Luận án tiến sĩ nhân vật liệt nữ trong văn học việt nam trung đại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM VĂN HƢNG NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM VĂN HƢNG NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM TRUNG ĐẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS TRẦN NHO THÌN Hà Nội - 2016 LỜI CẢM ƠN Tôi muốn qua đây bày tỏ lòng tri ân đối với PGS. TS Trần Nho Thìn (Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội), người đã tận tình hướng dẫn tôi trong việc thực hiện luận án này. Tôi cũng gửi lời cảm ơn tới các thành viên trong các Hội đồng đánh giá luận án bởi những góp ý của Hội đồng sẽ giúp tôi có những tiến bộ nhanh hơn trên con đường học tập và nghiên cứu.

NGHIÊN CỨU SINH Phạm Văn Hƣng LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan rằng: - Luận án Tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học, chưa từng được công bố trong các công trình nghiên cứu của ai khác. - Luận án đã được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc, cầu thị. - Kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu khác đã được tiếp thu một cách trung thực, cẩn trọng trong luận án. NGHIÊN CỨU SINH Phạm Văn Hƣng MỤC LỤC MỞ ĐẦU 4 1.

Lí do lựa chọn đề tài 4 2. Mục tiêu khoa học 5 3. Đối tượng và phạm vi tư liệu 5 4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 6 5.

Phương pháp nghiên cứu 6 6. Cấu trúc của luận án 7 Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 8 1. Giới thuyết một số khái niệm sử dụng trong luận án 8 1. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong 10 lịch sử Trung Quốc và Việt Nam 1.

Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo 10 trong lịch sử Trung Quốc 1. Một số vấn đề về phụ nữ dưới ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo 15 trong lịch sử Việt Nam 1. Lịch sử nghiên cứu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung 28 đại 1. Những nghiên cứu tại nước ngoài về nhân vật liệt nữ trong văn học 28 Việt Nam trung đại 1.

Những nghiên cứu tại Việt Nam về nhân vật liệt nữ trong văn học 32 Việt Nam trung đại Tiểu kết Chương 1 37 Chƣơng 2: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 38 TRUNG ĐẠI THẾ KỈ X - XV 2. Liệt nữ “khai khoa” trong văn chương Đại Việt và sự gán ghép của 38 nhà nho: Trường hợp nhân vật Mị Ê (Việt điện u linh) 2. Sự ngẫu nhiên của lịch sử trong lựa chọn Mị Ê làm nhân vật liệt nữ 38 1 đầu tiên của văn chương Đại Việt 2. Sự gán ghép của nhà nho Đại Việt và sự di chuyển giữa Văn - Sử, 41 Trung - Trinh của liệt nữ Mị Ê 2.

Liệt nữ bản địa đầu tiên và sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo 48 hóa xã hội Đại Việt cuối thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV: Trường hợp Lê thái hậu và Nguyễn thị (Nam Ông mộng lục) 2. Sự lấn át của phương diện Trinh so với Trung trong việc thể hiện 48 nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị 2. Sự khẳng định kết quả quá trình Nho giáo hóa xã hội Đại Việt cuối 53 thế kỉ XIV - đầu thế kỉ XV nhìn từ nhân vật Lê thái hậu và Nguyễn thị Tiểu kết Chương 2 61 Chƣơng 3: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 62 TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XVI - XVIII 3. Liệt nữ mang dáng dấp giai nhân và sự thắng thế nửa vời của đạo lí 62 Nho gia: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Truyền kì mạn lục 3.

Nhân vật liệt nữ là sản phẩm của bất bình đẳng giới và bối cảnh 62 loạn lạc còn nặng gánh nhân sinh 3. Sự chiến thắng của Văn so với Sử trong việc thể hiện người liệt nữ 70 mang dáng dấp giai nhân của thể truyền kì 75 3. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong bối cảnh vãn hồi đạo đức Nho giáo đầu thế kỉ XVIII: Trường hợp liệt nữ An Ấp (Truyền kì tân phả) 3. Nhân vật liệt nữ có đời sống nội tâm phong phú trong mô hình liệt 75 truyện mở rộng 3.

Sự chuyển đổi từ Tình sang Tính của nhân vật liệt nữ trong mắt nữ 82 sĩ, mở đường cho mẫu người tài tử - giai nhân 3. Liệt nữ tà dâm và vưu vật trinh liệt hay là sự phân hóa lí tưởng Nho 90 gia cuối thế kỉ XVIII: Trường hợp Thúy Kiều (Truyện Kiều) và Đặng Thị 2 Huệ (Hoàng Lê nhất thống chí) 3. Nhân vật liệt nữ giữa hai nẻo Trinh liệt và Tà dâm: Trường hợp 90 Thúy Kiều trong "Truyện Kiều" 3. Vưu vật khuynh quốc với kết cục tiết liệt ngoài dự kiến của nhà 102 nho: Trường hợp Đặng Thị Huệ trong "Hoàng Lê nhất thống chí" Tiểu kết Chương 3 107 Chƣơng 4: NHÂN VẬT LIỆT NỮ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 108 TRUNG ĐẠI THẾ KỈ XIX 4.

Sự lên ngôi của nhân vật liệt nữ chính thống trong nỗ lực phục hưng 108 Nho giáo thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Đại Nam liệt truyện và Truyện Nôm 4. Sự quy phạm hóa một mô hình nhân cách trong thời kì phục hưng 108 Nho giáo dưới triều Nguyễn qua “Đại Nam liệt truyện” 4. Sự mô hình hóa một kiểu tự sự về liệt nữ trong “Đại Nam liệt 116 truyện” và làn sóng kế tiếp của nó trong Truyện Nôm 4. Sự tái sinh những cốt truyện cũ và tính thời sự, tính duy lí của nhân 129 vật liệt nữ thế kỉ XIX: Trường hợp nhân vật liệt nữ trong Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện và Vân nang tiểu sử 4.

Sự tái sinh những cốt truyện cũ hay phục sinh những hóa thạch văn 129 chương: Trường hợp Vũ Thị Thiết (“Nam Xương liệt nữ Vũ thị tân truyện”) và Trinh phụ hai chồng (“Vân nang tiểu sử”) 4.2 Tính thời sự và tính duy lí của nhân vật liệt nữ nửa sau thế kỉ XIX: 137 Trường hợp nhân vật mẹ Nguyễn Cao ("Vân nang tiểu sử") Tiểu kết Chương 4 146 KẾT LUẬN 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN 151 QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 3 MỞ ĐẦU 1. Lí do lựa chọn đề tài a. Nho giáo là một học thuyết đạo đức - chính trị mang màu sắc tôn giáo, hướng tới xây dựng những mẫu hình nhân cách (cho nam giới và nữ giới) để phục vụ mục đích giáo hóa (bao gồm giáo dục và cai trị). Trong truyền thống “triết học thực hành đạo đức” dung hợp tôn giáo - chính trị - luân lí đó, kiểu nhân cách liệt nữ là một trong những mô hình nhân cách quan trọng trong quan niệm của nhà nho, có ảnh hưởng lớn trong lịch sử khu vực Đông Á1.

Không chỉ là một minh chứng cho sự ảnh hưởng của văn hóa, văn học Trung Quốc ở Đông Á, kiểu nhân cách này còn có ảnh hưởng to lớn và lâu dài lên những vấn đề của xã hội hiện đại. Trong lịch sử văn học Việt Nam trung đại, kiểu nhân vật liệt nữ có một tiến trình vận động song hành với vận mệnh của văn học nhà nho, thậm chí kéo dài thành vệt sang những năm đầu thế kỉ XX, ám ảnh cả trong văn học Việt Nam hiện đại những năm 1932 - 1945 khi công cuộc hiện đại hóa văn học đã diễn ra ồ ạt và mạnh mẽ. Cùng với các thành tố nội tại của bản thân văn học như: lực lượng sáng tác, quan điểm thẩm mĩ, ngôn ngữ, thể loại, chủ đề - đề tài, việc nghiên cứu nhân vật liệt nữ giúp chúng ta nhìn ra sự vận động của bản thân văn học qua một trong những kiểu nhân vật quan trọng nhất của văn học nhà nho. Do những “điển phạm” trong nghiên cứu và phê bình, có những định đề được đem ra áp dụng cho mỗi giai đoạn văn học như: Giai đoạn văn học khẳng định quốc gia, dân tộc; Giai đoạn văn học khẳng định nhà nước phong kiến; Giai đoạn văn học khẳng định con người.

Nói một cách khách quan, mỗi định đề đó không thể bao quát được hết mọi đặc điểm, hiện tượng của từng giai đoạn văn học. Ngay trong “Giai đoạn văn học khẳng định con người” ở Việt Nam thế kỉ XVIII - nửa trước thế kỉ XIX thì nhân vật liệt nữ (một mô hình nhân cách tuân thủ những tín điều khắt khe nhất của đạo đức Nho giáo) lại xuất hiện nhiều hơn bao giờ hết. Qua nghiên cứu trường hợp nhân vật liệt nữ, ta có thể hiểu thêm về tiến trình văn học Việt Nam trung đại và sự vận động của văn học 1 Về mặt văn hóa, văn học, chúng tôi quan niệm Việt Nam thuộc về khối Đông Á dựa trên sự tương đồng về văn hóa và ngôn ngữ (tiếng Hán) trong quá khứ. 4 Việt Nam hiện đại trong những ngày đầu tìm cách thoát khỏi ảnh hưởng của truyền thống văn học nhà nho đầu thế kỉ XX.

Trong nghiên cứu văn học nói chung, nghiên cứu văn học Việt Nam trung đại nói riêng, việc nhìn người phụ nữ, nhân vật phụ nữ trong văn học từ quan điểm giới không còn là một chuyện xa lạ nhưng vẫn là một hướng đi khá mới mẻ. Hướng nghiên cứu này của luận án bổ sung một góc nhìn về con người nói chung, về người phụ nữ nói riêng từ góc nhìn giới, quan tâm đến nữ tính của họ, bên cạnh những góc nhìn truyền thống đặt họ trong vai trò công dân, vai trò xã hội quen thuộc. Nghiên cứu diễn trình của kiểu nhân vật liệt nữ trong văn học Việt Nam trung đại giúp người nghiên cứu có thêm tiêu chí đánh giá quá trình Nho giáo hóa bản thân đời sống văn học, cảm quan nhân đạo của các nhà văn, quá trình nhân đạo hóa - dân chủ hóa nền văn học Việt Nam. Mục tiêu khoa học - Mục tiêu thực tiễn: Thống kê, khảo sát trên cơ sở những tư liệu đã được công bố, dịch thuật để tìm ra những tác phẩm tiêu biểu trong văn học Việt Nam trung đại có sự xuất hiện của nhân vật liệt nữ.

Trên cơ sở đó, xác định diện mạo, đặc điểm, sự vận động của loại hình nhân vật này qua các tác phẩm, các nhóm tác phẩm, các thể loại, các giai đoạn văn học.