Luận án tiến sĩ nguyễn đình chiểu trong không gian văn hóa nam bộ001

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Tạ Thị Thanh Huyền NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA NAM BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Tạ Thị Thanh Huyền NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA NAM BỘ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC GS. TRẦN NHO THÌN Hà Nội - 2019 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Lãnh đạo và cán bộ các phòng ban, Ban Chủ nhiệm và các thầy cô trong Khoa Văn học Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.TS Trần Nho Thìn - người hướng dẫn khoa học đã luôn tận tình chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình học tập và làm luận án. Đồng thời, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Ban Giám đốc, Trưởng ban Sách Phi hư cấu cùng các đồng nghiệp tại Công ty Văn hóa & Truyền thông Nhã Nam, nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện luận án.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, ủng hộ tôi trong quá trình thực hiện đề tài. Tác giả Tạ Thị Thanh Huyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự hướng dẫn khoa học của GS. Trần Nho Thìn. Kết quả nghiên cứu của đề tài là trung thực, không trùng lặp với công trình của một tác giả nào khác đã công bố trước đây.

Các nhận xét, đánh giá sử dụng của các tác giả, cơ quan, tổ chức khác đều được trích dẫn theo đúng quy định hiện hành về Quy cách trình bày luận án. Nếu có phát hiện bất kỳ gian lận nào, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Hà Nội, ngày 20 tháng 11 năm 2019 Tác giả Tạ Thị Thanh Huyền LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án .8 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Giới thiệu hƣớng tiếp cận và các phƣơng pháp nghiên cứu. Hướng tiếp cận địa văn hóa. Các phương pháp nghiên cứu.

Tổng quan lịch sử nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu nói chung và lịch sử nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu từ góc nhìn văn hóa. Tổng quan lịch sử nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu nói chung. Lịch sử nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu từ góc nhìn văn hóa .21 CHƢƠNG 2: CÁC LỚP TRẦM TÍCH CỦA BA CHỦ THỂ CHÍNH KHMER, VIỆT, HOA TRONG KHÔNG GIAN VĂN HÓA NAM BỘ TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XX. Khái quát về không gian địa lý Nam Bộ.

Các lớp trầm tích văn hóa của ba chủ thể chính Khmer, Việt, Hoa. Lớp văn hóa của người Khmer. Lớp văn hóa của người Việt: nhóm người theo đạo Thiên Chúa và nhóm người không theo đạo Thiên Chúa. Lớp văn hóa của người Hoa.

Hệ thống nhân vật tiêu biểu, nghi lễ và giá trị trong không gian văn hóa Nam Bộ thế kỷ XIX. Hệ thống nhân vật tiêu biểu trong văn hóa Nam Bộ. Hệ thống nghi lễ trong văn hóa Nam Bộ. Những giá trị văn hóa Nam Bộ tiêu biểu.61 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 3: ẢNH HƢỞNG TỪ KHÔNG GIAN VĂN HÓA NAM BỘ TỚI SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU.

Ảnh hƣởng của Nho giáo ở Nam Bộ trong thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu. Tư tưởng “chính khí” trong thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu. Những biểu hiện “lệch chuẩn” của Nho giáo Nam Bộ trong thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu. Tư tưởng bài Phật giáo, bài Thiên Chúa giáo và cự tuyệt văn minh phương Tây trong thơ văn của Nguyễn Đình Chiểu.

Ảnh hƣởng của các tín ngƣỡng - tôn giáo và nghi lễ của văn hóa Nam Bộ trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh hưởng của triết lý âm - dương ngũ hành và tín ngưỡng thờ Huyền Thiên Thượng Đế. Ảnh hưởng của quan niệm về âm chất - âm công. Ảnh hƣởng của các giá trị Nho giáo và bình dân trong văn hóa Nam Bộ tới sự xây dựng các kiểu mẫu nhân cách lý tƣởng trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu.

Lục Vân Tiên - kiểu mẫu nhân cách quân tử đặc sắc Nam Bộ. Kiều Nguyệt Nga - kiểu mẫu nhân cách liệt nữ. Kỳ Nhân Sư - kiểu mẫu nhân cách ẩn sĩ. Trương Định, Phan Tòng - các gương anh hùng kháng chiến.

Người nghĩa binh nông dân - tập thể anh hùng vô danh. Ảnh hƣởng của các thành tựu văn học - nghệ thuật Việt, Hoa trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu. Ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh. Ảnh hưởng của truyện thơ Nôm.

Ảnh hưởng của tuồng .122 CHƢƠNG 4: ẢNH HƢỞNG CỦA NGUYỄN ĐÌNH CHIỂU TỚI KHÔNG GIAN VĂN HÓA NAM BỘ. Nguyễn Đình Chiểu - một nhân cách truyền cảm hứng lớn lao. Con người không khuất lụy nghịch cảnh .125 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Bậc thầy đáng kính của người dân Nam Bộ.

Kẻ sĩ bất khuất, trung thành với lý tưởng. Sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu trong không gian văn hóa Nam Bộ. Nguyễn Đình Chiểu - người truyền bá những tư tưởng Nho giáo chính thống từ không gian văn hóa Huế vào không gian văn hóa Nam Bộ. Khảo sát trường hợp: ảnh hưởng của Lục Vân Tiên - tiếp nhận thuận chiều và “phản tiếp nhận” .179 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .184 TÀI LIỆU THAM KHẢO .201 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài Văn học là một bộ phận không thể tách rời của văn hóa. Bởi vậy, bất kỳ công trình nghiên cứu văn học nào cũng đều phải dựa vào các tri thức văn hóa mới có thể diễn giải, đánh giá đúng về tác phẩm hay hiện tượng văn chương. Phương pháp tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa, với chủ trương phục nguyên đời sống văn hóa vào thời đại tác phẩm được sinh ra để truy nguyên các dạng thức quan niệm về con người, không gian, thời gian trong tác phẩm, đã giúp các nhà nghiên cứu văn học khắc phục và tránh được nhiều sai lầm do vận dụng khiên cưỡng các phương pháp nghiên cứu khác. Với những tác giả lớn như Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Đình Chiểu.

phương pháp tiếp cận văn hóa học đã bổ sung và khắc phục nhiều cách hiểu chưa đúng, “hiện đại hóa” tác giả tác phẩm của nhiều công trình nghiên cứu trước kia. Nguyễn Đình Chiểu là tác gia trung đại đầu tiên của vùng đất Nam Bộ, và của cả Việt Nam, sáng tác hướng tới độc giả đại chúng trong toàn bộ sự nghiệp văn chương của ông. Với một số phận khác thường, nhân cách đáng kính trọng, cùng sự nghiệp văn chương có tầm ảnh hưởng lớn lao, lâu dài, hầu như thời nào Nguyễn Đình Chiểu cũng thu hút sự quan tâm của cả chính quyền lẫn nhân dân. Hơn một thế kỷ trôi qua kể từ khi nhà thơ từ giã cuộc đời, danh mục tư liệu về ông đã xấp xỉ con số 700 với nhiều góc độ tiếp cận.

Hầu hết trong số đó là những bài viết có dung lượng không lớn, tập trung giải quyết một vấn đề nhỏ, hoặc một vấn đề lớn nhưng ở bình diện khái quát. Chuyên khảo Nguyễn Đình Chiểu từ quan điểm thi pháp học của Nguyễn Phong Nam tập trung vào các thành tố bên trong của các tác phẩm. Lịch sử tiếp nhận Nguyễn Đình Chiểu quan tâm đến đời sống của các tác phẩm trong quá trình tiếp nhận, nhưng tác giả mới chỉ dừng ở việc khảo sát tình hình tiếp nhận tác phẩm và nhân cách Nguyễn Đình Chiểu trong văn học nghệ thuật qua các thời kỳ. Chưa có công trình nào tiến hành khảo sát, phân tích toàn diện mối quan hệ giữa nhân cách và sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu với văn hóa Nam Bộ - môi trường văn hóa đã nuôi dưỡng tài năng văn chương của ông, cung cấp những “cú hích” cần thiết để tài năng ấy bộc lộ, đồng thời cũng nhận ảnh hưởng ngược lại từ chính ông.

Một công trình như vậy là một sự bổ sung và đóng góp quan trọng cho sự nghiệp nghiên cứu Nguyễn Đình Chiểu. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong luận án này là: sự hình thành, tầm ảnh hưởng của nhân cách và văn thơ Nguyễn Đình Chiểu trong không gian văn hóa Nam Bộ - một không gian văn hóa non trẻ nhưng độc đáo của đất nước thống nhất Việt Nam với các lớp trầm tích văn hóa đa dạng, liên tục bị biến cố lịch sử khuấy đảo khiến cho chúng không ngừng tương tác với nhau để rồi hình thành nên những hằng số và biến số chi phối cuộc sống cùng với tính cách văn hóa của con người nơi đây. Với đối tượng nghiên cứu như vậy, chúng tôi xác định phạm vi nghiên cứu của luận án là quá trình hình thành, biến đổi của không gian văn hóa Nam Bộ từ đầu thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX (giai đoạn giao thời) cùng toàn bộ cuộc đời cùng sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu với tư cách là một nhân vật văn hóa.

Những tác phẩm của Nguyễn Đình Chiểu được chúng tôi tham khảo và trích dẫn từ công trình Nguyễn Đình Chiểu toàn tập (gồm 2 tập) do Ca Văn Thỉnh, Nguyễn Sĩ Lâm, Nguyễn Thạch Giang biên khảo và chú giải, Nhà xuất bản Văn học ấn hành (1997). Những giai thoại về cuộc đời và nhân cách Nguyễn Đình Chiểu chúng tôi tham khảo cũng như trích dẫn từ công trình Nguyễn Đình Chiểu - về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Ngọc Thiện tuyển chọn, Nhà xuất bản Giáo dục ấn hành (2001), Nguyễn Đình Chiểu trong cuộc đời do Thạch Phương chủ biên (1982), Ty Văn hóa và thông tin Bến Tre xuất bản. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu Có thể coi Nguyễn Đình Chiểu là nhân vật đại diện cho một số giá trị văn hóa cốt lõi của Nam Bộ.