Khảo sát một số đặc điểm nghệ thuật thơ chữ Hán Nguyễn Du - Luận án Phó Tiến sĩ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC QUỐC GIA TP. HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM LÊ THU YẾN KHẢO SÁT MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU CHUYÊN NGÀNH : VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ : 50433 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học : MAI QUỐC LIÊN Phó Tiến sĩ - Phó Giáo Sƣ TP. Hồ Chí Minh 1997 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu thống kê nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất k ỳ công trình nào khác.

Lê Thu Yến MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. 1 CHƢƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN VĂN BẢN THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU. Quá trình thu thập di cảo thơ chữ Hán Nguyễn Du. Tình trạng các văn bản hiện có.

Cách sắp xếp cụ thể từng phần. Sự sai biệt về từ ngữ. Sự khác biệt về vấn đề dịch nghĩa. 28 CHƢƠNG II: KHẢO SÁT MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU: HÌNH TƢỢNG NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƢỜI, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT, KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT.

Hình tƣợng nghệ thuật về con ngƣời. Thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. 97 CHƢƠNG 3 : KHẢO SÁT ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU: NGÔN NGỮ.

Từ những đặc điểm nghệ thuật trên đi vào phân tích một bài thơ cụ thể: Long thành cầm giả ca. 179 PHẦN KẾT LUẬN. 183 THƢ MỤC THAM KHẢO. 186 PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Thơ chữ Hán là một bộ phận sáng tác quan Trọng của Nguyễn Du, một nhà thơ lớn của dân tộc ta. Nghiên cứu, khảo sát về thơ chữ Hán Nguyễn Du là một công việc cần thiết và là một vinh hạnh cho ngƣời đi sau. So với truyện Kiều, thơ chữ Hán ít đƣợc giới nghiên cứu quan tâm. Có một số công trình đã đề cập đến tƣ tƣởng, quan niệm.

của tác giả qua nội dung thơ chữ Hán. Các công trình này thƣờng nhằm mục đích giúp minh hoạ và soi sáng cho cuộc đời của tác giả Truyện Kiều hơn là xem thơ chữ Hán nhƣ một đối tƣợng nghệ thuật cần nghiên cứu. Nhƣ vậy các công trình trên chủ yếu mới tiếp cận từ góc độ nội dung tƣ tƣởng tập trung ở một số bài thơ tiêu biểu. Trong khi con số 250 bài thơ là con số không nhỏ đối với một nhà thơ.

Hơn nữa Nguyễn Du là một nhà thơ nổi tiếng với lòng nhân ái bao la, yêu đời thƣơng ngƣời, mà thơ chữ Hán là những mẫu chuyện tâm tình của chính tác giả, không phải ai khác,thì chắc chắn những cảm hứng nghệ thuật ấy còn chất chứa bao điều, nếu chúng ta có dịp đi sâu. Việc giảng dạy trong trƣờng Đại học cũng cần phải quan tâm sâu sắc hơn đối với bộ phận sáng tác quan trọng này. Nếu chỉ có Truyện Kiều và đôi nét về tác giả qua thơ chữ Hán có lẽ sẽ còn nhiều thiếu sót. Đi tìm một hệ thống giải mã tƣơng đối hữu hiệu cho thế giới nghệ thuật thơ chữ Hán Nguyễn Du nhằm phục vụ trực tiếp cho giảng dạy cũng là vấn đề mang tính cấp thiết.

Bên cạnh đó, còn có sự say mê hứng thú của ngƣời viết đối với một vùng đất nghệ thuật mênh mông chƣa đƣợc cày xới bao nhiêu và tham vọng hiểu hết, thấu hết bao điều còn tiềm ẩn trong thế giới nghệ thuật đầy màu sắc kia. Tất nhiên khả năng hạn chế trƣớc tham vọng to lớn, nhƣng ngƣời viết vẫn nghĩ nếu thực hiện đƣợc tốt đề tài này một là sẽ đóng góp, bổ sung những hiểu biết về một tác giả lớn, hai là có thể giúp cho việc mở rộng hƣớng giảng dạy ở nhà 1 trƣờng Đại học. Đó cũng là lý do của việc thực hiện đề tài: Khảo sát một số đặc điểm nghệ thuật thơ chữ Hán Nguyễn Du. Mục đích nghiên cứu 2.

Luận án tổng hợp kết quả nghiên cứu của những ngƣời đi trƣớc về thơ chữ Hán Nguyên Du, ghi nhận những nét khái quát đã đƣợc nêu ra. Luận án bƣớc đầu thể nghiệm hƣớng tiếp cận mới giúp khám phá hiểu biết sâu hơn và có thể nghiên cứu tiếp thơ chữ Hán Nguyễn Du trên những phƣơng diện khác. Luận án mở ra một phạm vi rộng hơn, phục vụ cho việc giảng dạy thơ chữ Hán Nguyễn Du ở trƣờng Đại học. Lịch sử vấn đề: Thơ chữ Hán Nguyễn Du từ trƣớc đến nay cũng có một số nhà nghiên cứu quan tâm, tuy số lƣợng không nhiều.

Có 3 hƣớng nghiên cứu: Hướng đi vào văn bản: hƣớng này có các bài nghiên cứu nhƣ sau : - "Một vài ý kiến về tập thơ chữ Hán Nguyễn Du" - Trƣơng Chính - Tạp chí Văn học số 8 năm 1962. - "Mấy ý kiến về bản dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du" - Đỗ Văn Hỷ - Tạp chí Văn học số 12 năm 1966. - "Một vài ý kiến nhỏ trong việc sƣu tầm và dịch thơ chữ Hán Nguyễn Du - Lê Thƣớc" - Tuần báo Văn nghệ số 133 (12. Các bài viết này tập trung đi sâu vào việc tìm kiếm một văn bản tốt nhất, đúng nhất.

Hướng đi vào nội dung: tuy chƣa có những công trình lớn nhƣng cũng có một số công trình có giá trị. - Bài viết "Con ngƣời Nguyễn Du qua thơ chữ Hán" - Xuân Diệu, trong cuốn "Các nhà thơ cổ điển Việt Nam" nhà xuất bản Văn học năm 1987. 2 - Bài viết "Thơ chữ Hán Nguyễn Du và tâm sự của nhà thơ" - Nguyễn Lộc, trong cuốn "Văn học Việt Nam thế kỷ XVIII-XIX", nhà xuất bản Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1978. - Bài viết "Tâm hồn Nguyễn Du qua thi văn chữ Hán và chữ Quốc âm" - Nguyễn Đăng Thục, trong cuốn "Thế giới thi ca Nguyễn Du", Nhà xuất bản Kinh Thi, Sài Gòn 1971.

- Bài viết "Tâm tình Nguyễn Du qua một số bài thơ chữ Hán" - Hoài Thanh, trong cuốn "Phê bình và tiểu luận" Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội 1960. - Bài viết "Tìm hiểu thơ chữ Hán" - Nguyễn Huệ Chi. Tạp chí văn học số 11-1965, - Bài viết "Nguyễn Du qua thơ chữ Hán" - Lê Đình Kỵ, Kiến thức ngày nay số 30- 1988. - Bài viết "Nguyễn Du nhƣ một huyền thoại" - Thanh Lãng, Tạp chí Nghiên cứu Văn học - Số 4, 5, 6 -1971.

- Bài viết "Nguyễn Du trong những bài thơ chữ Hán" - Đào Xuân Quý. Tuần báo Văn nghệ số 133 (12. Những công trình này thƣờng đi vào một số bài thơ tiêu biểu cho lòng yêu thƣơng con ngƣời, sự phê phán kẻ ác, kẻ xấu, và tâm tình của nhà thơ. Bài viết của Thanh Lãng đặc biệt quan tâm đến tâm lý nhiều mặt của Nguyễn Du, ông khai thác thơ chữ Hán tƣơng đối sâu.

Bài viết của Nguyễn Lộc có tính chất đúc kết về cuộc đời và tâm sự của nhà thơ, phạm vi khai thác thơ chữ Hán cũng khá rộng. Bài viết của Xuân Diệu mang tính chất cảm thụ nhiều hơn là kiến giải một điều gì đó. Một số lƣợng lớn thơ chữ Hán đƣợc ông đề cập đến. Hướng đi vào từng bài thơ cụ thể: có một số bài viết đi theo hƣớng này.

- "Nguyễn Du với Đỗ Phủ" - Mai Quốc Liên - Trong cuốn "Trƣớc đèn" Nhà xuất bản Văn nghệ TP. 3 - Lời bình về một số bài thơ chữ Hán nhƣ: Độc Tiểu Thanh Ký, Mộng đắc thái liên, Ký mộng, Vọng phu thạch. của Lƣu Trọng Lƣ trong tập Tiểu luận về Nguyễn Du "Nhật ký đọc Kiều" Nhà xuất bản Hội Nhà văn Hà Nội, 1995. - "Sự đồng cảm của Nguyễn Du với Thôi Hiệu qua hai bài thơ về lầu Hoàng Hạc" - Nguyễn Huy Quát - Kiến thức ngày nay số 91.

- "Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du" - Trần Đình Sử Văn nghệ số 28 (10-7-1993). - Cần phải tìm hiểu chính xác hơn bài “Độc Tiểu Thanh ký của Nguyễn Du" - Nguyễn Quảng Tuân - Tạp chí Hán Nôm số 1 - 1994). - "Về lời dịch Độc Tiểu Thanh ký" - Nguyễn Đình Chú. … Hƣớng đi này thƣờng là để tranh luận một vấn đề chƣa nhất trí hoặc có cảm hứng riêng đối với một số bài thơ.

Tóm lại, một số công trình không nhiều lắm đã đề cập đến thơ chữ Hán Nguyễn Du. Trong đó chủ yếu các tác giả chú trọng về mặt nội dung, khai thác tâm tình, tƣ tƣởng để lý giải về con ngƣời và cuộc đời Nguyễn Du. Nhìn chung, có thể nói những đặc điểm nghệ thuật của thơ chữ Hán hầu nhƣ là một vấn đề chƣa đƣợc đề cập tới một cách toàn diện, có hệ thống và chƣa đƣợc khai thác sâu. Một số bài viết trên chỉ một phần nhỏ là tiếp cận đối tƣợng từ góc độ nghệ thuật.

Tiếp thu những công trình trên, ngƣời viết đặt vấn đề nghiên cứu những đặc điểm nghệ thuật thơ chữ Hán Nguyễn Du trên một số phƣơng diện nổi bật. Tất nhiên không thể khai thác hết vùng đất nghệ thuật mênh mông này đây chỉ mới là bƣớc đầu thể nghiệm. Có thể có những công trình lớn lao hơn về sau. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Luận án khảo sát toàn bộ 250 bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du qua các tập thơ: Thanh Hiên thi tập, Nam trung tạp ngâm, Bắc hành tạp lục.

Phạm vi nghiên cứu đƣợc giới hạn trong những vấn đề liên quan đến văn bản trong một số đặc điểm nghệ thuật nổi bật đƣợc tìm thấy nhƣ: hình tƣợng nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật. Có những phƣơng diện về nghệ thuật khác nhƣ thể loại, kết cấu, giọng điệu. ngƣời viết chƣa có điều kiện để đề cập tới. Hy vọng những công trình kế tiếp sẽ thực hiện đƣợc đầy đủ hơn.

Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án đƣợc thực hiện qua các phƣơng pháp nghiên cứu nhƣ phƣơng pháp lịch sử, phƣơng pháp loại hình, phƣơng pháp cấu trúc, phƣơng pháp so sánh. kết hợp với các thao tác : phân loại, thống kê, phân tích và đối chiếu so sánh. Các phƣơng pháp này đƣợc dùng xuyên suốt ở các chƣơng. Đầu tiên là phân loại đối tƣợng, tiếp theo là thống kê các yếu tố có tính chất lặp đi lặp lại nhiều lần, tính tỷ lệ các yếu tố đó.

Sau đó, ở từng loại, khảo sát theo những phƣơng diện khác nhau (hình tƣợng, ngôn ngữ.) kết hợp phân tích từng đối tƣợng, khái quát lại để rút ra những luận điểm quan trọng mang tính quan niệm. Trong quá trình khảo sát, nhận xét đánh giá đối tƣợng, ngƣời viết còn so sánh đối chiếu từng phƣơng diện với tác phẩm của các tác giả khác để làm rõ thêm những đặc điểm nghệ thuật của thơ chữ Hán Nguyễn Du. Những đóng góp mới của luận án: 6.