án các cấp và các nhà khoa học khác thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia Hà Nội, Viện Văn học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Huế, Trường Đại học Su phạm TPHCM, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia TPHCM. đã gửi lời góp ý, nhận xét để tôi có thể hoàn thiện luận án của mình.

Xin cảm ơn các đồng nghiệp trong Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội Nhân văn, bạn bè và gia đình đã luôn tạo mọi điều kiện giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình viết luận án. Đỗ Thu Hiền MỤC LỤC MỞ ĐẦUU. Lý do chọn Gé tàÌ:. Lich Sty 0n nh.

Phạm vi, đối tượng và mục đích nghiên cứu. Phương pháp nghiÊn CỨU. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. Cấu trúc G6 tài.440 971440077444 E744 977440077441 p97241eptrkasee 28 CHƯƠNG 1: GIAI DOAN KHOI DAU CUA VAN HỌC NHÀ NHO ~ TRƯỜNG HỢP TRAN NHÂN TONG wossssssssssssssonsssssssscensssessssssnssssnssscensecesssssssssssnsssssssscensessssssssnsssenseseese 1.

Thiền tông từ Huệ Nang đến Trần Nhân Tông 1. Quan niệm - đặc trưng thắm mỹ của văn học Thiền gia và sự gặp gỡ Nho gia36 1. Từ cư trần lạc đạo đến các vấn đề thế sựy. Cư tr lạc ñq0.

Van đê dân tộc. Từ tho Thiên cảnh dén sự xuất hiện của van dé đạo ly- thé sự qua thê thơ 77/5. Hình tượng vi Bo tát trang nghiêm- trượng phu trung hiêu. Những yếu tố thời gian- không gian nghệ thuật từ Thiền gia đến Nho gia.

Từ thời gian vũ trụ vĩnh hằng đến thời gian hướng về quá khứ. Từ không gian vũ trụ vô cùng đến không gian thé tục. 78 CHƯƠNG 2: GIAI DOAN ĐỊNH HÌNH CUA VAN HỌC NHÀ NHO- TRUONG HOP 2. Nguyễn Trãi trong bước chuyến giao của lịch sử từ Phật giáo sang Nho giáo.

Sự định hình của quan niệm và đặc trưng tham mỹ của văn học nhà Nho. Các vấn đề đạo lý- thé sự và dân tộc. NhGn nghiia vd An dG nố. Đạo lý thê sw qua trường hợp tho giáo huan và thơ đê vịnh.

Hành đạo hay Gn đậ|E,. ng TH thờ 110 2. Hình tượng trung (Âm. Hình tượng cái tôi trit ẨÌHÌH.

Sáng tạo các hình tượng nhân vật theo mô hình nhân cách lý trởng của D//./, 28 00nẼ01nẺẼ58ee. Định hình các yêu tô thời gian và không gian nghệ thuật của văn học nhà Nho L0 0 00 00 0. Thời gian quá khứ mơ hỗ. Không gian trần thé mang tính wc 16.

ee eect series 136 CHUONG 3: GIAI DOAN DIEN PHAM CUA VĂN HỌC NHÀ NHO-TRƯỜNG HỢP LÊ THÁNH TÔNG.-----°°2es©©SEE2ddE222220 00077380. Hoàng dé Nho gia trong bối cảnh độc tôn Nho giáo. Quan niệm văn chương dé trị nước và các đặc trưng thâm mỹ. Sự tập trung của vấn đề đạo lý và cảm hứng dân tộc thông qua các thể thơ đề VN.

Đạo Wm th sựy. Tự hào về chế độ, Siang SON. SG ng nh ey 165 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài: Văn học nhà Nho chiếm một phần rất quan trọng trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam.

Sự ảnh hưởng của Nho giáo tới xã hội đã tạo ra một nền văn học nha Nho kéo dai suốt nhiều thế kỷ. Nho giáo ở Việt Nam cũng được hiểu là Nho gia, theo Từ điển Nho- Phật- Đạo: “Học phái tư tưởng quan trọng ở Trung Quốc do Không Tử sáng lập” [170, tr. 1063], Nho sĩ là: “Chỉ các phần tử trí thức thời xưa tin tưởng vào học thuyết của Không Tử” [170, tr. Nhà Nho được Duong Quang Hàm định nghĩa: “Nho nghĩa đen là học giả.

Nhà Nho là người đã theo Nho học, hiểu đạo lý của thánh hiền đời xưa, có thê dạy bảo người đời cư xử cho phải đạo và, nếu được đắc dụng, thì đem tài đức của mình mà giúp dân giúp nước. Khái niệm “văn học nhà Nho” được chúng tôi sử dụng theo nghĩa là loại hình tác phẩm văn học được sáng tác theo khuynh hướng mỹ học Nho gia, chịu sự chỉ phối của tư tướng Nho giáo, được coi là thứ văn chương lý tưởng của nhà Nho về mặt lý thuyết. Chủ thể sáng tác của văn học nhà Nho là nhà Nho hoặc những tác giả chịu ảnh hưởng của Nho giáo. Đương nhiên, trong hiện thực, nhà Nho vẫn có thể sáng tác những thứ ngoài Nho giáo, và văn chương Nho giáo vẫn có thể được viết ra bởi những tác giả chịu ảnh hưởng ít nhiều của Nho giáo nhưng không phải là nhà Nho, nhất là ở những giai đoạn hình thành của văn học nhà Nho như thế kỷ XII- nửa đầu thế kỷ XV.

Định nghĩa này của chúng tôi đã chủ ý phân biệt rõ ràng hai bộ phận “văn học có thuộc tính nhà Nho” và “văn học do nhà Nho sáng tác”. Với quan niệm có sự ton tại thực tế của một loại hình tác phẩm văn học nhà Nho như thế trong lịch sử trung đại Việt Nam, chúng tôi đặt vấn đề nghiên cứu quá trình điển phạm hóa của bộ phận văn chương này. Quá trình vận động từ khi mới manh nha cuối thế kỷ XIH cho đến lúc trở thành điển phạm ở nửa cuối thé ky XV là giai đoạn có ý nghĩa quyết định cho diện mạo và những định hướng phát triển sau này của nền văn học nhà Nho ở Việt Nam. Đây là lúc xã hội chuyền từ đa nguyên về văn hóa sang giai đoạn Nho giáo nỗi trội và áp đảo, văn học Việt Nam chuyên từ trạng thái chịu ảnh hưởng của Tam giáo sang trọng tâm là Nho giáo.

Chúng tôi cho rằng nghiên cứu quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho khả di có thé giải quyết những van dé mang tinh lý thuyết có ý nghĩa nền tảng trong việc tìm hiểu nền văn học trung đại. Những hướng nghiên cứu văn học nhà Nho ở Việt Nam giai đoạn từ cuối thế ky XIII đến hết thế ky XV đã được triển khai chủ yếu tập trung ở các phương diện văn học như là sản phẩm của một hệ tư tưởng, một mô hình thiết chế xã hội, dựa trên tổng thể văn hóa mà nó đã tồn tại trong quá khứ. Việc tìm hiểu văn học nhà Nho ở giai đoạn này từ các yếu tổ nội tại của chính nền văn học hay nói cách khác là từ các yêu tố mang tính đặc trưng bản chất được khái quát trên văn bản tác pham chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức. Đặc biệt, việc xem xét quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho thông qua lựa chọn các trường hợp tác giả và tác phẩm tiêu biéu sẽ khiến các lý giải trở nên cụ thé và sáng rõ hơn.

Trần Nhân Tông là tác giả lớn nhất của thé ky XIII, là hiện tượng có sức ngưng tụ những vấn đề quan trọng của thời đại. Là trường hợp tác giả tiêu biểu của văn học Thiền, nhưng sự ảnh hưởng và sự tích hợp tư tưởng Thiền- Nho trong vị hoàng đế- Thiền su- thi nhân này là khá rõ nét. Trước ông, các yếu tố văn học nha Nho còn hết sức mờ nhạt. Việc tìm hiểu tác phâm của Trần Nhân Tông có thể cho thấy một trong những cách thức khởi đầu của văn học nhà Nho- là nảy sinh từ trong lòng của văn học Thiền, hay nói chính xác hơn là ngày càng mở rộng, trưởng thành từ trong chính khối hỗn nhập văn chương Thién- Nho với yếu tố Thiền là căn bản.

Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn Trần Nhân Tông như trường hợp dé nghiên cứu sự khởi đầu của văn học nhà Nho từ trong văn học Thiên. Nguyễn Trãi là tác giả nôi bật nhất của văn học nhà Nho nửa dau thế ky XV. Sinh ra trong thời đại Tam giáo tịnh hành thời Vãn Trần, bản thân thâu thái được tất cả tinh hoa của Tam giáo, nhưng về phương diện nhân cách, tư tưởng, và hành động ông đã thể hiện là một nhà Nho lớn bậc nhất trong lịch sử đất nước, đã có công trong việc sử dụng Nho giáo giải quyết vấn đề dân tộc, góp phần đưa cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đến thăng lợi. Ông cũng là người đầu tiên đã giúp nhà Lê sơ soạn lễ nhạc, định triều nghị, thiết lập một xã hội theo mô hình của các Tiên Thánh.

Nhà Nho cùng thời như Nguyễn Mộng Tuân coi ông là “Nho lâm kỷ hứa chiêm Sơn Đâu” (Rừng Nho lâu nay coi ông như là Thái Sơn, Bắc Đâu). Người đời sau như Lê Thánh Tông ngợi ca ông: “Uc Trai tâm thượng quang khuê tao” (Uc Trai trong lòng rạng vẻ văn chương). Chính vì vậy, chúng tôi lựa chọn Nguyễn Trãi như trường hợp của giai đoạn văn học nhà Nho đã định hình. Lê Thánh Tông chính là giai đoạn điển phạm của văn học nhà Nho, là trường hợp mà những quy phạm, những chuẩn mực của bộ phận văn học này đã được xác lập và được coi là khuôn mẫu để các nhà Nho noi theo.

Lê Thánh Tông là một vi hoàng dé Nho gia nổi tiếng, là người đưa Nho giáo lên địa vị độc tôn.