Luận án Tiến sĩ: Các khuynh hướng tiểu thuyết VN đầu XXI từ cấu trúc thể loại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN =================== HOÀNG CẨM GIANG CÁC KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌ N CẤU TRÚC THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội - 2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ---------------------------------------------------- TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN HOÀNG CẨM GIANG CÁC KHUYNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI TỪ GÓC NHÌ N CẤU TRÚ C THỂ LOẠI Chuyên ngành: Lý luận Văn học Mã số: 62. 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Lý Hoài Thu Hà Nội – 2013 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC .iii DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT .vi DANH MỤC CÁC BẢNG .vii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề.

Mục đích, đố i tƣơ ̣ng và pha ̣m vi nghiên cƣ́u. Phƣơng pháp nghiên cƣ́u. Đóng góp mới của luâ ̣n án. Cấ u trúc của luâ ̣n án .20 NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CẤU TRÚC THỂ LOẠI VĂN HỌC VÀ DIỄN TRÌNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẾ KỶ XX.

CẤU TRÚC THỂ LOẠI VĂN HỌC. Thể loại văn học và cấu trúc thể loại văn học. Đặc trƣng thể loại tiểu thuyết và lƣợc sử quan niệm về tiểu thuyết. Nghiên cứu cấu trúc thể loại từ góc độ thi pháp học lịch sử.

DIỄN TRÌNH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THẾ KỶ XX. Những tác động “ngoại sinh”. Những vận động “nội sinh”. Tiểu thuyế t Viê ̣t Nam giai đoạn 1925 - 1945.

Tiểu thuyế t Viê ̣t Nam giai đoạn 1945 - 1975. Tiểu thuyế t Viê ̣t Nam giai đoạn1975 - 2000.56 CHƢƠNG 2: CÁC KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT TỪ BÌNH DIỆN HÌNH TƢỢNG THẨM MỸ. Cấp độ tâm lý - tính cách. Cấp độ thân phận - hành động.

Cấp độ nhân tố tự sự.1 Nhân vật phức hợp - đa bình diện. Nhân vật ký hiệu - biểu tượng và phản nhân vật. KHÔNG – THỜI GIAN. Không - thời gian - từ “sử thi hóa” đến “tiểu thuyết hóa”.

Không - thời gian - từ “sự kiện hóa” đến “tâm lý hóa”. Không - thời gian tuân thủ tính hệ thống về tổng thể. Không - thời gian được tâm linh hóa và huyền ảo hóa. Không - thời gian mang tính tượng trưng - biểu tượng.

Không - thời gian có cấu trúc thường biến và thiếu tính chỉnh thể .104 CHƢƠNG 3: CÁC KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT TỪ BÌNH DIỆN PHƢƠNG THỨC TRẦN THUẬT. NGƢỜI KỂ CHUYỆN, ĐIỂM NHÌN VÀ PHỐI CẢNH. Kiểu kết cấu “lịch sử - sự kiện”. Kiểu kết cấu tâm lý.

Kiểu kết cấu đa tầng và tự tham chiếu. Kiểu kết cấu phân mảnh. Kiểu kết cấu xoắn kép và trùng điệp văn bản. NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU.

Vấn đề từ vựng. Vấn đề cấu trúc cú pháp. Vấn đề giọng điệu hay “diễn ngôn trần thuật” .163 CHƢƠNG 4 : CẤU TRÚC THỂ LOẠI TỔNG QUÁT CỦA CÁC KHUYNH HƢỚNG TIỂU THUYẾT. KHUYNH HƢỚNG DUY TRÌ HÌNH THỨC THỂ LOẠI TRUYỀN THỐNG.

Tiểu thuyết và hành trình bảo lƣu “tính chuyện”. Sự dịch chuyển từ “đại tự sự về cộng đồng” sang “đại tự sự về cá nhân”. Tiểu thuyết lịch sử nhƣ là mô hình lựa chọn tiêu biểu. KHUYNH HƢỚNG CÁCH TÂN HÌNH THỨC THỂ LOẠI TRUYỀN THỐNG.

Tiểu thuyết và vấn đề “phi tâm hoá tự sự”. Tiểu thuyết nhƣ là trò chơi của tự sự và ngôn từ. “Tiểu thuyết mảnh vỡ” nhƣ là mô hình lựa chọn tiêu biểu .198 DANH MỤC CÔNG TRÌ NH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .204 TÀI LIỆU THAM KHẢO .218 Bảng 1 : Tổ chƣ́c không – thời gian trong tiể u thuyế t Giàn thiêu .218 Bảng 2 : Tổ chức Điểm nhìn /Ngƣời kể chuyện trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly .220 Phụ lục II .221 Bản dịch 1 : “Điể m nhin ̀ , Phố i cảnh và Thời gian” (Will Greenway) .221 Bản dịch 2 : “Tƣ̀ Tác phẩ m đế n Văn bản ”(Roland Barthes) .230 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT ĐN : Điểm nhìn NKC : Ngƣời kể chuyện NMTĐ : Ngƣời mang tiêu điểm HTTL : Hình thức thể loại HTTLTT : Hình thức thể loại truyền thống PC : Phối cảnh TLVH : Thể loại văn học TPHLS : Thi pháp học lịch sử TTLS : Tiểu thuyết lịch sử DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Phân loại nhân vật từ cấp độ thân phận - hành động (nhóm A).

Phân loại nhân vật từ cấp độ thân phận – hành động (nhóm B). Một số nhân vật ký hiệu - biểu tƣợng trong nhóm tiểu thuyết B. Bảng thời gian niên biểu trong tiểu thuyết Chinatown. Tổ chức Điểm nhìn/Ngƣời kể chuyệntrong nhóm A.

Tổ chức Điểm nhìn/Ngƣời kể chuyện trong nhóm B. Các lớp văn bản trong một số tiểu thuyết nhóm B. Chỉ số “độ phong phú từ vựng” của hai nhóm A và B. Tổng kết – so sánh đặc điểm thể loại của các khuynh hƣớng tiểu thuyết.

Lý do chọn đề tài “Thể loại”, “thi pháp thể loại” và “cấu trúc thể loại” là những khái niệm gần đây thƣờng xuyên đƣợc sử dụng trong các công trình nghiên cứu văn ho ̣c , với nhƣ̃ng khẳng định ma ̣nh mẽ về ƣu thế của hƣớng tiếp cận thể loại trong hệ thống lý luận nói chung. Song, việc tìm hiểu sâu về chúng - trƣớc hết trên phƣơng diện thuật ngữ (nhất là khái niệm “cấu trúc thể loại” ) - thì lại chƣa đƣợc tiến hành một cách thận trọng và có chủ đích. Tác giả luâ ̣n án, thông qua vấ n đề phát triể n của tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI , muốn tìm hiểu sự biến đổi của một thể loại cụ thể thông qua một mô hình cấu trúc chung về nó – nhƣ một hƣớng tiếp cận riêng với các vấn đề lý luận nêu trên. Chúng ta đã biết, từ “genres” (thể loại) trong nguyên bản tiếng Pháp có nghĩa đơn giản là loại, hoặc kiểu.

Các nhà khoa học của chúng ta có thể “quả quyết” xếp các động, thực vật vào một “genus” nào đó, bởi AND hay bản đồ gen của một cá thể sống sẽ quyết định nó thuộc về chủng loại nào. Tuy nhiên, với văn học nói riêng và các ngành nghệ thuật nói chung, việc xác định thể loại không thể chính xác và cho kết quả đơn nhất nhƣ vậy. Thay vào đó, “thể loại” trở thành một thuật ngữ tiện dụng, linh hoạt và mang tính tương đối khá cao. Nhƣ vậy, bản thân sự phát triển ngày càng đa dạng, phong phú, tinh tế của văn học cũng nhƣ thể loại văn học cho thấy không thể dùng một thƣớc đo cũ xƣa hoặc bất biến để xác quyết sự phát triển của một thể loại - nhất là với một thể loại đặc biệt nhƣ tiểu thuyết.

Chúng tôi lựa chọn góc nhìn cấu trúc thể loại, kết hợp với những vấn đề lý thuyết của trần thuật học (đặc biệt là trần thuật học của văn học hiện 1 thực và văn học hậu hiện đại) để soi rọi vào mảng đối tƣợng phức tạp nêu trên cũng vì lí do này. Thể loại đóng vai trò rất quan trọng trong hệ thống lý thuyết và thực tiễn văn học. Song nghiên cứu thể loại không phải là một công việc mang tính khảo sát trừu tƣợng, chung chung. Công việc đó phải luôn gắn liền với việc nghiên cứu thực tiễn phong phú, đa dạng của đời sống văn học, với tác phẩm văn học, các khuynh hƣớng, trào lƣu văn học… Trong luận án này, chúng tôi đặt vấn đề tìm hiểu “Các khuynh hƣớng phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI từ góc nhìn cấu trúc thể loại” cũng xuất phát từ quan điểm mang tính phƣơng pháp luận nói trên.

Chọn đối tƣợng là “các khuynh hƣớng phát triển” song thực chất chúng tôi đi vào tìm hiểu những con đường, những “ngả rẽ”, những đáp án khác nhau của một thể loại trên cùng một thời đại. Từ đó, chúng ta có thể nhìn thấy phần nào quy luật phát triển của một thể loại vào dạng “năng động” và “phức tạp” bậc nhất của nền văn học. Ở một góc nhìn khác, chúng ta thấy rằng, gần đây, trong đời sống nghiên cứu văn chƣơng xuất hiện không ít các công trình lý luận – phê bình, các luận văn, luận án… đặt vấn đề tìm hiểu tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại từ góc độ cách tân nghệ thuật, các phƣơng thức tự sự, nội dung biểu hiện… Song việc đặt vấn đề phân loại, phân dòng, nghiên cứu các xu thế phát triển khác nhau của thực trạng tiểu thuyết vô cùng sôi động, phức tạp thì hầu nhƣ chƣa đƣợc công trình nào chú tâm và tìm hiểu kĩ lƣỡng. Với luận án này, chúng tôi muốn tiến thêm một bƣớc bằng việc kết hợp tiếp cận thể loại và tiếp cận văn học sử để có đƣợc những khái quát mới nhằm đạt đến một hình dung tổng thể về diện mạo chung của nền tiểu thuyết đƣơng đại nƣớc nhà.

Thêm nữa, tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI thực ra chƣa đƣợc định hình rõ nét, còn tạo ra nhiều quan điểm và nhận định trái chiều trong đời sống phê bình. Luận án là nỗ lực đóng góp một tiếng nói, một cái nhìn khái quát với hiện trạng tiểu thuyết hãy còn bề bộn và phức tạp, với những khuynh hƣớng, 2 xu thế, những khả năng phát triển khác nhau của thể loại trong nền văn học đƣơng đại. Việc đánh giá đó đồng thời cũng mang tính định hƣớng với các sáng tác tiểu thuyết hiện nay và những chặng đƣờng tiếp sau. Lịch sử vấn đề Do tính thời sự đặc biệt của đối tƣợng nghiên cứu, công việc nghiên cứu tiểu thuyết thế kỷ XXI bắt đầu gần nhƣ đồng thời với thời gian ra đời và phát triển của nó (bởi tất nhiên, phải sau khi có tác phẩm thì mới có phê bình về tác phẩm).

Khoảng thời gian này cũng chƣa phải là dài, chƣa có nhiều biến động lớn (từ năm 2000 đến nay và chủ yếu là 3, 4 năm gần đây), do đó chúng tôi không phân chia thành các giai đoạn phát triển nhỏ hơn mà phân chia theo cấp độ và hình thức tiếp cận - phê bình – nghiên cứu của độc giả nói chung và giới phê bình nói riêng. Luận án của chúng tôi tìm hiể u “ các khuynh hƣớng tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI” nên mảng tài liệu mà chúng tôi khảo sát sẽ bám theo vấn đề này, từ phạm vi rộng đến hẹp. Về các khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết Việt Nam đương đại 2.