Luận án tiến sĩ: Truyện Nôm bác học Việt Nam dưới góc nhìn cổ mẫu - Nghiên cứu tại Học viện Khoa học Xã hội

MỤC LỤC Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các chữ viết tắt Danh mục bảng biểu MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án. 15 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU TRUYỆN NÔM BÁC HỌC.

15 VÀ HƢỚNG NGHIÊN CỨU TRUYỆN NÔM BÁC HỌC. 15 TỪ LÍ THUYẾT CỔ MẪU. Thành tựu nghiên cứu truyện Nôm bác học. Đánh giá giá trị truyện Nôm bác học trong bối cảnh tƣ duy tiền hiện đại.

Đánh giá giá trị truyện Nôm bác học trong bối cảnh tƣ duy hiện đại. Giá trị tƣ tƣởng nhân văn truyện Nôm bác học đặt ra và những vấn đề còn bỏ ngỏ 28 1. Giá trị tƣ tƣởng nhân văn truyện Nôm bác học. Những vấn đề còn bỏ ngỏ.

Các hƣớng vận dụng lí thuyết cổ mẫu và tiếp cận truyện Nôm bác học từ góc nhìn cổ mẫu. Các hƣớng vận dụng lí thuyết cổ mẫu vào nghiên cứu văn học. Tiếp cận truyện Nôm bác học từ góc nhìn cổ mẫu. 40 Tiểu kết chƣơng 1.

43 LƢỢC THUẬT LÍ THUYẾT CỔ MẪU VÀ VẤN ĐỀ VẬN DỤNG. 43 LÍ THUYẾT CỔ MẪU VÀO NGHIÊN CỨU TRUYỆN NÔM BÁC HỌC. Những vấn đề chung về lí thuyết tâm lí học phân tích chiều sâu và cổ mẫu. Những nét chính trong tâm lí học phân tích chiều sâu của C.

Lí thuyết cổ mẫu. Bản chất của lí thuyết cổ mẫu trong tƣơng quan với sáng tạo và nghiên cứu văn học 51 2. Đặc trƣng và các dấu chỉ nhận biết cổ mẫu. Cổ mẫu trong tƣơng quan với sáng tạo và nghiên cứu văn học.

Sự tƣơng thích giữa lí thuyết cổ mẫu với truyện Nôm bác học. Dấu ấn huyền thoại, cổ tích trong truyện Nôm bác học. Tƣơng thích của lí thuyết cổ mẫu trong nghiên cứu truyện Nôm bác học. 67 Tiểu kết chƣơng 2.

72 CÁC KHÔNG GIAN MƠ TƢỞNG. 72 TRONG TRUYỆN NÔM BÁC HỌC TỪ GÓC NHÌN CỔ MẪU. Không gian xã hội vĩ mô trong truyện Nôm bác học. Cái nhìn về không gian vũ trụ trong truyện Nôm bác học.

Cái nhìn về không gian nhân sinh trong truyện Nôm bác học. Các không gian thiêng trong truyện Nôm bác học. Không gian kì ảo trong truyện Nôm bác học. Không gian tiên, mộng trong truyện Nôm bác học.

Không gian bóng âm trong truyện Nôm bác học: trăng. 100 Tiểu kết chƣơng 3. 105 DỰ ƢỚC THÂN PHẬN CON NGƢỜI. 105 TRONG TRUYỆN NÔM BÁC HỌC TỪ GÓC NHÌN CỔ MẪU.

Giới hạn của thân phận con ngƣời trong truyện Nôm bác học. Giới hạn thử thách thân phận trong truyện Nôm bác học. Giới hạn tự tử trong truyện Nôm bác học. Motif vƣợt thoát giới hạn thân phận trong truyện Nôm bác học.

Motif ngẫu nhiên, tiên - tục. Motif song trùng. Thân phận hƣớng về thế giới lí tƣởng trong truyện Nôm bác học. Ý niệm thân phận viên mãn trong truyện Nôm bác học.

Thân phận hƣớng đến cổ mẫu tự ngã trong truyện Nôm bác học. 130 Tiểu kết chƣơng 4. 137 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 141 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

143 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU Sơ đồ 3.1: Hình dung về các tầng vũ trụ quan .2: Vũ trụ ba phần/ tầng trong huyền thoại và cổ tích .1: Vòng giới hạn thân phận con ngƣời trong truyện Nôm bác học. Các thế giới biểu tƣợng khiêu khích và đồng hành .3: Cấu trúc hƣớng về không gian thiêng / tục. Lí do chọn đề tài Truyện Nôm nói chung và truyện Nôm bác học nói riêng là một hiện tƣợng văn chƣơng đặc biệt trong lịch sử hình thành và phát triển của văn học dân tộc. Đã có nhiều công lao khai phá nó từ nhiều năm nay nhƣng chủ yếu xuất hiện trên bình diện phiên âm, chú giải và nhìn nhận nó từ khía cạnh lịch sử - xã hội.

Trong khi đó, bản thân truyện Nôm mang chở trong nó nhiều vấn đề: tín ngƣỡng, tôn giáo, tâm linh, tâm thức cá thể và cộng đồng, từ huyền sử đến sử kí; từ thần tích, thần phả đến tiểu sử cá nhân; từ các thiên cổ tích thần kì đến các truyện ngụ ngôn, truyện trạng; từ các nguồn tích truyện bản địa đến các nguồn tích truyện mƣợn bên ngoài, các ý hƣớng đồng thuận và chống đối với những diễn ngôn đƣơng thời, các nẻo về mộng ảo, v. khiến cho cách nhìn một chiều có thể rơi vào trạng thái bất thuận lí. Tiếp cận truyện Nôm, đặc biệt là truyện Nôm bác học, nhƣ nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra, tồn tại trạng thái bấp bênh giữa những sắc thái lịch sử - xã hội cụ thể với thực tế văn bản hƣớng đến. Từ đây, cấu trúc văn bản truyện Nôm bác học có vẻ nhƣ muốn chối bỏ hƣớng tiếp cận lịch sử cụ thể.

Điều dễ nhận thấy là các văn bản truyện Nôm từ LTKN, HT đến ĐTTT hay LVT, v. luôn tồn tại những yếu tố linh dị, cảm tính, ma thuật, bói toán, chiêm mộng, ƣớc muốn về sự đền bồi, hƣớng tới sự hài hòa; trong đó, các yếu tố tâm lí tiền logic, những sự tham dự không phân biệt giữa các tầng khác nhau của cấu trúc vũ trụ - tâm linh: âm - dƣơng; trên - dƣới; ngƣời - trời, ngƣời - âm phủ, v. Bên cạnh đó, các yếu tố lặp lại, các motif, sự luân phiên theo hƣớng hồi cố của không gian và thời gian, v. là những phần không thể thiếu trong kết cấu văn bản.

Có cảm giác rằng, các nhân vật trong thế giới truyện Nôm luôn có những ứng xử, biểu cảm trƣớc thế giới phần lớn bằng các khuôn đúc kinh nghiệm sẵn có, mang tính chất cộng đồng, của tâm lí tập thể, thấp thoáng bóng dáng của thần thoại, cổ tích. Dù các tác phẩm có thể mƣợn cốt truyện nƣớc ngoài (nhƣ HT, Truyện Kiều) hay tự sáng tạo (SKTT, LVT) thì các yếu tố biểu trƣng của thần thoại, sử thi, của vô thức cộng đồng vẫn luôn tham dự mật thiết vào cấu trúc truyện kể. Cũng chính các yếu tố này khi tham dự vào cấu trúc câu chuyện nên đã nhiều nhà nghiên cứu có xu hƣớng đặt truyện Nôm vào dòng văn hóa dân gian và trả nó 2 về với khoa nghiên cứu folklore, nghĩa là không thuộc khoa nghiên cứu văn học [89], nhƣng lại có ngƣời chứng minh điều ngƣợc lại, ngay cả các truyện Nôm bình dân cũng phải đƣợc xem xét trong sự phát triển của truyền thống văn học viết (văn học thành văn - tức là thuộc khoa nghiên cứu văn học) [172]. Hiện nay, di sản truyện Nôm vẫn còn chƣa thống nhất trên nhiều phƣơng diện.

Có ngƣời xem nó là loại hình [130]; có ngƣời xem nó là thể loại [117]; có ngƣời đặt nó vào truyền thống bản địa và nhập vào bộ phận văn hóa dân gian; có ngƣời xem nó là lĩnh vực nghiên cứu của khoa học văn học; nó thuộc truyền thống bản địa và khu vực Đông Nam Á hay khu vực Đông Á, v. Riêng tên gọi cũng hàm chứa nhiều kiểu định danh khác nhau [130], [89]. Về căn bản, cách gọi và phân chia ra hai bộ phận: truyện Nôm bác học và truyện Nôm bình dân là cách định danh phổ biến và đƣợc thừa nhận rộng rãi nhất. Đề tài chúng tôi quan tâm nghiên cứu liên quan đến nhiều vấn đề: 1/ lí thuyết hiện đại có thể áp dụng vào việc nghiên cứu một đối tƣợng nhƣ truyện Nôm thời trung đại (tiền hiện đại) đƣợc không? 2/ lí thuyết phƣơng Tây liệu có tƣơng thích với văn bản đông Á vốn mang những nét văn hóa đặc trƣng? 3/ truyện Nôm là một hiện tƣợng đang rơi vào vùng mờ giữa tác giả và văn bản, v.

Trong bối cảnh nghiên cứu văn học hiện đại, những vấn đề trên đang trở nên một xu hƣớng khả giải. Từ lí thuyết cổ mẫu của Carl Gustave Jung và Gaston Bachelard, Northrop Frye, Maud Bodkin, v. là những ngƣời tiếp bƣớc đã tạo ra hệ phê bình riêng. Họ đã triển khai rộng rãi các khái niệm vô thức cộng đồng, cổ mẫu để tiến hành những phân tích cụ thể, nhằm khám phá tác phẩm văn chƣơng.

Từ đó, phê bình cổ mẫu chính thức bƣớc từ lãnh địa phân tâm học sang lãnh địa nghiên cứu văn học, với tƣ cách vừa là một thuật ngữ vừa là một phƣơng pháp đặc thù trong nghiên cứu khoa học văn học. Từ những năm 40 của thế kỉ trƣớc, Phân tâm học, Chủ nghĩa Marx đã đƣợc vận dụng vào giải mã sáng tác của Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hƣơng; sang những thập niên 50, 60 của thế kỷ XX, ở miền Nam Việt Nam, các học giả đã đẩy nghiên cứu văn học và phê bình văn học tiếp cận với những trào lƣu lí thuyết khoa học mới nhƣ: Hiện tƣợng học, Chủ nghĩa hiện sinh, Cơ cấu luận, v. nghĩa là tập trung vào nghiên cứu văn bản, xác lập chỗ đứng hiện đại cho những hƣớng nghiên cứu văn học. Bên cạnh đó, lí thuyết hiện diện nhƣ một 3 giả thiết, một phƣơng pháp nhằm khai thác đối tƣợng.

Hơn thế, văn bản văn học khi đã neo lại đƣợc với thời gian, cũng đồng nghĩa rằng, các giá trị mà nó quan tâm là có tính phổ quát, khi ấy, biên giới Đông - Tây trở nên khiên cƣỡng và mong manh. Do đó, vấn đề thứ hai nêu trên cũng đƣợc giải quyết. Trong vấn đề thứ ba, quan niệm nghiên cứu văn học hiện đại luôn lấy văn bản làm trung tâm, theo đó, vấn đề tác giả ở đây đƣợc đẩy xuống hàng thứ yếu. Trong viễn tƣợng đó chúng tôi có nhiều hi vọng cho một giả thiết nghiên cứu.

Với đề tài này, chúng tôi nhằm hƣớng tới góp phần đƣa đến một cách nhìn riêng về tƣ tƣởng truyện Nôm bác học Việt Nam trung đại. Nó tồn tại một thế giới nghệ thuật mà chủ thể sáng tạo trình ra luôn mang một “ý hƣớng tính” hay một miền mơ tƣởng, bày tỏ một ý niệm nào đó trƣớc cuộc đời, thời đại, v. Truyện Nôm bác học hiện diện nhiều yếu tố nghệ thuật, nhiều biểu tƣợng nghệ thuật, cấu trúc văn bản, thế giới hình tƣợng, các motif, v. ẩn chứa các tầng sâu văn hoá, tầng sâu tƣ tƣởng và đặc biệt là những phơi mở mới về thế giới nội tâm một cách đặc biệt mà trƣớc đó trong văn học Việt Nam vắng bóng.

Các nhà viết sử văn học đều cho rằng thế giới nghệ thuật truyện Nôm nói chung và truyện Nôm bác học nói riêng là một sự chuyển biến về chất. Điều này là hệ quả của nhiều nguyên nhân lịch sử - xã hội thời trung đại.