Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ "Lý luận về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX" của Nguyễn Thị Kiều Anh mang đến một công trình nghiên cứu tiên phong, định vị chính nó tại giao điểm của lịch sử văn học, lý luận phê bình, và xã hội học văn hóa. Nghiên cứu này diễn ra trong bối cảnh văn học Việt Nam đang trải qua công cuộc cách tân và hiện đại hoá mạnh mẽ trong nửa đầu thế kỷ XX, một giai đoạn chứng kiến sự chuyển mình từ văn học trung cận đại sang một nền văn học quốc ngữ hiện đại. Tính tiên phong của luận án được thể hiện rõ nét trong việc lấp đầy một khoảng trống nghiên cứu học thuật quan trọng: "Tuy nhiên chưa có một công trình nào đi sâu nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống các vấn đề lý luận của tiểu thuyết thể hiện qua những tập sách, những bài nghiên cứu, phê bình xuất hiện trong giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX." Nhận định này từ tác giả chỉ ra rằng các công trình trước đó thường chỉ tập trung vào đánh giá một trào lưu, một hiện tượng, một tác giả hoặc mang tính chất văn học sử hay sưu tầm tư liệu, thiếu một sự tổng hợp và đánh giá lý luận có hệ thống.

Luận án đề ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

  1. Những điều kiện xã hội-văn hóa nào đã tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết viết bằng chữ quốc ngữ cũng như việc nghiên cứu phê bình tiểu thuyết Việt Nam hiện đại trong nửa đầu thế kỷ XX?
  2. Các ý kiến bàn về tiểu thuyết từ những quan niệm chung (khái niệm, phân loại, nhà viết tiểu thuyết với tư cách là một nghệ sĩ kiểu mới) đến những vấn đề chuyên biệt của thể loại (hiện thực, nghệ thuật viết tiểu thuyết, bạn đọc, phê bình tiểu thuyết) đã phát triển và vận động như thế nào trong tư duy lý luận thể loại giai đoạn này?
  3. Những đóng góp của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình văn học nửa đầu thế kỷ XX đối với quá trình hiện đại hóa nền tiểu thuyết nước nhà là gì, và làm thế nào để liên hệ chúng với thực tiễn sáng tác đương thời và chuyên ngành lý luận hôm nay?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tổng hợp và phân tích các quan niệm về thể loại tiểu thuyết từ các học giả, nhà văn, và nhà phê bình tiên phong như Phạm Quỳnh, Thạch Lam, và Vũ Bằng. Nghiên cứu sử dụng các lý thuyết về sự hình thành thể loại, tiếp biến văn hóa, và lý luận phê bình văn học để kiến tạo một mô hình hiểu biết về sự vận động của tư duy lý luận tiểu thuyết.

Luận án khẳng định đóng góp lý luận đột phá là việc "khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn đề lý luận của thể loại tiểu thuyết trong mảng nghiên cứu phê bình văn học giai đoạn nửa đầu thế kỷ (1900-1945)." Tác động định lượng được ước tính thông qua việc phân tích một tập hợp lớn dữ liệu, bao gồm 47 bài viết về tiểu thuyết trong tổng số 199 bài sưu tầm từ "Tuyển tập nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam từ 1900-1945". Nghiên cứu này không chỉ giới hạn ở việc mô tả lịch sử mà còn đi sâu vào phân tích sự chuyển đổi quan niệm, tạo tiền đề cho sự đổi mới và hiện đại hóa thể loại tiểu thuyết. Phạm vi nghiên cứu bao quát các ấn phẩm báo chí và sách chuyên khảo từ đầu thế kỷ XX đến năm 1945, với trọng tâm là các trung tâm văn hóa lớn ở Bắc Kỳ và Nam Kỳ, bao gồm các tạp chí như Nông Cổ Mín Đàm, Đông Dương Tạp chí, Nam Phong Tạp chí, và Phụ nữ Tân văn.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án đã thực hiện một tổng hợp sâu rộng các luồng tư tưởng chính trong nghiên cứu văn học Việt Nam về tiểu thuyết. Tác giả đã chia các công trình liên quan thành hai nhóm lớn: Nhóm 1 (Các công trình nghiên cứu, khảo luận) và Nhóm 2 (Các bộ sách sưu tầm, biên soạn).

Trong nhóm nghiên cứu, các tác giả như Phạm Thế Ngũ (Việt Nam văn học giản ước tân biên, 1963) và Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học Việt Nam, 1967) được ghi nhận là những người đầu tiên có ý thức chỉ ra con đường phát triển liên tục từ truyện Nôm đến tiểu thuyết và những nguồn ảnh hưởng từ văn học nước ngoài. Thanh Lãng được coi là nhà nghiên cứu đầu tiên "cấu trúc hoá được mô hình của những dạng tiểu thuyết dịch đương thời và chỉ ra những ảnh hưởng của chúng đến những tiểu thuyết do nhà văn Việt Nam sáng tác" [71]. Ông còn nhận định: “Đối với thế hệ 1932-1945, tiểu thuyết giữ địa vị quan trọng đến nỗi ta có thể coi lịch sử văn học Việt Nam của thời kỳ này là lịch sử tiểu thuyết.” Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu mang tính chất tư liệu văn học sử, trình bày sơ lược các vấn đề lý thuyết. Các học giả như Nhất Linh (Viết và đọc tiểu thuyết, 1960), Nguyễn Văn Trung (Xây dựng tác phẩm tiểu thuyết, 1961), Nguyễn Đình Thi (Công việc của người viết tiểu thuyết, 1964) đã trực tiếp bàn đến những vấn đề mang tính lý luận, nhưng thường mang tính chủ quan hoặc chưa hệ thống. Phan Cự Đệ với "Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" (1975) là một công trình chuyên biệt dày dặn, khái quát quá trình hình thành và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, nhưng còn hạn chế trong việc nghiên cứu cụ thể từng trào lưu, tác giả giai đoạn 1900-1945.

Luận án cũng chỉ ra những mâu thuẫn và tranh luận, đặc biệt là sự thiếu vắng một nghiên cứu toàn diện về lý luận thể loại tiểu thuyết. Nhiều công trình sau năm 1986 đã cố gắng đánh giá lại di sản văn học, nhưng vẫn thường chỉ đề cập tới lý luận tiểu thuyết một cách khái lược, không tập trung độc lập. Ví dụ, công trình của Tôn Thất Dụng (Sự hình thành và vận động của thể loại tiểu thuyết văn xuôi tiếng Việt ở Nam Bộ giai đoạn cuối thế kỷ 19 đến năm 1932, 1993) đề cập quan niệm về thể loại nhưng chưa phải là mục tiêu nghiên cứu chính. Trần Mạnh Tiến (Lý luận phê bình văn học Việt Nam ba mươi năm đầu thế kỷ XX, 1996) đã chú ý đến lý luận tiểu thuyết nhưng còn khái lược và chưa hệ thống toàn diện. Ngô Văn Giá (Những vấn đề lý luận văn học giai đoạn 1930-1945, 1996) cũng chỉ trình bày sơ lược, không hệ thống về lý luận thể loại do phạm vi đề tài rộng.

Luận án này định vị mình như một công trình tiên phong, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu học thuật bằng cách thực hiện "khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn đề lý luận của thể loại tiểu thuyết" một cách toàn diện trong giai đoạn 1900-1945. Nghiên cứu này tiến xa hơn các công trình trước đó bằng cách không chỉ thu thập tư liệu mà còn phân tích "sự diễn tiến của tư duy lý luận về thể loại tiểu thuyết xuyên suốt cả một giai đoạn ngót nửa thế kỷ". Luận án tạo một bộ khung lý thuyết độc đáo, thoát ly khỏi việc chỉ đơn thuần ghi nhận thành tựu hay giới thiệu tác giả mà đi sâu vào sự chuyển hóa về quan niệm và tư duy.

So sánh với ít nhất hai nghiên cứu quốc tế (mặc dù văn bản nguồn tập trung vào Việt Nam, nó đề cập đến ảnh hưởng của văn học Trung Hoa và phương Tây, qua đó ngầm so sánh). Ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa đã để lại dấu ấn trong "kết cấu thời gian đơn tuyến và đẳng hướng" và "phương thức điển hình hoá theo 'kiểu Tàu'" trong các tác phẩm giai đoạn đầu như "Nặng gánh oan thường" của Hồ Biểu Chánh. Điều này tương phản với sự tiếp nhận muộn hơn nhưng nhanh chóng và sâu sắc hơn của tiểu thuyết phương Tây, đặc biệt là tiểu thuyết Pháp. Các nhà nghiên cứu như Nguyễn Ngọc Thiện đã bàn tới sự hình thành lý luận tiểu thuyết hiện đại ở Việt Nam "trong sự so sánh với những quan niệm của nhà lý luận tiểu thuyết Nga M. Bakhtin", cho thấy nhận thức về lý luận quốc tế. Luận án này tiếp tục làm rõ cách mà các yếu tố từ tiểu thuyết phương Tây (như "tiểu thuyết một điểm nhìn hay tiểu thuyết đơn thanh" của Bakhtin [8, tr.]) đã dần thay thế các đặc điểm của truyện Tàu, thúc đẩy "cách tân trong nghệ thuật tiểu thuyết" Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án thực hiện một đóng góp lý luận đột phá bằng cách không chỉ mở rộng mà còn thách thức các quan niệm đã có về sự hình thành lý thuyết thể loại tiểu thuyết ở Việt Nam. Nó không chỉ đơn thuần ghi nhận mà còn "khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn đề lý luận" về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu và phê bình văn học Việt Nam giai đoạn 1900-1945. Cụ thể, nghiên cứu này mở rộng hiểu biết về lý thuyết thể loại bằng cách chỉ ra sự vận động của tư duy lý luận từ những kiến giải sơ khai đến các quan niệm phức tạp hơn. Nó thách thức quan niệm rằng lý luận tiểu thuyết giai đoạn này còn rời rạc, chưa có tính hệ thống, bằng cách xây dựng một "bộ khung lý thuyết về thể loại tiểu thuyết qua những ý kiến bàn về thể loại này của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam," bao gồm các tác gia như Phạm Quỳnh (với "Bàn về tiểu thuyết," 1921), Thạch Lam ("Theo giòng"), và Vũ Bằng ("Khảo về tiểu thuyết," 1941). Luận án chứng minh rằng ngay trong những thập kỷ đầu của văn học quốc ngữ, đã có những "kiến giải về đặc trưng của thể loại" tạo tiền đề cho sự hiện đại hóa.

Khung phân tích khái niệm (Conceptual Framework) của luận án bao gồm các thành phần chính:

  1. Tiền đề xã hội-văn hóa: Phân tích các yếu tố như sự phát triển của môi trường đô thị và đời sống đô thị, vai trò của chữ quốc ngữ, và sự ra đời và phát triển của báo chí như những động lực khách quan.
  2. Ảnh hưởng văn hóa ngoại sinh: Đánh giá tác động của tiểu thuyết Trung Hoa và tiểu thuyết phương Tây (đặc biệt là Pháp) đến sự hình thành và vận động của tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ.
  3. Quan niệm về tiểu thuyết: Khảo sát các khái niệm, cách phân loại tiểu thuyết, quan niệm về nhà văn và quá trình sáng tác trong nghiên cứu phê bình đương thời.
  4. Vấn đề hiện thực và nghệ thuật viết tiểu thuyết: Phân tích mối quan hệ giữa tiểu thuyết và hiện thực, các khuynh hướng tả thực/tả chân, cùng các đơn vị nghệ thuật (nhân vật, cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ).
  5. Bạn đọc và Phê bình tiểu thuyết: Nghiên cứu vai trò của bạn đọc và các khuynh hướng phê bình trong việc định hình thể loại.

Mô hình lý thuyết được xây dựng qua việc phân tích các mệnh đề và giả thuyết ngầm định của các nhà phê bình đương thời. Chẳng hạn, quan niệm của Thạch Lam về sự "thành thực là yếu tố quan trọng đầu tiên đối với người cầm bút" và việc "Cốt truyện không cần lắm" phản ánh một xu hướng lý luận mới mẻ, nhấn mạnh tính hiện thực và chiều sâu tâm lý, đối lập với cốt truyện quy phạm của tiểu thuyết chương hồi truyền thống. Luận án cũng chỉ ra những yếu tố của một sự "paradigm advancement" (tiến bộ mô hình) trong tư duy lý luận, khi các nhà phê bình Việt Nam dần thoát ly khỏi tư duy văn học trung đại để tiếp nhận và kiến tạo các quan niệm về tiểu thuyết hiện đại. Điều này được chứng minh qua sự chuyển dịch từ việc mô phỏng truyện Tàu sang phỏng tác và sáng tạo tiểu thuyết theo kiểu Tây phương, đáp ứng "nhu cầu tâm lý và hưởng thụ văn hóa mới mẻ" của công chúng đô thị.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là độc đáo bởi sự tích hợp sâu sắc giữa các luồng lý thuyết văn học lịch sử và xã hội học văn hóa. Nó không chỉ đơn thuần mô tả sự kiện mà còn "giải mã" các tri thức lý luận văn học "như nó vốn có, tránh suy diễn, gán ghép, hiện đại hoá những điều mà nó không hàm chứa." Phương pháp này tích hợp các quan điểm về tiếp biến văn hóa (qua việc phân tích ảnh hưởng của Trung Hoa và phương Tây), lý thuyết thể loại (trong việc định nghĩa và phân loại tiểu thuyết), và lý thuyết về vai trò của xã hội trong văn học (thông qua phân tích đô thị hóa, chữ quốc ngữ, báo chí).

Cách tiếp cận phân tích mới lạ nằm ở chỗ luận án xây dựng "bộ khung lý thuyết" dựa trên chính "ý kiến bàn về thể loại này của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam," thay vì áp đặt một lý thuyết ngoại lai có sẵn. Các đóng góp khái niệm bao gồm việc làm rõ định nghĩa "tiểu thuyết" trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, khi nó còn được dùng để chỉ "tất cả các tác phẩm truyện có dung lượng dài ngắn khác nhau," bao gồm cả "Đoản thiên tiểu thuyết, Trung thiên tiểu thuyết, hay Trường thiên tiểu thuyết." Ví dụ như "truyện Thầy Lazarô Phiên (1887) của Nguyễn Trọng Quản chỉ dày 32 trang nhưng nhiều nhà văn thời kỳ này đều xem là tiểu thuyết." Luận án cũng phân tích sâu các khái niệm về "khuynh hướng tiểu thuyết tả thực và tả thực xã hội," "khuynh hướng tiểu thuyết tả chân," và cách các nhà phê bình đương thời như Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ Bằng phân loại tiểu thuyết. Điều này tạo ra một sự hiểu biết tinh tế về cách các thuật ngữ và khái niệm lý luận được định hình trong bối cảnh lịch sử cụ thể của Việt Nam.

Các điều kiện biên giới (boundary conditions) được nêu rõ, giới hạn nghiên cứu trong giai đoạn "nửa đầu thế kỷ XX (1900-1945)" và tập trung vào "lý luận về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam." Việc này đảm bảo tính khả thi và độ sâu của phân tích, tránh sự khái quát hóa quá mức, đồng thời nhấn mạnh tính đặc thù của bối cảnh lịch sử-văn hóa Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một triết lý nghiên cứu (research philosophy) mang tính lịch sử-phê phán sâu sắc, với lập trường tri thức giải thích (interpretivist epistemological stance) rõ ràng. Phương pháp lịch sử cụ thể được quán triệt để "giải mã" các tri thức lý luận văn học "như nó vốn có, tránh suy diễn, gán ghép, hiện đại hoá những điều mà nó không hàm chứa." Điều này thể hiện sự tôn trọng tối đa đối với bối cảnh lịch sử và ý nghĩa nguyên thủy của các quan niệm, tránh việc áp đặt các lý thuyết hiện đại vào một giai đoạn văn học đang trong quá trình khai mở.

Thiết kế nghiên cứu là một sự kết hợp mạnh mẽ giữa khảo sát định tính và phân tích văn bản chuyên sâu. Mặc dù không sử dụng "mixed methods" theo nghĩa định lượng-định tính truyền thống, luận án tích hợp việc thống kê (định lượng) các bài viết phê bình về tiểu thuyết (ví dụ: "47 bài viết về thể loại tiểu thuyết" trong tổng số 199 bài) với phân tích nội dung (định tính) các ý kiến, quan niệm lý luận. Điều này tạo nên một cách tiếp cận đa chiều, cho phép vừa nhìn nhận bức tranh tổng thể về mức độ quan tâm của giới phê bình, vừa đi sâu vào chi tiết các luận điểm cụ thể.

Thiết kế nghiên cứu không theo dạng đa cấp (multi-level design) thông thường của khoa học xã hội, mà là một thiết kế theo chiều dọc lịch sử, khảo sát sự phát triển của tư duy lý luận theo thời gian. Các "cấp độ" ở đây có thể được hiểu là các giai đoạn phát triển của quan niệm về tiểu thuyết, từ sơ khai đến hình thành các luận điểm cụ thể, và các luồng ảnh hưởng văn hóa (Trung Hoa, phương Tây).

Cỡ mẫu và tiêu chí lựa chọn đối tượng nghiên cứu được xác định chính xác. Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là "những 'văn bản' bàn đến thể loại tiểu thuyết của các nhà văn, nhà nghiên cứu, phê bình, văn học giai đoạn đầu thế kỷ XX." Các văn bản này được khai thác từ những nguồn tư liệu gốc như các báo và tạp chí (Nông Cổ Mín Đàm, Đông Dương Tạp chí, Nam Phong Tạp chí, Hữu Thanh Tạp chí, An Nam Tạp chí, Phụ nữ Tân văn) và các sách chuyên khảo quan trọng (Bàn về tiểu thuyết của Phạm Quỳnh, Theo giòng của Thạch Lam, Khảo về tiểu thuyết của Vũ Bằng). Sự tham gia của tác giả vào biên soạn "Tuyển tập phê bình, nghiên cứu văn học Việt Nam (1900-1945)" (1997) đảm bảo một cơ sở dữ liệu phong phú và được kiểm chứng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu (sampling strategy) là lấy mẫu có mục đích (purposive sampling), tập trung vào các văn bản lý luận và phê bình trực tiếp bàn về thể loại tiểu thuyết. Tiêu chí đưa vào bao gồm các bài viết, sách chuyên khảo của các tác giả có ảnh hưởng lớn trong giai đoạn 1900-1945, đặc biệt là những công trình mang tính hệ thống hoặc đưa ra các quan niệm mới. Tiêu chí loại trừ là các công trình chỉ mang tính chất văn học sử đơn thuần hoặc chỉ tập trung vào một hiện tượng mà không đi sâu vào lý luận thể loại.

Quy trình thu thập dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt bằng cách khảo sát trực tiếp các ấn phẩm gốc hoặc các tuyển tập tư liệu đã được kiểm chứng. Các công cụ thu thập dữ liệu bao gồm việc đọc, phân tích, thống kê và phân loại các luận điểm lý luận. Tác giả đã thống kê "47 bài viết về thể loại tiểu thuyết" từ tổng số 199 bài sưu tầm, cho thấy tính hệ thống trong việc định lượng mức độ quan tâm của giới học thuật.

Mặc dù không sử dụng thuật ngữ "triangulation" theo nghĩa hiện đại, luận án đã thực hiện một dạng thức của nó bằng cách so sánh các ý kiến của nhiều tác giả khác nhau về cùng một vấn đề lý luận (ví dụ: cách phân loại tiểu thuyết của Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ Bằng, Vũ Ngọc Phan), từ đó có được cái nhìn đa chiều và khách quan hơn. Điều này giúp kiểm định tính vững chắc của các phát hiện.

Tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability) của nghiên cứu được đảm bảo thông qua phương pháp lịch sử cụ thể, cố gắng tái hiện tư duy lý luận "như nó vốn có." Điều này giúp tăng tính hợp lệ nội dung (construct validity) bằng cách đảm bảo rằng các khái niệm được nghiên cứu đúng với bối cảnh lịch sử của chúng. Tính hợp lệ sinh thái (external validity) được xem xét thông qua việc liên hệ các vấn đề lý luận với "thực tiễn sáng tác đương thời" và "tiến trình phát triển của xã hội Việt Nam hiện đại," giúp xác định khả năng khái quát hóa của các phát hiện. Các giá trị alpha (α values) hoặc các chỉ số định lượng tương tự không được áp dụng do bản chất định tính-lịch sử của nghiên cứu.

Data và phân tích

Đặc điểm của dữ liệu mẫu bao gồm các văn bản lý luận, phê bình, lời nói đầu, tựa sách, bài báo từ các tạp chí uy tín và sách chuyên khảo. Đây là một tập hợp các ý kiến đa dạng từ "các nhà nho chí sĩ, nhà nho tài tử" đến "những nhà văn - trí thức tân học," đại diện cho các quan điểm khác nhau về tiểu thuyết trong giai đoạn chuyển giao văn hóa xã hội. Luận án phân tích cả những quan niệm của các nhà nghiên cứu phê bình "ngoài Mác-xít" như Thạch Lam, Vũ Bằng, Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan và cả những quan điểm từ nhóm "Mác-xít" như Hải Triều, Trần Đình Long, Đặng Thai Mai, cung cấp một cái nhìn toàn diện về bối cảnh tư tưởng đa dạng.

Kỹ thuật phân tích dữ liệu chủ yếu là phân tích nội dung (content analysis) và phân tích diễn ngôn lịch sử (historical discourse analysis). Các ý kiến về tiểu thuyết được thống kê, phân loại, và phân tích sâu về nội dung, nhằm làm rõ sự phát triển của tư duy lý luận. Ví dụ, phân tích quan niệm của Phạm Quỳnh về "Bàn về tiểu thuyết" (1921) như "một công trình nghiên cứu quy mô và hệ thống đầu tiên" cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận thể loại.

Việc kiểm tra tính vững chắc (robustness checks) được thực hiện thông qua phương pháp so sánh, đối chiếu các ý kiến khác nhau về cùng một vấn đề (ví dụ: so sánh cách phân loại tiểu thuyết của các tác giả khác nhau), giúp xác nhận tính nhất quán hoặc làm nổi bật sự khác biệt trong tư duy lý luận. Luận án cũng chú ý đến các "counter-intuitive results," chẳng hạn như việc tiểu thuyết "Thầy Lazarô Phiên" của Nguyễn Trọng Quản chỉ dày 32 trang nhưng vẫn được coi là tiểu thuyết, cho thấy khái niệm thể loại còn đang trong quá trình định hình. Các yếu tố định lượng như "effect sizes" hay "confidence intervals" không phù hợp với loại hình nghiên cứu này.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra những phát hiện then chốt, cung cấp cái nhìn sâu sắc về sự hình thành và phát triển của lý luận tiểu thuyết ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX:

  1. Sự chuyển dịch về quan niệm thể loại: Luận án chỉ ra rằng khái niệm "Tiểu thuyết" trong giai đoạn này chưa được xác định rõ ràng, thường được dùng để chỉ các tác phẩm truyện có dung lượng dài ngắn khác nhau, ví dụ như "truyện Thầy Lazarô Phiên (1887) của Nguyễn Trọng Quản chỉ dày 32 trang nhưng nhiều nhà văn thời kỳ này đều xem là tiểu thuyết." Đây là bằng chứng cụ thể về tính linh hoạt ban đầu của khái niệm.
  2. Ảnh hưởng kép của văn học ngoại sinh: Nghiên cứu khẳng định ảnh hưởng sâu sắc của cả tiểu thuyết Trung Hoa (truyện Tàu) và tiểu thuyết phương Tây (Pháp) đến tư duy tiểu thuyết Việt Nam. Dấu ấn tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa còn đậm nét trong "kết cấu thời gian đơn tuyến và đẳng hướng" và "phương thức điển hình hoá theo 'kiểu Tàu'" ở giai đoạn đầu, đặc biệt ở Nam Bộ với Hồ Biểu Chánh. Tuy nhiên, tiểu thuyết phương Tây, đặc biệt là Pháp, tuy du nhập muộn hơn nhưng nhanh chóng tạo ra "sự cách tân trong nghệ thuật tiểu thuyết," thúc đẩy việc miêu tả tâm lý nhân vật và phá vỡ kết cấu có hậu truyền thống, như được thấy trong các tác phẩm phỏng tác của Hồ Biểu Chánh (8/18 cuốn tiểu thuyết từ 1912-1932 được phỏng tác từ tác phẩm phương Tây).
  3. Vai trò của các tiền đề xã hội-văn hóa: Sự phát triển của môi trường đô thị, sự phổ biến của chữ quốc ngữ, và sự ra đời của báo chí là những yếu tố then chốt tạo nên "một tầng lớp công chúng văn học mới, rất đa dạng về mặt thành phần" và một "môi trường tồn tại của văn học mới." Theo Hoàng Tiến [150, tr.], chữ quốc ngữ không chỉ mở đầu cho ngành báo chí và in ấn mà còn "Khởi nguồn cho các loại hình văn học (thơ mới, kịch nói, truyện ngắn, tiểu thuyết ) sẽ nở rộ vào những năm 1930-1945."
  4. Sự hình thành tư duy lý luận độc lập: Luận án chứng minh sự vận động của tư duy lý luận thể loại, từ việc mô phỏng và phỏng tác đến những kiến giải mang tính độc lập về đặc trưng, kết cấu, nhân vật, và ngôn ngữ tiểu thuyết. Các nhà phê bình như Phạm Quỳnh, Thạch Lam, Vũ Bằng đã đưa ra những "luận điểm quan trọng về thể loại," mở đường cho việc xây dựng lý thuyết tiểu thuyết hiện đại. Thạch Lam, trong "Theo giòng," đã nhấn mạnh "Thành thực là yếu tố quan trọng đầu tiên đối với người cầm bút" và "Cốt truyện không cần lắm, không nên xếp đặt câu truyện quá," một quan niệm đối lập với tiểu thuyết truyền thống.
  5. Bức tranh đa dạng của phê bình tiểu thuyết: Nghiên cứu làm rõ sự đa dạng của các khuynh hướng phê bình, từ những ý kiến tập trung vào "nội dung" (Vũ Ngọc Phan) đến những bàn luận về "nghệ thuật viết tiểu thuyết" (Nguyễn Văn Trung) và "mối quan hệ giữa tiểu thuyết và hiện thực cuộc sống" (Nguyễn Đình Thi). Luận án cũng đề cập đến các cuộc tranh luận lớn như "Nghệ thuật vị nghệ thuật" hay "Nghệ thuật vị nhân sinh" (1935-1939), cho thấy một đời sống lý luận sôi nổi.

Implications đa chiều

Các phát hiện của luận án có ý nghĩa sâu rộng trên nhiều bình diện:

  • Theoretical advances: Luận án không chỉ mở rộng sự hiểu biết về lý thuyết thể loại tiểu thuyết mà còn đóng góp vào việc làm rõ cách thức các lý thuyết văn học được tiếp biến và bản địa hóa. Nó chứng minh rằng các nhà phê bình Việt Nam đã "kiến giải về đặc trưng của thể loại" và "tạo tiền đề cho sự đổi mới và hiện đại hoá của thể loại," qua đó mở rộng các lý thuyết về sự phát triển của thể loại văn học trong bối cảnh giao thoa văn hóa.
  • Methodological innovations: Phương pháp "lịch sử cụ thể" của luận án, với việc "giải mã" tri thức lý luận "như nó vốn có, tránh suy diễn, gán ghép, hiện đại hoá," là một đóng góp phương pháp luận quan trọng. Cách tiếp cận này có thể áp dụng cho các nghiên cứu về lý luận phê bình trong các bối cảnh lịch sử khác, nơi cần sự tôn trọng tối đa đối với tính đặc thù của tư duy học thuật trong quá khứ.
  • Practical applications: Kết quả nghiên cứu là "tài liệu tham khảo hữu ích và thiết thực đối với hoạt động nghiên cứu, học tập và giảng dạy về lý luận văn học và văn học Việt Nam hiện đại." Nó cung cấp một nền tảng vững chắc cho việc hiểu nguồn gốc và sự tiến hóa của tiểu thuyết Việt Nam, giúp sinh viên và nhà nghiên cứu tiếp cận sâu hơn với di sản văn học.
  • Policy recommendations: Mặc dù là một công trình lý luận, luận án gián tiếp khuyến nghị về việc bảo tồn và nghiên cứu các di sản văn học và lý luận, đặc biệt là những "hòn máu bị bỏ rơi" như Bùi Đức Tịnh đã đề cập. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá lại di sản văn học quá khứ "trên tinh thần đổi mới" để định hướng cho sự phát triển của văn học hiện tại và tương lai.
  • Generalizability conditions: Các phát hiện có thể được khái quát hóa cho các nghiên cứu về sự hình thành thể loại văn học hiện đại ở các quốc gia khác trong khu vực châu Á, nơi cũng chịu ảnh hưởng của cả văn hóa truyền thống (Trung Hoa) và phương Tây, cùng với sự phát triển của đô thị và công cụ truyền thông mới.

Limitations và Future Research

Luận án này, mặc dù mang tính đột phá, cũng thừa nhận một số hạn chế cụ thể để duy trì tính khách quan khoa học:

  1. Phạm vi tập trung: Do giới hạn của đề tài, luận án tập trung vào lý luận tiểu thuyết từ góc độ nghiên cứu và phê bình, chưa có điều kiện đi sâu "nghiên cứu một cách đầy đủ và cụ thể từng trào lưu, từng tác giả, từng tác phẩm" trong thực tiễn sáng tác. Điều này giới hạn khả năng phân tích chi tiết mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn sáng tác của từng cá nhân.
  2. Thời gian và ngữ cảnh: Nghiên cứu chỉ giới hạn trong "nửa đầu thế kỷ XX (1900-1945)," điều này khiến các quan niệm sau năm 1945 hoặc các ảnh hưởng lý luận hiện đại hơn không được đưa vào phân tích chuyên sâu.
  3. Tính chuyên biệt của tư liệu: Mặc dù đã tổng hợp nhiều ý kiến, một số quan niệm lý luận ban đầu có thể vẫn còn sơ lược, tản mạn trong các lời bạt, tựa, và bài báo ngắn, khó để xây dựng thành một hệ thống hoàn chỉnh. Như tác giả đã nêu, nhiều công trình trước đó chỉ dừng lại ở mức "lược khảo, vẽ lên diện mạo chung."

Các điều kiện biên giới của nghiên cứu được xác định rõ ràng về ngữ cảnh (Việt Nam), mẫu (các văn bản lý luận-phê bình về tiểu thuyết), và thời gian (1900-1945). Điều này giúp kiểm soát phạm vi và độ sâu của phân tích.

Dựa trên những hạn chế này, luận án đề xuất một chương trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể:

  1. Mở rộng nghiên cứu về thực tiễn sáng tác: Đi sâu phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa lý luận tiểu thuyết và thực tiễn sáng tác của các nhà văn cụ thể trong giai đoạn này, làm rõ cách các quan niệm lý luận đã được ứng dụng hoặc thách thức bởi các tác phẩm.
  2. So sánh liên văn hóa chi tiết hơn: Thực hiện một nghiên cứu so sánh chi tiết hơn về cách thức tiếp nhận và bản địa hóa các lý thuyết tiểu thuyết phương Tây (ngoài Pháp, như Anh, Nga) và Trung Quốc trong văn học Việt Nam, đặc biệt là sự đối thoại với các lý thuyết như của Bakhtin về tiểu thuyết đa thanh (polyphonic novel).
  3. Nghiên cứu về vai trò của nữ giới trong phê bình: Khảo sát đóng góp của các nhà phê bình nữ (nếu có) hoặc các quan niệm về giới trong lý luận tiểu thuyết giai đoạn này, một lĩnh vực có thể còn ít được chú ý.
  4. Phát triển khung lý thuyết tiếp biến: Đề xuất một khung lý thuyết mới về "tiếp biến lý luận" trong văn học, nơi các lý thuyết ngoại lai không chỉ được tiếp nhận mà còn được biến đổi, bản địa hóa để phù hợp với bối cảnh văn hóa Việt Nam.
  5. Phân tích sâu hơn các tranh luận: Phân tích chuyên sâu hơn các cuộc tranh luận nghệ thuật như "Nghệ thuật vị nghệ thuật" và "Nghệ thuật vị nhân sinh" để làm rõ hơn các tiền đề triết học và chính trị xã hội đằng sau các quan niệm về tiểu thuyết.

Những cải tiến về phương pháp luận có thể bao gồm việc sử dụng các công cụ phân tích văn bản số (digital text analysis) để xử lý một lượng lớn tư liệu, giúp định lượng và nhận diện các xu hướng lý luận một cách hiệu quả hơn. Về mở rộng lý thuyết, có thể đề xuất các mô hình về "tư duy lý luận khai mở," xem xét cách các tri thức lý luận văn học hình thành và phát triển trong các giai đoạn chuyển giao văn hóa.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này tạo ra một tác động đa diện và sâu sắc, vượt ra ngoài phạm vi học thuật.

Tác động học thuật (Academic impact): Luận án là "công trình đầu tiên khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn đề lý luận của thể loại tiểu thuyết trong mảng nghiên cứu phê bình văn học giai đoạn nửa đầu thế kỷ (1900-1945)." Điều này sẽ làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về lịch sử lý luận văn học Việt Nam, tiềm năng được trích dẫn cao trong các luận án tiến sĩ, bài báo khoa học, và chuyên khảo về văn học hiện đại. Ước tính số lần trích dẫn có thể đạt từ hàng chục đến hàng trăm trong thập kỷ tới, đặc biệt trong các nghiên cứu về thể loại học, lịch sử phê bình, và văn học so sánh. Nó cung cấp một cái nhìn toàn diện và có hệ thống mà trước đây chưa có, giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu trong ngành.

Chuyển đổi ngành (Industry transformation): Đối với ngành giáo dục và xuất bản, luận án cung cấp một tài liệu tham khảo giá trị cho việc xây dựng chương trình giảng dạy lý luận văn học và văn học Việt Nam hiện đại ở các trường đại học. Các nhà xuất bản có thể dựa vào các phát hiện của luận án để tái bản hoặc biên soạn các tuyển tập phê bình, nghiên cứu văn học một cách có chọn lọc và mang tính hệ thống hơn, góp phần nâng cao chất lượng sách tham khảo.

Ảnh hưởng chính sách (Policy influence): Nghiên cứu này đóng góp vào việc đánh giá lại di sản văn học quá khứ "trên tinh thần đổi mới," một mục tiêu quan trọng trong chính sách văn hóa Việt Nam sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986). Nó cung cấp cơ sở dữ liệu và phân tích vững chắc để các cơ quan quản lý văn hóa và giáo dục ở cấp quốc gia và địa phương có thể xây dựng các chính sách hỗ trợ nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản lý luận phê bình.

Lợi ích xã hội (Societal benefits): Bằng việc làm rõ sự vận động của tư duy lý luận về thể loại tiểu thuyết và khẳng định những đóng góp của các học giả tiền bối, luận án góp phần nâng cao nhận thức của công chúng về giá trị của văn học và phê bình trong quá trình hiện đại hóa đất nước. Nó giúp người đọc hiểu sâu hơn về nguồn gốc và đặc điểm của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, từ đó trân trọng hơn di sản văn hóa dân tộc. Việc này có thể được định lượng qua việc tăng số lượng các công trình nghiên cứu, các khóa học, hoặc các ấn phẩm phổ biến kiến thức về đề tài này trong cộng đồng.

Liên quan quốc tế (International relevance): Nghiên cứu này có ý nghĩa toàn cầu khi đặt văn học Việt Nam vào bối cảnh tiếp biến văn hóa Đông-Tây. Việc phân tích ảnh hưởng của tiểu thuyết Trung Hoa và phương Tây, cùng với sự bản địa hóa các quan niệm, cung cấp một trường hợp điển hình cho lý thuyết văn học so sánh và nghiên cứu về hiện đại hóa văn học ở các quốc gia đang phát triển. Nó cho thấy cách một nền văn học có thể tiếp thu và biến đổi các ảnh hưởng ngoại sinh để tạo nên bản sắc riêng.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại giá trị cụ thể cho nhiều đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh (Doctoral researchers): Cung cấp một mô hình nghiên cứu lý luận phê bình văn học có tính hệ thống và chuyên sâu, mở ra nhiều khoảng trống nghiên cứu cụ thể trong các giai đoạn và lĩnh vực khác.
  • Các nhà khoa học cấp cao (Senior academics): Đóng góp vào việc mở rộng các lý thuyết về sự hình thành thể loại và tiếp biến văn hóa, cung cấp một góc nhìn mới về lịch sử lý luận văn học Việt Nam.
  • Bộ phận R&D ngành công nghiệp (Industry R&D): Đối với các ngành xuất bản và truyền thông, nghiên cứu giúp nhận diện các yếu tố lịch sử hình thành thị hiếu đọc và các thể loại văn học được ưa chuộng, từ đó định hướng chiến lược sản xuất và quảng bá nội dung.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Cung cấp bằng chứng học thuật vững chắc để xây dựng các chính sách văn hóa và giáo dục nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn học, và định hướng phát triển lý luận phê bình trong nước.
  • Lợi ích được định lượng thông qua việc nâng cao chất lượng đào tạo, tăng cường năng lực nghiên cứu khoa học, và góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành văn hóa, giáo dục Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì, và nó đã mở rộng lý thuyết cụ thể nào? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc "khảo sát, hệ thống hoá và đánh giá sâu các vấn đề lý luận của thể loại tiểu thuyết trong mảng nghiên cứu phê bình văn học giai đoạn nửa đầu thế kỷ (1900-1945)." Luận án đã mở rộng sự hiểu biết về Lý thuyết về sự hình thành thể loại văn học và Lý thuyết tiếp biến văn hóa bằng cách cung cấp một bằng chứng thực nghiệm chi tiết từ trường hợp Việt Nam. Trước đây, các công trình thường chỉ mang tính chất văn học sử hoặc sưu tầm tư liệu. Ví dụ, Phan Cự Đệ trong "Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại" (1975) đã khái quát quá trình phát triển nhưng "chưa có điều kiện nghiên cứu một cách đầy đủ và cụ thể từng trào lưu, từng tác giả, từng tác phẩm" về mặt lý luận. Luận án này đã đi sâu vào cách các nhà phê bình Việt Nam như Phạm Quỳnh (với "Bàn về tiểu thuyết," 1921), Thạch Lam ("Theo giòng"), và Vũ Bằng ("Khảo về tiểu thuyết," 1941) đã từng bước kiến tạo một khung lý thuyết bản địa cho tiểu thuyết, từ đó làm sáng tỏ một quá trình lý luận tự thân, không chỉ là sự sao chép từ nước ngoài.

  2. Đổi mới về phương pháp luận của luận án là gì, và so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu trước đó? Đổi mới về phương pháp luận nằm ở việc áp dụng một cách nhất quán phương pháp lịch sử cụ thể để "giải mã" các tri thức lý luận văn học "như nó vốn có, tránh suy diễn, gán ghép, hiện đại hoá những điều mà nó không hàm chứa." Phương pháp này kết hợp chặt chẽ với phương pháp thống kê và phân loại để tạo nên một bức tranh lý luận toàn diện và khách quan.

    • So sánh với "Việt Nam văn học giản ước tân biên" (Phạm Thế Ngũ, 1963) và "Bảng lược đồ văn học Việt Nam" (Thanh Lãng, 1967): Các công trình này chủ yếu mang tính chất tư liệu văn học sử, trình bày các vấn đề lý thuyết "sơ lược mang tính chất tư liệu văn học sử nhiều hơn." Phương pháp của chúng là mô tả và ghi nhận sự kiện. Luận án của Nguyễn Thị Kiều Anh vượt trội ở chỗ không chỉ ghi nhận mà còn phân tích "sự diễn tiến của tư duy lý luận" một cách có hệ thống, đi sâu vào nội hàm các khái niệm và quan niệm thay vì chỉ tóm tắt chúng.
    • So sánh với "Văn học và tiểu thuyết" (Doãn Quốc Sĩ, 1972): Doãn Quốc Sĩ đã khảo sát nhiều quan niệm về tiểu thuyết nhưng "điều đáng tiếc những quan niệm này mới chỉ được coi là chỗ dựa cho những ý kiến riêng của chính tác giả chứ không được nhận xét, đánh giá một cách khách quan." Luận án này, ngược lại, tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc khách quan khoa học, cố gắng "giải mã" các quan niệm trong bối cảnh lịch sử của chúng mà không bị chi phối bởi quan điểm cá nhân.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất của luận án là gì, cùng với bằng chứng từ dữ liệu? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là sự linh hoạt và chưa được định hình rõ ràng của khái niệm "tiểu thuyết" ngay cả trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, cho thấy một quá trình định danh thể loại đầy phức tạp. Bằng chứng là: "Ví dụ như truyện Thầy Lazarô Phiên (1887) của Nguyễn Trọng Quản chỉ dày 32 trang nhưng nhiều nhà văn thời kỳ này đều xem là tiểu thuyết. Những tác phẩm của Trần Chánh Chiếu, Lê Hoằng Mưu, Nguyễn Chánh Sắt, Hồ Biểu Chánh... dung lượng chỉ đủ sức một truyện vừa nhưng vẫn được gọi là tiểu thuyết. Ngay cả tác phẩm Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn, chỉ vẻn vẹn có vài ba trang in, nhưng Nam Phong tạp chí năm 1919 khi đăng tải vẫn giới thiệu là tiểu thuyết tả chân." Điều này cho thấy rằng, mặc dù thuật ngữ "tiểu thuyết" đã xuất hiện, nhưng nội hàm của nó vẫn rất rộng và chưa được chuẩn hóa theo tiêu chí hiện đại về dung lượng hay cấu trúc, thách thức quan niệm phổ biến rằng tiểu thuyết luôn phải là tác phẩm dài.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái tạo (replication protocol) không? Luận án không cung cấp một "giao thức tái tạo" theo nghĩa của các nghiên cứu định lượng trong khoa học tự nhiên hoặc xã hội. Tuy nhiên, bản chất của nghiên cứu này là phân tích lịch sử-lý luận, dựa trên kho văn bản công khai. Phần "Đối tượng nghiên cứu" và "Phương pháp nghiên cứu" mô tả chi tiết các nguồn tư liệu được sử dụng (các báo, tạp chí, sách chuyên khảo cụ thể) và các phương pháp được áp dụng (thống kê, phân loại, lịch sử cụ thể, so sánh, phân tích tổng hợp). Điều này cho phép các nhà nghiên cứu khác, với điều kiện tiếp cận được các tư liệu gốc tương tự và tuân thủ các nguyên tắc phương pháp luận đã nêu, có thể tái kiểm chứng các phát hiện và phân tích của luận án. Mặc dù không phải là một giao thức định lượng, tính minh bạch trong việc nêu rõ nguồn và phương pháp là một dạng thức của khả năng tái kiểm chứng trong khoa học nhân văn.

  5. Chương trình nghiên cứu trong 10 năm tới có được phác thảo không? Có, luận án đã phác thảo một chương trình nghiên cứu trong tương lai với ít nhất 4-5 hướng cụ thể, vượt ra khỏi giới hạn của nghiên cứu hiện tại:

    1. Nghiên cứu sâu hơn về thực tiễn sáng tác: Phân tích mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn sáng tác của các nhà văn cụ thể trong giai đoạn 1900-1945.
    2. Mở rộng so sánh liên văn hóa: Đi sâu so sánh chi tiết cách thức tiếp nhận các lý thuyết tiểu thuyết từ phương Tây và Trung Quốc, không chỉ giới hạn ở ảnh hưởng chung mà đi vào từng lý thuyết cụ thể.
    3. Khám phá các khía cạnh lý luận mới: Nghiên cứu về các vấn đề như vai trò của nữ giới trong phê bình, hoặc các khía cạnh lý luận về hình thức thể loại chưa được chú ý.
    4. Đề xuất khung lý thuyết tiếp biến văn học: Xây dựng một khung lý thuyết về cách các lý thuyết văn học nước ngoài được bản địa hóa ở Việt Nam.
    5. Phân tích sâu tranh luận văn học: Tập trung phân tích các cuộc tranh luận "Nghệ thuật vị nghệ thuật" và "Nghệ thuật vị nhân sinh" để đào sâu hơn các quan điểm lý luận về tiểu thuyết. Những hướng này cung cấp một lộ trình rõ ràng cho việc mở rộng tri thức trong thập kỷ tới, vừa theo chiều sâu vừa theo chiều rộng, ứng dụng các phương pháp cải tiến để xử lý dữ liệu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Lý luận về thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX" là một công trình khoa học xuất sắc, đặt nền móng vững chắc cho việc hiểu sâu sắc sự hình thành và phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu đã thực hiện 5 đóng góp cụ thể và quan trọng:

  1. Hệ thống hóa lý luận tiểu thuyết: Đây là công trình đầu tiên khảo sát, hệ thống hóa và đánh giá sâu một cách toàn diện các vấn đề lý luận của thể loại tiểu thuyết trong nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam giai đoạn 1900-1945.
  2. Khẳng định sự vận động của tư duy lý luận: Luận án đã làm rõ sự chuyển dịch từ các quan niệm sơ khai, chịu ảnh hưởng ngoại sinh mạnh mẽ sang những kiến giải độc lập, bản địa về thể loại tiểu thuyết, chứng minh sự tiến bộ vượt bậc của tư duy lý luận trong thời kỳ khai mở.
  3. Nhận diện các tiền đề văn hóa-xã hội: Nghiên cứu phân tích sâu sắc vai trò của môi trường đô thị hóa, sự phổ biến của chữ quốc ngữ, và sự phát triển của báo chí như những động lực then chốt cho sự ra đời và phát triển của lý luận tiểu thuyết.
  4. Phân tích ảnh hưởng đa chiều: Luận án đã chi tiết hóa ảnh hưởng của cả tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa và tiểu thuyết phương Tây (đặc biệt là Pháp) đến hình thức và nội dung của tiểu thuyết Việt Nam, đồng thời chỉ ra quá trình tiếp biến và bản địa hóa các yếu tố này.
  5. Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị: Kết quả nghiên cứu là một nguồn tư liệu quý giá cho việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu về lý luận văn học và văn học Việt Nam hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và nhận thức cộng đồng.

Luận án đã tạo ra một sự tiến bộ mô hình (paradigm advancement) trong cách tiếp cận lịch sử lý luận văn học Việt Nam, chuyển từ việc chỉ tập trung vào tổng kết thành tựu sáng tác sang phân tích sâu sắc quá trình hình thành ý thức lý luận về thể loại. Bằng chứng là việc xây dựng "bộ khung lý thuyết về thể loại tiểu thuyết qua những ý kiến bàn về thể loại này của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học Việt Nam," một nỗ lực chưa từng có trước đó.

Nghiên cứu này đã mở ra ít nhất 3 luồng nghiên cứu mới:

  1. Lý thuyết tiếp biến thể loại: Nghiên cứu sâu hơn về cách các lý thuyết thể loại từ các nền văn hóa khác được tiếp nhận, biến đổi và bản địa hóa trong các bối cảnh văn hóa cụ thể.
  2. Lịch sử các khái niệm lý luận: Tập trung vào lịch sử hình thành và phát triển của từng khái niệm lý luận văn học cụ thể trong bối cảnh Việt Nam.
  3. Vai trò của truyền thông trong hình thành lý luận: Mở rộng nghiên cứu về cách các phương tiện truyền thông mới (báo chí, xuất bản) tác động đến sự hình thành và phổ biến các quan niệm lý luận văn học.

Với sự phân tích so sánh liên văn hóa (ảnh hưởng Trung Hoa và phương Tây) và việc đặt tiểu thuyết Việt Nam vào quỹ đạo hiện đại hóa toàn cầu, luận án có liên quan quốc tế sâu sắc. Di sản của nó có thể được đo lường thông qua việc ảnh hưởng đến chương trình giảng dạy, các công trình nghiên cứu tiếp theo, và sự thay đổi trong cách nhìn nhận về lý luận phê bình văn học Việt Nam như một bộ phận năng động của văn học thế giới.