Luận án phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng cho học sinh trong dạy học truyện ngắn lớp 12 THPT

Tính cấp thiết của đề tài 1. Phát triển năng lực văn học cho học sinh là một nội dung quan trọng của đổi mới giáo dục Có thể nói, giáo dục đang đổi mới và chuyển biến mạnh mẽ trên nhiều phương diện từ nội dung, chương trình cho đến đánh giá,…tất cả đều hướng đến phát triển năng lực cho người học. Để góp phần vào quá trình thực hiện mục tiêu đó, ngoài việc quan tâm sâu sắc đến năng lực tạo lập văn bản, môn Ngữ văn còn chú trọng đến hình thành và phát triển năng lực tiếp nhận cho chủ thể học sinh. Đặc biệt trong đó, thông qua những tác phẩm chọn lọc và từng bài học cụ thể, giáo viên tập trung hướng đến phát huy phẩm chất cho người học như: có khả năng tái hiện chân xác, liên tưởng phong phú và tưởng tượng sáng tạo, có lòng vị tha và đời sống tâm hồn phong phú, có quan niệm sống lành mạnh và biết ứng xử nhân văn, có ý thức về cội nguồn bản sắc của dân tộc, có khả năng nhận thức sâu sắc về sức mạnh của sự cộng cảm, biết giác nhận ra sự yếu đuối và cả những bất toàn về sự tồn tại của bản thân mình trong cuộc sống,…đây cũng là một sứ mệnh thiêng liêng của môn Ngữ văn.

Chúng tôi nhận định, để có thể đạt được mục tiêu trên, người giáo viên cần biết quan tâm phát triển đồng bộ hệ thống năng lực tiếp nhận, đặc biệt là năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng,…trong quá trình tổ chức dạy học. Bởi lẽ, xét đến cùng, đích hướng của dạy học Ngữ văn chính là giúp người học nhận ra những giới hạn của con người, biết mở rộng và vượt qua nó theo nhiều cách khác nhau. Phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng cho học sinh có thể nâng cao hiệu quả tiếp nhận tác phẩm văn chương Có thể hiểu, cảm thụ văn học chính là quá trình chiếm lĩnh và sáng tạo; trong đó, việc vận dụng đồng bộ các năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng được xác định là giải pháp tối ưu, là bí quyết để người dạy có thể tổ chức tiếp nhận sáng tạo. Bên cạnh đó, các hoạt động tâm lí này còn có vai trò như là trung tâm của những phản ứng tình cảm, để góp phần quan trọng vào việc 2 chuyển hóa văn bản của nhà văn thành tác phẩm trong tinh thần của người học.

Do vậy, phát triển các năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng trong dạy học văn được xem như là những phương thức tư duy hiệu quả để hướng tới giải phóng tiềm năng sáng tạo của chủ thể học sinh. Không chỉ vậy, cơ chế tâm lí của học sinh được xem là yếu tố quan trọng trong quá trình tiếp nhận văn học. Thông qua sự cộng hưởng giữa các nhân tố trong cấu trúc năng lực tâm lí với tác phẩm, bạn đọc học sinh có thể tái hiện trong tâm trí hệ thống các biểu tượng bằng liên tưởng và tưởng tượng để hướng đến kiến tạo cho riêng mình những kiểu mẫu hình tượng độc đáo. Từ quá trình đó, chúng ta có cơ sở để định lượng được tính năng động của chủ thể cảm thụ ở vai trò “đồng sáng tạo” hoặc có thể nghiệm chứng được độ chênh về khoảng cách thẩm mỹ giữa bạn đọc học sinh với tác phẩm và nhà văn.

Tác giả luận án cho rằng, đây là một vấn đề cấp thiết mà giáo viên Ngữ văn cần quan tâm để hướng tới phát triển năng lực tiếp nhận cho người học. Thực tế dạy học văn theo hướng vận dụng và phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng của học sinh trong nhà trường THPT hiện nay Những năm gần đây, dạy học Ngữ văn đã có nhiều đổi mới về mục tiêu, nội dung và phương pháp, tuy nhiên, nhìn nhận một cách tổng quát, hiệu quả dạy học văn vẫn chưa đạt được như mong muốn. Có nhiều nguyên nhân để luận giải cho điều này, nhưng có lẽ chúng ta nên bắt đầu từ việc nhận thức chưa thực sự sáng rõ về mối quan hệ giữa phản ứng tình cảm học sinh với tâm lí sáng tạo của nhà văn trong quá trình tổ chức dạy học của giáo viên. Đồng thời, trong mối quan hệ ấy, hoạt động tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng chưa được xem như một cơ chế trong vận hành tâm lí, là cửa ngõ của những rung động thẩm mỹ ở học sinh khi tương tác với tác phẩm.

Không chỉ vậy, các vấn đề quan trọng như đối tượng, phương thức chiếm lĩnh, sự phối hợp giữa tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng ở từng giai đoạn tư duy để tạo nên quy luật vận động đầy phức tạp trong tâm lí của học sinh vẫn chưa được giáo viên nhận diện rõ nét. Đặc biệt, giáo viên chưa giúp học sinh 3 tái hiện được hình tượng một cách trọn vẹn bằng việc vận hành đồng bộ hệ thống năng các lực từ tri giác ngôn ngữ, tái hiện, liên tưởng và tưởng tượng. Do vậy, hầu như tình cảm của học sinh cách biệt với thế giới hình tượng trong tác phẩm, giáo viên không bảo tồn được mối quan hệ giữa các năng lực tâm lí để thúc đẩy, kích hoạt, nuôi dưỡng sự hứng thú lâu bền của học sinh trong tiếp nhận. Xét cho cùng, cảm thụ tác phẩm và phản ứng tâm lí của người học là một quá trình đồng khớp nhau; nơi cửa ngõ này, tái hiện hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng, cảm xúc, ý chí, lí trí, ấn tượng,…có sự kết nối chặt chẽ, chúng đồng hiện và đồng tại với nhau trong một cơ chế của hoạt động tâm lí.

Bên cạnh đó, thực tiễn dạy học cho thấy, năng lực cảm thụ của học sinh thông qua tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng còn nhiều hạn chế; tình trạng tái hiện hình tượng bị sai lệch hoặc thiếu chân xác, liên tưởng nông cạn, tưởng tượng tản mạn và chưa phong phú, sự cảm thụ hời hợt,…còn diễn ra phổ biến. Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn tới hiệu quả dạy học văn nói chung còn nhiều hạn chế. Do vậy, chúng tôi cho rằng, phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng cho học sinh trong quá tổ chức dạy học tác phẩm văn chương là thực sự cần thiết. Thực tế dạy học truyện ngắn theo hướng vận dụng và phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng của học sinh trong nhà trường THPT hiện nay Nhiều năm qua, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học truyện ngắn được giới nghiên cứu phương pháp và các nhà sư phạm quan tâm nhiều hơn.

Tuy nhiên, đối chiếu với thực tiễn dạy học, chúng tôi nhận thấy, chất lượng dạy học truyện ngắn vẫn chưa được cải thiện đáng kể. Có nhiều cách để lí giải hạn chế trên, tuy vậy, chúng ta nên bắt đầu từ việc nhận thức lại một số vấn đề có tính lí luận để xác lập hệ thống biện pháp đặc trưng cho dạy học thể loại này. Có thể nói, truyện ngắn là một mô hình cỡ nhỏ của văn xuôi tự sự, có tính khu biệt với các thể loại văn học khác, có nghĩa là, chúng ta phải xây dựng hướng tiếp nhận đặc thù khi tổ chức dạy học thể loại này. Lâu nay, dạy học truyện ngắn vẫn chưa đạt kết quả là do người dạy chưa thực sự bám dựa 4 vào đặc trưng thi pháp thể loại (biểu tượng, chi tiết, sự kiện, tình huống, nhân vật, kết cấu, ngôi kể, lời kể, giọng kể, điểm nhìn,…) để huy động tái hiện, liên tưởng và tưởng tượng, điều này dẫn đến sự đứt gãy và rời biệt trong tương tác tâm lí giữa giáo viên cũng như học sinh với tác phẩm.

Bên cạnh đó, khi dạy học truyện ngắn người dạy chưa định dạng được kiểu loại hình tượng và đặc trưng khu biệt của nó trong tâm lí sáng tạo của nhà văn, đồng thời chưa quan tâm gắn kết được nó trong mối quan hệ với các dấu hiệu thi pháp thể loại để tổ chức dạy học. Không chỉ vậy, người dạy chưa thực sự đánh giá đúng vai trò của mối quan hệ tương tác giữa hoạt động tri giác ngôn ngữ, tái hiện hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng, nhận biết, đánh giá, xúc cảm,.với tâm lí học sinh trong từng công đoạn và cả quá trình tiếp nhận tác phẩm truyện ngắn một cách sáng tạo. Điều này dẫn đến hệ quả là, những phản ứng tình cảm của người học không thể tiếp xúc và tương tác với thế giới nghệ thuật của nhà văn để từ đó sáng tạo nên mẫu hình tượng độc đáo mang màu sắc cá nhân. Tác giả luận án cho rằng, tháo gỡ nút thắt này là một yêu cầu bức thiết để hướng đến nâng cao hiệu quả dạy học truyện ngắn, nhưng rất tiếc, vấn đề có tính thời sự này lại chưa được giáo viên quan tâm sâu sắc và đúng mức.

Như vậy, những nhận thức tổng quan về lí luận và thực tiễn dạy học trên đây đã gợi mở và định hướng để chúng tôi lựa chọn đề tài “Phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng của học sinh trong dạy học truyện ngắn ở lớp 12” với mong muốn góp thêm một phần công sức vào việc bổ sung và hiện thực hóa về phương pháp dạy học truyện ngắn ở nhà trường phổ thông. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng, tưởng tượng của học sinh ở lớp 12 trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn theo hướng tiếp nhận sáng tạo. Phạm vi nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu trong phạm vi cụ thể là truyện ngắn ở lớp 12; trong đó, chúng tôi chọn hai tác phẩm là Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, Vợ 5 nhặt của Kim Lân để khảo sát và thực nghiệm.

Từ cơ sở đó, luận án đi vào nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học truyện ngắn cho chủ thể học sinh. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu 3. Phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng trong quá trình dạy học truyện ngắn.

Đề xuất một số biện pháp để phát triển năng lực tái hiện hình tượng, liên tưởng và tưởng tượng cho học sinh trong quá trình dạy học truyện ngắn ở lớp 12. Qua việc nghiên cứu đặc điểm thi pháp truyện ngắn ở lớp 12, đề tài góp phần làm sáng tỏ bản chất tiếp nhận thể loại này thông qua tái hiện, liên tưởng và tưởng tượng của học sinh.