Luận án tiến sĩ văn học: Dấu ấn chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại - Nguyễn Thái Hoàng

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu nêu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thái Hoàng iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án.

Cơ cấu của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh trong văn học đô thị miền Nam Việt Nam trước 1975. Tình hình nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại.

KHÁI LƯỢC VỀ TRIẾT HỌC HIỆN SINH VÀ VĂN HỌC HIỆN SINH. Khái lược về triết học hiện sinh. Khái lược về văn học hiện sinh. NHÂN VẬT MANG TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI.

Nhân vật vong thân và bóng dáng tha nhân. Nhân vật cô đơn. Nhân vật dấn thân. Nhân vật bản năng.

Nhân vật mang ám ảnh về cái chết. PHƯƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA KHÔNG GIAN, THỜI GIAN THỂ HIỆN TÂM THỨC HIỆN SINH TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI. Phương thức huyền thoại và văn học hiện sinh. Phương thức huyền thoại hóa không gian, thời gian .148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO - PHỤ LỤC .152 iv MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài 1. Đầu thế kỉ XX, triết học nhân sinh xuất hiện và nhanh chóng chiếm ưu thế khi triết học tự nhiên bị đả phá. Chủ nghĩa hiện sinh ra đời trực tiếp từ trào lưu tiêu biểu của triết học nhân sinh là hiện tượng học của Edmund Husserl, chính nó đã “cung cấp cho chủ nghĩa hiện sinh một lí thuyết để trở thành triết học” [32, tr. Tồn tại cùng các trào lưu triết học nhân bản phi duy lí khác, chủ nghĩa hiện sinh trở thành trào lưu văn hóa lớn của phương Tây và nhân loại thế kỷ XX, có tác động sâu rộng trên nhiều lĩnh vực và ở nhiều quốc gia.

Xuất hiện trong bối cảnh khủng hoảng và đổ vỡ, những quan điểm có ý nghĩa nhân văn của chủ nghĩa hiện sinh đã gây chấn động cả nhân loại vốn thường trực nỗi âu lo. Bắt đầu với triết học hiện sinh, đối tượng chung về thân phận con người đã dẫn trào lưu triết học này đi thẳng vào văn học hình thành nên trào lưu văn học hiện sinh ở Châu Âu (trước hết ở Pháp) và nhanh chóng lan rộng đến nhiều nước trên thế giới với đội ngũ các triết gia đồng thời là các nhà văn hiện sinh. Dù giai đoạn thịnh vượng đã trôi qua từ những năm 50, 60 của thế kỷ XX nhưng đến nay những tư tưởng chủ yếu của triết học hiện sinh, văn học hiện sinh vẫn tiếp tục âm vang trong khoa học nhân văn, triết học, khoa học xã hội nhiều nước. Từ năm 1968, Giáo sư Trần Thái Đỉnh đã mở đầu cuốn sách bàn về chủ nghĩa hiện sinh của mình với nỗi băn khoăn: “Tôi sợ đó là câu truyện quá nhàm” [42, tr.9], tuy nhiên cho đến nay, với tầm quan trọng, sự ảnh hưởng và sức hấp dẫn lớn lao không chỉ giới hạn ở tầng lớp trí thức, chủ nghĩa hiện sinh vẫn xứng đáng được quan tâm trong thời đại mà vấn đề con người, thân phận, sự sống và cái chết của con người vẫn là nỗi day dứt, ám ảnh mang tính toàn cầu.

Ở Việt Nam, cùng với cuộc xâm lăng ồ ạt của văn hoá phương Tây (đặc biệt là văn hoá Mỹ), văn học đô thị miền Nam 1954 - 1975 chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của chủ nghĩa hiện sinh trên nhiều mặt, từ lí luận phê bình đến sáng tác tạo nên một đời sống văn học phức tạp, hấp dẫn và sôi động. Sau một thời gian đứt quãng, từ những năm 80, đặc biệt từ sau năm 1986, trong văn xuôi Việt Nam xuất hiện nhiều khuynh hướng, trong đó có chủ nghĩa hiện sinh. Dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh được tìm thấy trong sáng tác của nhiều nhà văn như Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Danh Lam, Thuận, Đoàn Minh Phượng… Những ám ảnh, 1 day dứt, lo âu về hiện tồn trong thời đại tưởng chừng thấu đạt tới đỉnh cao của sự văn minh, bình ổn đã quay trở lại (dù nguyên nhân, tính chất khác trước), tiếp tục truy vấn người cầm bút. Dù không tạo nên trào lưu văn học như ở các nước khác song những biểu hiện đó cũng góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong cảm quan và lối viết của các nhà văn Việt Nam đương đại, cho thấy sự tiếp biến của văn học Việt Nam nói chung và văn xuôi Việt Nam nói riêng đối với một hiện tượng lớn của văn hóa, văn học thế giới.

Tuy nhiên, khi nhắc đến chủ nghĩa hiện sinh nhiều người vẫn ngại ngần bởi định kiến về một học thuyết bi quan yếm thế và một lối sống đồi trụy, phóng túng. Song, nói như Gordon E. Bigelow: “Một trong những điểm lôi cuốn, và cũng là một trong những điều nguy hiểm, của các đề tài hiện sinh là: mỗi khi người ta bắt đầu tìm kiếm chúng, thì chúng có mặt khắp mọi nơi. Nhưng nếu anh ta áp dụng chúng một cách dè dặt và hạn chế, thì lại phát giác ra rằng chúng soi sáng phần lớn nền văn chương đương đại, và đôi khi nền văn chương của quá khứ nữa” [15].

Bởi vậy, tiếp cận văn xuôi Việt Nam đương đại từ góc nhìn của chủ nghĩa hiện sinh sẽ giúp khám phá những đặc điểm và giá trị mới cũng như những giới hạn không thể tránh khỏi trong bối cảnh không còn có thể phủ nhận sự có mặt của chúng. Việc tìm hiểu dấu ấn chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại góp phần mang lại cái nhìn đúng đắn, khoa học, khách quan đối với triết thuyết hiện sinh, văn học hiện sinh. Xuất phát từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại là việc làm vừa có ý nghĩa khoa học vừa có ý nghĩa thực tiễn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Tìm hiểu và nhận diện dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại, trên cơ sở đó ghi nhận những nỗ lực cách tân của nhà văn trong ngữ cảnh đổi mới và hội nhập văn hóa, văn học hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Thứ nhất, xác định những nguyên nhân cơ bản dẫn tới sự xuất hiện các yếu tố của chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại. - Thứ hai, chỉ ra những yếu tố căn bản của tinh thần hiện sinh thể hiện trong văn xuôi Việt Nam đương đại. - Thứ ba, làm rõ phương thức nghệ thuật được các nhà văn Việt Nam đương 2 đại sử dụng để chuyển tải tinh thần hiện sinh.

- Thứ tư, trong chừng mực nhất định, luận án đánh giá hiệu ứng thẩm mĩ của các yếu tố hiện sinh cũng như cách thể hiện các yếu tố đó trong các tác phẩm văn xuôi Việt Nam đương đại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Với đề tài này, đối tượng nghiên cứu khá rộng, tuy nhiên, do khuôn khổ của luận án, chúng tôi giới hạn ở những phương diện chủ yếu là nhân vật và phương thức huyền thoại hóa. Qua nghiên cứu các kiểu nhân vật luận án sẽ cho thấy những nội dung cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh về vấn đề hiện hữu của con người.

Về phương thức huyền thoại hóa, chúng tôi tập trung nghiên cứu cách các nhà văn Việt Nam đương đại sử dụng phương thức này trong xây dựng không gian, thời gian nhằm thể hiện tinh thần hiện sinh. Phạm vi nghiên cứu Với mục đích tìm hiểu dấu ấn của chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại, chúng tôi giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận án là những tiểu thuyết, truyện ngắn từ 1986 đến nay mà chúng tôi cho rằng có thể tìm thấy những yếu tố của trào lưu này, trong đó chủ yếu tập trung vào thể loại tiểu thuyết, thể loại chúng tôi thấy rằng tinh thần hiện sinh thể hiện đậm nét hơn cả. Về truyện ngắn, chúng tôi chỉ đề cập đến truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài. - Bảo Ninh: Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh - Truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp - Tiểu thuyết Thiên sứ và truyện ngắn của Phạm Thị Hoài - Tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương: Thoạt kỳ thủy, Những đứa trẻ chết già, Trí nhớ suy tàn, Người đi vắng, Ngồi, Mình và họ.

- Tiểu thuyết của Thuận: Chinatown, Paris 11 tháng 8, T mất tích. - Tiểu thuyết của Đoàn Minh Phượng: Và khi tro bụi - Tiểu thuyết Nguyễn Danh Lam: Giữa vòng vây trần gian, Giữa dòng chảy lạc, Cuộc đời ngoài cửa. - Truyện ngắn và tiểu thuyết của Tạ Duy Anh: Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Chảy qua bóng tối. - Mạc Can: Tiểu thuyết Tấm ván phóng dao - Tiểu thuyết của Nguyễn Đình Tú: Nháp, Phiên bản, Kín, Hoang tâm 3 - Tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà: Khải huyền muộn, Cơ hội của chúa, Ba ngôi của người - Nguyễn Ngọc Tư: Tiểu thuyết Sông - Tiểu thuyết của Đỗ Phấn: Vắng mặt, Rừng người, Gần như là sống - Trần Nhã Thụy: Tiểu thuyết Sự trở lại của vết xước - Tiểu thuyết của Vũ Đình Giang: Song song, Bờ xám 4.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận Luận án dựa trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác – Lênin để tìm hiểu sự vận động của một học thuyết triết học, một trào lưu văn học; cũng như mối quan hệ biện chứng của nhiều yếu tố dẫn tới sự xuất hiện của một hiện tượng văn học. Luận án cũng vận dụng các lí thuyết nghiên cứu văn học trên thế giới như thi pháp học, tự sự học để tìm hiểu vấn đề có hiệu quả. Phương pháp nghiên cứu 4.

Phương pháp loại hình Phương pháp loại hình là phương pháp được xây dựng trên cơ sở một nguyên tắc về tính cộng đồng của các hiện tượng khác nhau.