Luận án hồi ký tự truyện hiện đại Việt Nam từ góc nhìn diễn ngôn thể loại

Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong bức tranh văn học Việt Nam, hồi ký và tự truyện là những thể loại văn xuôi nghệ thuật có một giá trị khá đặc biệt. Tuy là hai thể loại khác nhau nhưng giữa chúng có một đường biên động rất khó để phân chia ranh giới cho rạch ròi. Điểm giống nhau giữa hồi ký và tự truyện là những thể loại văn học mang tính hồi cố, tái hiện quá khứ.

Tuy nhiên, mô chuẩn nghệ thuật của mỗi thể loại lại khác nhau. Bản chất nghệ thuật của truyện cho phép tác giả hư cấu tạo nên những hình tượng hoàn chỉnh, còn hồi ký lại đòi hỏi sự chính xác của sự kiện và những đánh giá khách quan của người viết ký. Những mô chuẩn ấy chỉ có tính quy ước, có ý nghĩa tương đối và có khả năng biến đổi. Chính vì thế, việc tìm hiểu sự tương tác thể loại của hồi ký và tự truyện là vấn đề khá thú vị của người nghiên cứu.

Không phải ngẫu nhiên vào những năm cuối thập niên 90 của thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, trên văn đàn xuất hiện nhiều tác phẩm tự truyện, hồi ký của các nhà văn, nhà phê bình, giới văn nghệ sĩ, nhà báo, các tướng lĩnh cách mạng,. Các tác giả đã tạo nên một mảng sinh động trong đời sống văn học mà ở đó hé lộ cho người đọc hiểu hơn nhiều sự kiện văn học quá khứ, nhiều số phận văn chương cùng nhiều vấn đề phức tạp của quá khứ gần, xa,… Tất cả đã được tái dựng theo một cách nhìn mới, không đơn giản, một chiều mà khoan dung, thấu tình đạt lý hơn. Những chuyển động ban đầu đó đã báo hiệu tầm ảnh hưởng sâu rộng của hồi ký, tự truyện đối với đời sống văn học đương đại. Hiện nay, một mô hình nghiên cứu mới bổ sung mô hình nghiên cứu dựa trên lý thuyết phản ánh phát triển khá mạnh mẽ trong các ngành khoa học xã hội nhân văn.

Đó là các hiện tượng văn hóa, văn học được định vị trong mạng lưới diễn ngôn xung quanh nó. Khi đặt vấn đề nghiên cứu diễn ngôn không chỉ nghiên cứu ngôn từ mà còn nghiên cứu các quy tắc tư tưởng, xã hội chìm sâu, chi phối quá trình sáng tác của nhà văn. Với việc tìm hiểu lý thuyết diễn ngôn, người tiếp nhận sẽ thấy rằng ngôn ngữ không chỉ là công cụ phản ánh mà chính là sự kiến tạo nội dung. Việc tìm hiểu hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại là một cách tiếp cận nhiều triển vọng.

Không có điều kiện và tham vọng khảo sát toàn bộ hồi ký và tự truyện Việt Nam hiện đại, luận án chủ yếu nghiên cứu những tác phẩm hồi ký, tự truyện trong địa hạt văn học của các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình nhận được sự quan tâm và đánh giá cao của giới chuyên môn cũng như độc giả. Từ đó, luận án sẽ đi vào tìm hiểu hồi ký, tự truyện ở phương diện mã tư tưởng và mã nghệ thuật của thể loại. Điều này có thể mang lại sự nhìn nhận và đánh giá toàn diện, khách quan hơn về hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại. Bên cạnh đó, luận án sẽ góp phần làm sáng rõ hơn bản chất của diễn ngôn, vấn đề ngày càng được quan tâm thảo luận, vận dụng trong nghiên cứu văn học tại Việt Nam.

Với những ý nghĩa ấy, việc nghiên cứu đề tài có thể góp thêm một tài liệu tham khảo thiết thực với những người quan tâm đến lý luận, phê bình văn học, những người dạy - học văn học trong nhà trường các cấp. Mục đích nghiên cứu Luận án hướng đến tìm hiểu sự chi phối của mã thể loại đến diễn ngôn hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại. Với cơ chế tác động kép, mã thể loại vừa quy định nhà văn phải tuân theo những yêu cầu đặc trưng của nòng cốt thể loại vừa có thể mở rộng phạm vi phản ánh để đem lại những hiệu quả nghệ thuật mới. Từ đó, việc nghiên cứu hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại sẽ xác định rõ hơn nội dung, tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm thông qua các mã tư tưởng thể loại và mã nghệ thuật thể loại.

Việc lựa chọn hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại để khảo sát, chúng tôi mong muốn thấy được những khuynh hướng, sắc thái chủ đạo trong diễn ngôn hồi ký, tự truyện, đồng thời thấy được đóng góp của thể loại hồi ký, tự truyện trong nền văn học Việt Nam, từ đó có được những tư liệu quan trọng phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại từ góc nhìn diễn ngôn thể loại. Với lý thuyết diễn ngôn, chúng tôi không tìm hiểu 3 tất cả những kiến giải về diễn ngôn của các học giả mà chỉ đi vào một số quan niệm tiêu biểu làm điểm tựa cho việc triển khai đề tài. Trong đó, chúng tôi định hướng mô hình nghiên cứu dựa vào ba hướng tiếp cận chủ yếu đối với khái niệm diễn ngôn: tiếp cận diễn ngôn như là cấu trúc ngôn từ tĩnh , tiếp cận diễn ngôn như là lời nói phong cách hoá mang tư tưởng hệ và tiếp cận diễn ngôn như là một sản phẩm được kiến tạo từ các định chế xã hội gắn với quyền lực, tri thức, chân lý.

Đồng thời, đề tài mượn khái niệm mã (code) trong lý thuyết thông tin để xác định mã thể loại của hồi ký, tự truyện. Phạm vi nghiên cứu: Trong quá trình nghiên cứu, đề tài không khảo sát toàn bộ tác phẩm hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam mà chọn một số mẫu tác phẩm hồi ký, tự truyện trong văn học hiện đại Việt Nam đáp ứng được các tiêu chí về đặc trưng thể loại, những tác phẩm của các tác giả được dư luận quan tâm, được giới phê bình đánh giá cao. Bên cạnh đó, đề tài chú ý hơn đến các tác giả, tác phẩm tiêu biểu cho từng giai đoạn và phù hợp với khuynh hướng diễn ngôn mà đề tài nghiên cứu. Cụ thể, luận án đưa ra bốn tiêu chí chọn mẫu nghiên cứu hồi ký, tự truyện văn học Việt Nam hiện đại như sau: 1.

Tiêu chí về thể loại: luận án khảo sát những tác phẩm hồi ký, tự truyện có giá trị văn chương nghệ thuật, phản ánh rõ tư duy nghệ thuật và đáp ứng các yêu cầu của thể loại (chúng tôi sẽ làm rõ hơn về quan niệm thể loại trong Cơ sở lý luận ở phần Nội dung của Luận án). Với thể hồi ký, chúng tôi tập trung vào các tác phẩm tái hiện quá khứ người thật, việc thật, tác giả chính là người trong cuộc hoặc chứng kiến. Nội dung phản ánh trong hồi ký mang tính xác thực cao. Với thể tự truyện, chúng tôi tìm hiểu các tác phẩm văn xuôi tự thuật về cuộc đời tác giả, trong đó, tác giả – người kể chuyện – nhân vật chính trùng làm một, trọng tâm của câu chuyện kể là nhân cách cá nhân người tự thuật, tác phẩm thể hiện tính xác thực tương đối của cốt truyện.

Tiêu chí về tác giả: luận án chỉ tập trung nghiên cứu hồi ký, tự truyện của các nhà văn, nhà thơ, các nhà lý luận, phê bình văn học – những người có tư duy nghệ thuật đích thực, chuyên nghiệp với ngòi bút mang đậm tính sáng tạo và nghệ 4 thuật. Vì vậy, hồi ký, tự truyện mà luận án hướng đến chủ yếu là những tác phẩm thuộc địa hạt văn học. Các tác phẩm sẽ chủ yếu viết về cuộc đời nhà văn, chân dung các bạn văn, đời sống văn học - nghệ thuật của nước nhà, những chuyển biến trong bức tranh lịch sử - xã hội của thời đại. Luận án sẽ tập trung vào một số tác giả tiêu biểu đã gắn bó, cống hiến nhiều cho nền văn nghệ như: Tô Hoài, Nguyên Hồng, Lan Khai, Hồ Dzếnh, Vũ Bằng, Ma Văn Kháng, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải, Tố Hữu, Lưu Trọng Lư, Huy Cận, Anh Thơ, Quách Tấn, Hoàng Minh Châu, Phùng Quán, Nguyễn Công Hoan, Đào Xuân Quý, Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Hiến Lê,… 3.

Tiêu chí về tác phẩm: những tác phẩm khảo sát trong luận án là những tác phẩm mang lại giá trị thẩm mỹ cao, đóng góp lớn cho nền văn chương nghệ thuật, những tác phẩm gây được tiếng vang, nhận được sự đánh giá cao của đông đảo độc giả và giới nghiên cứu, phê bình văn học. Luận án sẽ không khảo sát những tác phẩm hồi ký, tự truyện của các chính trị gia, tướng lĩnh, nhà biên khảo, nhà báo, những người hoạt động trong lĩnh vực giải trí (ca sĩ, diễn viên, người mẫu, cầu thủ bóng đá,…). Bên cạnh đó, những cá nhân vô danh trong xã hội, hay những cá nhân đặt hàng, chấp bút viết hồi ký, tự truyện sẽ không thuộc đối tượng nghiên cứu của đề tài. Ngoài ra, luận án không tìm hiểu những tác phẩm công bố trên mạng internet, hay xuất bản tại hải ngoại mà tập trung vào những tác phẩm hồi ký, tự truyện được xuất bản chính thức trong nước.

Tiêu chí về bối cảnh: luận án chỉ tập trung vào một số hồi ký, tự truyện tiêu biểu cho các chặng đường văn học trong ba giai đoạn 1900 - 1945, 1945 - 1975 và sau 1975. Đây là những giai đoạn đánh dấu quá trình hình thành và phát triển của hồi ký, tự truyện trong văn học hiện đại Việt Nam. Từ các tiêu chí trên, chúng tôi đưa ra một danh mục khảo sát các tác phẩm hồi ký, tự truyện của các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình trong văn học Việt Nam hiện đại (xem Danh mục hồi ký, tự truyện khảo sát của luận án cuối luận án này). Trong trường hợp cần, chúng tôi sẽ sử dụng thêm các tác phẩm ngoài danh mục như là các dẫn liệu tham chiếu trong khi phân tích.

Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện luận án, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau: Phương pháp loại hình: Hồi ký, tự truyện là những thể loại nằm trong loại hình văn xuôi tự sự. Trong quá trình triển khai luận án, chúng tôi sẽ tìm hiểu những đặc trưng nghệ thuật của thể loại, tìm ra những quy ước nghệ thuật chi phối quá trình kiến tạo diễn ngôn. Từ đó, luận án thấy được rõ hơn sự chi phối của mã thể loại đến diễn ngôn hồi ký, tự truyện Việt Nam hiện đại. Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Đây là phương pháp phối hợp các ngành khoa học khác nhau để tiếp cận đối tượng nghiên cứu.