Luận án tiến sĩ: Đặc điểm hồi ký văn học Việt Nam từ 1975 đến 2010 - Tác giả Nguyễn Quang Hưng

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo tính chính xác, khoa học. Các trích dẫn đều có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu khoa học của mình.

Tác giả luận án Nguyễn Quang Hưng MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. C sở lý thuyết và phư ng pháp nghiên cứu. Phư ng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu thể hồi ký từ 1975 đến 2010. Những công trình, bài báo nghiên cứu khái quát.

Những công trình, bài báo nghiên cứu về từng tác giả, tác phẩm. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài. Về tình hình nghiên cứu. Hướng triển khai đề tài.

DIỆN MẠO HỒI KÝ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI. Giới thuyết khái niệm và quan niệm thể loại. Đặc trưng hồi ký. Cách phân loại hồi ký.

Những chặng đường phát triển của hồi ký trong văn học Việt Nam hiện đại. Giai đoạn trước 1975 - Những khởi động có tính dự báo. Giai đoạn từ 1975 đến 2010 - Những mùa vàng hồi ký. CẢM QUAN VỀ HIỆN THỰC VÀ CÁC DẠNG CHÂN DUNG NHÂN VẬT CỦA HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN 2010.

Cảm quan về hiện thực. Hiện thực đời sống x hội qua những biến thiên lịch s. Hiện thực đời người qua những bước thăng trầm. Các dạng chân dung nhân vật.

Chân dung tự họa - chủ thể hồi ký văn học. Chân dung được họa - nhân vật trong hồi ký văn học. NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT CỦA HỒI KÝ VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1975 ĐẾN 2010. Trần thuật từ ngôi tác giả và tổ chức điểm nhìn.

Sự chuyển hóa hình tượng tác giả vào người kể chuyện. Sự luân chuyển điểm nhìn. Đa dạng hóa kết cấu trần thuật. Kết cấu tuyến tính.

Kết cấu lắp ghép. Kết cấu liên văn bản. Sự đa dạng của ngôn ngữ trần thuật. Ngôn ngữ người kể chuyện.

Ngôn ngữ nhân vật cá tính hóa, đậm chất đời thường. Giọng điệu trần thuật. Giọng triết lý, suy tư. Giọng trữ tình, hoài niệm.

Giọng dí dỏm, hài hước .138 TÀI LIỆU THAM KHẢO .141 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Văn học Việt Nam từ 1975 đ có sự cách tân, phát triển ở nhiều bình diện. Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự đa dạng hóa của đời sống văn học giai đoạn này là sự vận động, đổi mới về mặt thể loại.

Ở những giai đoạn trước, từ quan niệm của từng cộng đồng văn học, có những thể loại được xem là trụ cột, trung tâm (như tiểu thuyết, th ), cũng có những thể loại chỉ nằm ở ngoại vi/cận văn học (những thể tài phi hư cấu như nhật ký, thư từ, tản văn, nhàn đàm,…). Từ sau đổi mới, trong sự chuyển đổi tư duy nghệ thuật, “cái nhìn thể loại” cũng có sự thay đổi. Trong sự vận động tự thân của từng thể loại, sự bình đẳng thể loại ngày càng đậm rõ trong quan niệm, trong tâm thế tiếp nhận của công chúng độc giả/cộng đồng văn học. Theo Bakhtin: Trong đời sống văn học, các thể loại luôn được đặt trong quan hệ đồng đẳng về giá trị, song mỗi thể loại là sự thể hiện “một thái độ thẩm mỹ đối với hiện thực, một cách cảm thụ, nhìn nhận, giải minh thế giới và con người” [8].

Hồi ký là một trong những thể loại đặc biệt trong diễn trình văn học Việt Nam. Đây là một tiểu loại của ký, xuất hiện muộn, một thể loại “trẻ” nhưng chủ thể sáng tạo “già”, là những tác giả đ trải qua một hành trình sáng tác lâu dài. Sự thúc đẩy thể hồi ký phát triển là nhu cầu nhận thức lại quá khứ trở nên bức thiết; nhu cầu gi i bày của chủ thể sáng tạo; “cái tôi” cá nhân của tác giả trở thành đối tượng phản ánh… Tất cả tạo điều kiện để các nhà văn bộc lộ, giải tỏa những ẩn ức, tái hiện những hiện thực bị bỏ quên hoặc khuất lấp. Nhu cầu tự thân của thể loại, cùng với sự đa dạng hóa cũng như sự dung hợp thể loại đ tạo được một diện mạo hồi ký phong phú, làm nên một mảng sinh động, mới mẻ trong đời sống văn học.

Nhiều tác phẩm hồi ký ra đời gây xôn xao dư luận và trở thành hiện tượng văn học, thể hiện rõ sự phát triển thể loại trong quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật. Mỗi thiên hồi ký là những bức tranh hiện thực của đất nước. Nhiều số phận, nhiều cảnh ngộ, nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ 1 được nhìn nhận lại từ điểm nhìn hiện tại theo hướng đa chiều, thấu tình, đạt lý. Từ “cự ly gần”, chân dung tự họa của nhà văn (chủ thể hồi ký/người kể chuyện) cũng như những chân dung được họa (nhân vật thực khúc xạ qua cái nhìn thẩm mỹ của thể loại) hiện ra đa chiều kích.

Hồi ký là một tiểu loại của ký. Trong lịch s nghiên cứu về thể ký, đ có nhiều công trình đi sâu vào nghiên cứu các tiểu loại như: tùy bút, bút ký, du ký, tạp văn, phóng sự văn học… thành công. Tuy vậy, hồi ký vẫn chưa thực sự được quan tâm đúng với vai trò, vị trí của nó; chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện dưới góc độ đặc trưng thể loại. Khoảng trống này, xuất phát từ hai nguyên nhân chính.

Một là, thành tựu hồi ký không nhiều; viết hồi ký phải có độ lùi thời gian; những tác giả viết hồi ký thường trải qua nhiều giai đoạn sáng tác theo những biến thiên lịch s. Hai là, quan niệm hồi ký là thể loại ngoại biên văn học/cận văn học vẫn còn chi phối một hướng phê bình nghiên cứu. Vì vậy, một thời gian dài, hồi ký chưa được quan tâm đúng mức. Nhìn từ đặc trưng thể loại, về mặt lý thuyết, hồi ký nhằm thông tin sự thật, đòi hỏi tính chân xác.

Tuy vậy, tác phẩm hồi ký không chỉ chú ý đến việc làm sao chuyển tải thông tin mà còn phải viết sao cho hay, cho hấp dẫn người đọc. Nghĩa là, hồi ký phải là những thông tin về sự thật được mỹ hóa qua cảm hứng của nhà văn. Trong sự tiếp nhận những lý thuyết mới mẻ của văn học toàn cầu, như một xu thế tất yếu, hồi ký cũng mang trong bản thân thể loại nhiều yếu tố hiện đại. Những tác phẩm hồi ký văn học từ sau 1975 không chỉ cung cấp những lượng thông tin phong phú, đa chiều mà còn đáp ứng được những khoái cảm thẩm mỹ trong tầm đón đợi của người đọc hiện đại.

Sức hấp dẫn của những thiên hồi ký (Cát bụi chân ai, Hồi k Son Đôi, Năm thán nhọc nhằn năm thán nhớ thươn , Trong mưa núi…) là ở mỹ cảm nghệ thuật; ở nội dung đa dạng, phong phú; từ hình thức thể hiện mới mẻ, cũng như từ tấm lòng, trách nhiệm đối với cõi người, cõi nghề của nhà văn. Với những cách tân đáng ghi nhận trong nghệ thuật tự sự và thi pháp thể loại, hồi ký văn học sau 1975 là những văn bản đa thanh, với các kết cấu lỏng; sự luân chuyển điểm nhìn trần 2 thuật… Mặt khác, sự xâm nhập, dung hợp các thể loại trong hồi ký vừa càng làm tăng thêm mỹ cảm trong tiếp nhận, vừa chia sẻ “cách đọc”, kh i gợi những định hướng tiếp cận dưới góc nhìn khách quan, khoa học. Từ những lý do trên, chúng tôi đ chọn nghiên cứu đề tài Đặc điểm hồi k văn học Việt Nam từ 1975 đến 2010, nhằm tìm ra quy luật vận động, những bước phát triển về nội dung và nghệ thuật biểu hiện của thể hồi ký, đồng thời thấy được những thành tựu và đóng góp của hồi ký đối với sự phát triển của văn học Việt Nam hiện đại. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là đặc điểm hồi ký văn học Việt Nam từ 1975 đến 2010. Đây là giai đoạn hồi ký nở rộ và có diện mạo riêng trong đời sống thể loại đa dạng. Những tác phẩm hồi ký văn học được xuất bản ở Việt Nam từ 1975 đến 2010 đều thuộc diện khảo sát của luận án. Tuy nhiên, luận án tập trung h n vào những hồi ký của các nhà văn, nhà th có ảnh hưởng lớn đến đời sống văn học và tác phẩm của họ có giá trị văn chư ng, thẩm mỹ cao.

Những tác phẩm hồi ký của các nhà biên khảo, phê bình văn học, chính trị gia, nhà báo, những người hoạt động trong lĩnh vực giải trí (ca sĩ, diễn viên, người mẫu, cầu thủ bóng đá…), hay những cá nhân vô danh trong x hội (có số phận không bình thường viết hoặc hợp tác viết và công bố hồi ký) không thuộc đối tượng nghiên cứu của luận án mà chỉ là nguồn tư liệu tham khảo, đối chiếu khi cần thiết. Từ những tiêu chí nêu trên, đối tượng khảo sát của luận án là những tập hồi ký văn học được phân loại như sau: Hồi ký của thế hệ các nhà th /nhà văn đ từng sáng tác trước 1945: Nhớ lại một thời (Tố Hữu); Nửa đêm sực tỉnh (Lưu Trọng Lư); Núi Mộn ươn Hồ (Mộng Tuyết); Hồi k Anh Thơ (Anh Th ); Cát bụi chân ai, Chiều chiều (Tô Hoài); Hồi k Quách Tấn (Quách Tấn); Hồi k Son Đôi (Huy Cận); 3 Hồi ký của thế hệ các nhà th /nhà văn sáng tác sau 1945: Nhớ lại (Đào Xuân Quý); Mất để mà còn (Hoàng Minh Châu); Năm thán nhọc nhằn năm thán nhớ thươn (Ma Văn Kháng); Một thời để mất (Bùi Ngọc Tấn); Trong mưa núi (Phan Tứ);… 2. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án là từ đặc trưng thẩm mỹ của thể loại, cụ thể hóa những đặc điểm hồi ký văn học từ 1975 đến 2010 ở một số phư ng diện: diện mạo hồi ký- các khuynh hướng chính; những đặc điểm c bản về nội dung và hình thức nghệ thuật. Cơ sở ý thuyết và phương pháp nghiên cứu 3.