Luận án: Quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH CAO THỊ XUÂN MỸ QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẾN BẦU THẾ KỶ XX Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số: 5.33 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GIÁO SƢ HOÀNG NHƢ MAI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2001 2 LỜI CAM ĐOAN: Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong Luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Cao Thị Xuân Mỹ 3 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU.

Mục đích, ý nghĩa của đề tài:. Lịch sử vấn đề:. Nhiệm vụ của đề tài:. Giới hạn của vấn đề:.

Đối tƣợng khảo sát:. Mốc thời gian khảo sát:. Giới thuyết một số khái niệm:. Phƣơng pháp nghiên cứu:.

Đóng góp của Luận án:. Câu trúc Luận án:. 25 PHẦN NỘI DUNG. 26 CHƢƠNG 1 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX.

Những biến động của xã hội Việt Nam:. Những đổi mới về văn hóa:. Sự kế thừa nền tiểu thuyết truyền thống :. Sự tác động của văn học nƣớc ngoài:.

41 4 CHƢƠNG 2 DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ VIỆT NAM CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX. Giai đoạn từ cuối thế k ỷ XIX đến năm 1920:. Quá trình hình thành và diện mạo buổi đầu của tiểu thuyết văn xuôi quốc ngữ ở Nam bộ :. Diện mạo tiểu thuyết Bắc bộ trƣớc 1920:.

Giai đoạn từ 1920 đến đầu những năm 30:. 69 CHƢƠNG 3 NHỮNG THÀNH TỰU CỦA QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA TIỂU THUYẾT QUỐC NGỮ VIỆT NAM VÀO CUỐI THẾ KỶ XIX ĐẦU THẾ KỶ XX. Sự phong phú đa dạng về đề tài:. Những thành tựu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật:.

Những chuyển biến trong ngôn ngữ tiểu thuyết:. Sự chuyển biến trong nghệ thuật kết cấu tác phẩm:. 137 PHẦN KẾT LUẬN. 146 THƢ MỤC THAM KHẢO.

152 PHẦN PHỤ LỤC. 168 5 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài: 1. Tái hiện diện mạo của văn học Việt Nam trong thời kỳ chuyển tiếp từ một nền văn học trung đại sang nền văn học hiện đại là vấn đề từ lâu đã đƣợc giới nghiên cứu lƣu tâm.

Nhƣng do quan điểm nhìn nhận đánh giá có lúc chƣa thỏa đáng; tƣ liệu mất mát nhiều; chiến tranh kéo dài vừa làm cản trở việc sƣu tầm nghiên cứu, vừa làm tiêu hao mất mát nhiều tƣ liệu văn bản gốc khiến công việc nghiên cứu ngày một khó khăn hơn. Thời gian gần đây, nhiều hội nghị khoa học, nhiều công trình nghiên cứu về báo chí, thơ mới, về chữ quốc ngữ đƣợc tổ chức ở nhiều địa phƣơng đã phần nào phục hồi lại những giá trị của chúng trong nền văn học. Riêng về tiểu thuyết hiện đại, thể loại này cũng đang đƣợc quan tâm, giới nghiên cứu đã ngày một phát hiện thêm nhiều tƣ liệu mới rất có giá trị. Các tác giả nhƣ Trƣơng Vĩnh Ký, Hồ Biểu Chánh, Đặng Trần Phất, Nguyễn Tử Siêu, V.

đã đƣợc đƣa ra để thẩm định vị trí, công lao của họ. Đặc biệt, ở miền Nam, ngƣời ta đang lƣu tâm tìm và đánh giá lại những gì đã mất, tìm lại những "đứa con rơi" của họ và cũng là của nền văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX. Song so với ngƣời anh em "Thơ mới" thì nó chƣa đƣợc ƣu ái lắm, chƣa có một hội nghị, hội thảo lớn nhỏ nào về đề tài tiểu thuyết những năm đầu thế kỷ XX đƣợc tổ chức. Các công trình nghiên cứu, 6 các nhận định vấn đề thƣờng: tập trung nghiên cứu, đánh giá một tác giả, tác phẩm mới đƣợc phát hiện hoặc đã đƣợc khẳng định giá trị hoặc điểm diện sự xuất hiện của các tác phẩm theo thời gian hoặc là các công trình riêng lẻ mang tính địa phƣơng, hay chỉ đi sâu tìm hiểu những tác phẩm tiêu biểu trong giai đoạn, v.Vì thế, đến nay, ngƣời ta vẫn chƣa xác định đƣợc diện mạo thật sự của thể tiểu thuyết Việt Nam hiện đại giai đoạn giao thời từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX; chƣa có cái nhìn đúng với cái vốn có của nó.

Vì thế mục đích đầu tiên của Luận án là muốn góp một phần vào việc tái hiện diện mạo của tiểu thuyết Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Vì chƣa xác định đƣợc diện mạo cụ thể, chƣa có đƣợc cái nhìn tổng quan nên các vấn đề nhƣ: Trong quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, thể tiểu thuyết quốc ngữ đã hình thành nhƣ thế nào? Chúng vận động, biến chuyển ra sao trong những năm đầu thế kỷ XX? Có những đặc điểm gì tiêu biểu cho quá trình hiện đại hóa thể tiểu thuyết văn xuôi đó? v. vẫn chƣa đƣợc sáng tỏ. Thiết nghĩ làm rõ các vấn đề trên sẽ bổ sung đƣợc một mảng hổng của văn học sử Việt Nam từ lâu chƣa có điều kiện để tìm hiểu, nghiên cứu một cách đầy đủ; đồng thời sẽ tránh đƣợc những nhận định, đánh giá phiến diện trƣớc đây.

Và đó cũng là những điều rất cần thiết cho nhận thức của học sinh, sinh viên và cả giới nghiên cứu văn học khi tìm hiểu về quá trình hình thành nền văn học Việt Nam hiện đại nói chung và thể tiểu thuyết Việt Nam hiện đại nói riêng. 7 Trong điều kiện và khả năng có thể, luận án này sẽ cố gắng đáp ứng đƣợc các mục đích trên. Lịch sử vấn đề: 2. Ở Việt Nam: Tiểu thuyết đầu thế kỷ chỉ đƣợc biết qua một cách sơ lƣợc trong các bài viết về văn học sử hoặc các bài nghiên cứu chung về tiểu thuyết Việt Nam.

Ngƣời ta bàn nhiều về thể loại văn học mới này song để thấy rõ sự "hiện đại hóa" của nó trong tiến trình phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại thì chƣa mấy ai đề cập. Điểm lại các giai đoạn, ta thấy có các công trình liên quan đến vấn đề: 2.1 - Trƣớc 1945: * Khảo về tiểu thuyết của Phạm Quỳnh (1921) * Lược khảo về tiến hoa của quốc văn trong lối viết tiểu thuyết của Trúc Hà (1932). * Ba mươi năm văn học của Mộc Khuê (1941). * Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan (1942).

* Việt Nam văn học sử yếu của Dƣơng Quảng Hàm (1944) Trong đó đáng ghi nhận nhất là bài viết Lược khảo về tiến hóa của quốc văn trong lối viết tiểu thuyết của Trúc Hà đăng trên Nam Phong tạp chí (1932). Đây là công trình đầu tiên nhìn nhận đánh giá về thể loại văn học mới này. Nhằm thấy đƣợc sự tiến hoa của quốc văn trong lối viết tiểu thuyết, Trúc Hà đã tập trung phân tích nghệ thuật một số tác phẩm (theo tác giả là tiểu thuyết) nhƣ Cuộc tang thương (Đặng Trần Phất), Thề non nước (Tản Đà), Sống chết mặc bây (Phạm Duy Tốn), Tố Tâm (Hoàng Ngọc Phách), Quả dưa đỏ (Nguyễn Trọng Thuật), và cả những tiểu thuyết 8 dịch nhƣ Tuyết Hồng lệ sử (Từ Chẩm Á), v. Dù chƣa thật sâu nhƣng tác giả cũng đã làm rõ đƣợc một số nét đặc trƣng của từng tác giả, sự "tiến hóa" trong kết cấu truyện, lời văn, lối kết thúc tác phẩm, v.

Điều đáng tiếc là phần nghiên cứu này thiếu hẳn bóng dáng các tác giả, tác phẩm ở miền Nam. Đến 1942, trong Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan, lần đầu tiên Hồ Biểu Chánh - một nhà tiểu thuyết Nam bộ - đƣợc giới thiệu sơ bộ về thân thế và một số tác phẩm nhƣ Cha con nghĩa nặng, Vì ánh, Khóc thầm. Trong tác phẩm này bộ mặt văn xuôi Bắc bộ (trƣớc năm 1942) đã đƣợc khắc họa rõ nét với những tác giả, tác phẩm tiêu biểu, trong đó giai đoạn trƣớc năm 1932 về tiểu thuyết có Hoàng Ngọc Phách với tiểu thuyết Tố Tâm, Nguyễn Trọng Thuật với tiểu thuyết Quả dưa đỏ. Chính cách nhìn nhận, đánh giá của Vũ Ngọc Phan đã tạo nên nếp nghĩ cố định cho các nhà nghiên cứu sau này những khi bàn về tiểu thuyết Việt nam đầu thế kỷ XX.2- Từ 1945 đến 1975: ở cả hai miền Nam Bắc có: * Việt Nam văn học sử trích yếu của Nghiêm Toản (1949).

* Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam (tập IV) của Nguyễn Đình Chú (1962). * Việt Nam văn học sử giản ước tân biên của Phạm Thế Ngũ (1965). * Bảng lược đồ văn học Việt Nam của Thanh Lãng (1967). * Việt Nam văn học sử của Bùi Đức Tịnh (1967).

* Lược truyện các tác gia Việt Nam của nhóm Trần Văn Giáp (1972). 9 * Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại của Phan Cự Đệ (1974). * Những bước đầu của báo chí, tiểu thuyết, thơ mới của Bùi Đức Tịnh (1974). * Lịch sử tiểu thuyết Việt Nam và hàng ngũ các tiểu thuyết gia Việt Nam qua các thời đại của Lê Huy Oanh (1974).

* Từ truyện đến tiểu thuyết Việt Nam và một quan điểm văn học của Doãn Quốc Sĩ (1974). Trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên Phạm Thế Ngũ đã dành nguyên một chƣơng lớn bàn về "Sự hình thành của tiểu thuyết mới". Có thể nói, đây là công tành nghiên cứu khá toàn diện về tiểu thuyết giai đoạn này. Tác giả đã đi "Từ truyện Nôm đến tiểu thuyết", tìm hiểu "Bƣớc đầu của tiểu thuyết mới" bằng những thiên ký sự của Nguyễn Bá Trác, Nguyễn Đôn Phúc, Đông Hồ, Tƣơng Phố; phân tích giá trị nghệ thuật và văn chƣơng các đoản thiên của Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn; giới thiệu "tiểu thuyết dài" Tố Tâm và Quả dưa đỏ.

Đặc biệt Phạm Thế Ngũ đã ghi nhận một điều mà trƣớc đó giới nghiên cứu chƣa lƣu tâm nhìn nhận: "Dù sao ta cũng phải công nhận là ở một phương diện nào, thể tiểu thuyết đã đi bước trước ở miền Nam" [97,377]. Tác giả đã tập trung phân tích một số tác phẩm của Hồ Biểu Chánh sáng tác những năm 20 để thấy rõ những nét đặc trƣng tiêu biểu về nội dung lẫn nghệ thuật của nhà tiểu thuyết Nam bộ này. Đây là phần nghiên cứu về Hồ Biểu Chánh sâu sắc hơn hẳn các tác giả trƣớc đó nhƣ Vũ Ngọc Phan (1942), Nghiêm Toản (1949), Nguyễn Đình Chú (1962). 10 Về sau, các công trình của Thanh Lãng (1967), Phan Cự Đệ (1972), Bùi Đức Tịnh (1974), Nguyễn Khuê (1974), Lê Huy Oanh (1974),.

đã nêu lên vai trò của Hồ Biểu Chánh cùng một vài tác giả ở Nam bộ nhƣ Nguyễn Chánh Sắt, Phú Đức, Bửu Đình, Lê Hoàng Mƣu,. đối với sự phát triển của thể loại tiểu thuyết ở Nam bộ.