Luận án về Tự lực văn đoàn và vai trò trong văn xuôi Việt Nam hiện đại

BỌ GIAO DỤC VA ĐAO TẠO ĐẠI HỌC QUÓC GIA HÀ NỘI TRƯỜNC ĐẠI HỌC KHOA HỌC XẢ HỘT VÀ NHÂN VẲN TRỊNH Iĩồ KII0A NHU NG ĐÓNG GÓP CỦA TỤ' Lực VĂN ĐOÀN :i ■ CHO VIỆC XÂY DựNG■ I MỘT NỀN VÃN XUÔI VIỆĨ NAM HIỆN ĐẠI I I I I CHUYÈN NGÀNH: Ván hoc Việt Nam MÃ SỐ: 5 04. 33 LUẬN ÁN PHÓ TIẺN SỸ KHOA HỌC NGữ VĂN ■ ■ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GIÁO S ư PHAN C ự Đ È Hà Nội - 1996 M Ụ C LỤC Trang A. Lý do chọn đề tài 1 II. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài 2 III.Lịch sử vấn đề nghiên cứu 3 IV.Phương pháp nghiên cứu 12 V.

Đóng góp của luận án 12 VI.Ý nghĩa thực tiễn của luận án 13 VII. Kết cấu của luận án 14 B. NỘI DUNG 16 Chương /: r Vai trò của Tự lực văn đoàn trong quá trình hiên đai hóa nền văn học Việt Nam » • 16 I. Những yêu cầu của lịch sử, xã hôi đối với cuôc cách tân văn hoc ^ II.

Vai trò của Tự lực văn đoàn trong cuộc cách tân văn học Chương II: Những đóng góp về nội dung tư tưởng của văn xuôi -ị Tự lực văn đoàn I. Đấu tranh nhằm giải phóng cái “Tôi“ cá nhân ra khỏi sự ràng buộc của lễ giáo và đại gia đình phong kiến. Những biểu hiện của một tinh thần dân tộc thầm kín 55 Chương III: Những cách tân trons nshệ thuật văn xuôi. Một bước tổng hợp mới giữa những ảnh hưởng của văn 83 hóa Đống, Tây và truyền thống vãn học dân tộc.

Một bước tiến mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật 10 ° và miêu tả thiên nhiên 1. Miêu tả vẻ đẹp thể chất 10 3 2. Miêu tả thế giới nội tàm 109 3. Miêu tá thiên nhiên trong mối quan hệ hài hòa vòi 126 con người • III.

Sự đổi mới cốt truyện và kết cấu trorm các thể lọai tiểu. thuyết và truyện ngắn 1 37 IV. Sự đổi mới ngôn ngừ và ỉãọng điệu văn xuôi I ‘59 C.TÀI LIỆU THAM KHẢO ị 66 " A. MỞĐẦU I - LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Trong lịch sử văn học Việt Nam, Tự lực văn đoàn là một hiện tượng văn học phức tạp ,đã phải trải qua nhiều bước thăng trầm trong dư luận.

Trong bản báo cáo "Chủ nghĩa Mác và vắn đề văn hóa Việt Nam " đọc tại hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ II tháng 7 năm 1948, khi đề cập đến trào lưu lãng mạn trước cách mạng tháng Tám, đồng chí Trường Chinh đã nêu lên những mặt hạn chế của văn-đoàn này," nhưng đồng thời cũng khẳng định rằng : "Dầu sao, hoạt động của nhóm Tự lực văn đoàn đã đẩy mạnh phonơ trào văn nghệ nước ta tiến tới". Mặc dầu vậy, suót bốn thập kỷ sau, một só nhà nghiên cửu của chúng ta đã không quán triệt được tinh thần gạn đục khơi trong của đồng chí Trường Chinh khi đánh giá hiện tượng văn học này: Quá chú ý vào thái độ chính trị của Nhất Linh, Khái Hưng từ sau năm 1940 nên đã nhìn nhận những nhân vật chủ chót của văn đoàn này với thái độ thành kiến mà không chú ý đúng mức đến tiêu chí văn học trong đánh giá do đó không nêu được đầy đủ những đóng góp của họ cho nền văn học nước nhà. Điều này đã dẫn đến một số nhận J % • thức sai lệch • của nhiều thế hệ. sinh, sinh 7 viên khi học tập, nghiên cứu văn chương Tự lực văn đoàn.

Từ sau đại hội Đảng lần thứ VI, với chính sách mổ cửa của Nhà nước, chúng ta đã có cơ hội mỏ rộng giao lưu văn hóa với tất cả các nước, được tiếp cận nhiều hơn với tư liệu và phương pháp nghiên cứu đa dạns hơn. Nòi một cách khác, chúng ta có những điều kiện thuận lợi cho việc thẩm định lại những tác phẩm văn chương quá khứ. Trons bối cảnh như vậy việc nghiên’cứu hiện tượng văn chương Tự lực văn đoàn để đánh giá một cách thỏa đáng vai trò của nó đôi với sự phát triển nền văn học dân tộc một việc làm cần thiết và bổ ích. Đe góp phẩn nhổ bé của mình vào phong trào nghiên cứu chung, nhằm nêu lên nhừng giá trị nhân văn, giá trị nghệ thuật và làm sáng tỏ công lao của Tự lực văn đoàn trong việc cách tân nền văn hóa dân tộc, chúng tôi đẵ viết bản luận án với đề tài: "Những đóng góp của Tự lực văn đoàn cho việc xây dựng một nền văn xuôi Việt Nam hiện đại" II - MỤC • ĐÍCH VÀ NHIỆM • v ụ• CỦA ĐE TÀI: Tự lực văn đoàn là một hiện tượng văn học phức tạp - Các cây bút chủ chốt của Tự lực văn đoàn như Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo thời kỳ đầu có nhiều ý tưỏng tót, tư tưỏng tiến bộ.

Điều này biểu hiện khá rõ ỏ nhừng hoạt động xã hội và văn chương của họ. Khi Nhật vào Đông Dương (1940), những người này dần đần từ bỏ con đường văn chương rẽ sang con đường hoạt động chính trị thân Nhật, tham gia nhiều hoạt động, đảng phái chống lại cách mạng. Sự kiện trên đã gây không ít khó khăn cho việc đánh giá văn phẩm của họ. Ngoài hiện tượng chính trị trên đây, còn có một hiện tượng phức tạp trong văn chương: Cùng một tôn chỉ của văn đoàn nhưng nhân sinh quan, quan điểm thẩm mỹ, phong cách nghệ thuật của các nhà văn không giổng nhau, có trườns hợp củng một tác giả nhưng nhừng tác phẩm viết vào thời kỳ Mặt trân Dân chủ gíá trị hơn hẳn nhừns cuổn viết về sau.

Có nhiều tác phẩm có thể xếp nsang hàng với văn học hiện thực. Nhưng cũng có vài ba cuốn chỉ có giá trị nghệ thuật văn chương còn ý nghĩa xà hội rất yếu. Tham khảo con người chính trị của nhà văn để hiểu rõ hơn tác phẩm là cần thiết nhưng nhiệm vụ của đề tài là dựa chủ yếu vào tiêu chí của văn học để xem xét và đánh giá nhằm nêu lên những đóng góp của Tự lực văn đoàn cho sự phát triển văn chương hiện đại nói chung, văn xuôi Việt Nam hiện đại nói riêng. Sự nghiệp văn chương Tự lực văn đoàn bao gồm nhiều thể loại: thơ, văn xuôi, kịch và cả lý luận phê bình.

Do yêu cầu của đề tài, chúng tôi chỉ giói hạn nhiệm vụ nghiên cứu của mình trong phạm vi văn xuôi chủ yếu là tiểu thuyết và phóng sự. truyện ngắn, Văn chương Tự lực văn đoàn có nhiều ưu điểm đáng trân trọng nhưng cũng còn có những mặt hạn chế và nhược điểm. Trong bản luận án này, chúng tôi có lưu ý đến mặt yếu đó nhưng không đi sâu,- mà chủ yếu tập trung khai thác phần đóng góp của văn đoàn cho sự phát triển của nền văn nghệ nước nhà trong những năm 30 của thế kỷ này như có lần đồng chí Trường Chinh đã nhắc tới. III - LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU: Trong lịch sử văn học Việt Nam cận hiện đại, ít có một hiện tượng văn học mà từ khi ra đời đến nay đã trỏ thành đề tài tranh luận sôi nổi trên báo chí và thu hút sự chú ý của giới phê bình văn học như hiện tượng Tự lực văn đoàn.

Trước năm 1945, Trương Chính đã viết cuốn "Dưới mắt tôi" (1939), trong đó ông dành hơn một trăm trang nghiên cứu những tác phẩm chính cáa Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam như Đọan tuyệt, 'Lạnh lùngì *rối tăm (Nhất Linh ); 'Hồn bướm mơ tiêrì* *Nửa chừng xuân', ^Trống Mái* "Gia đình* (Khái Hưng ) Gánh hàng hoa, Đời mua gió (Nhất Linh - Khái Hùng) và tập truyện ngắn của Thạch Lam: Gió đầu mùa? Những trang viết của ông cho đến nay vẫn còn có giá trị; tuy quá đề cao nhưng ông cũng có nhiều ý kiến xác đáng. Chẳng hạn ông cho rằng "Đoạn tuyệt" vẫn là một tuyệt tác trong văn chương Việt Nam vượt lên trên tất cả những lời phê bình nông nổi không xác đáng vì người phê bình còn mang tư tưỏng thành kiến bị chi phối bỏi giáo lý phong kiến. Ông khen "Hồn bướm mơ tiên" của Khái Hưng là "quyển truyện thứ nhất cám dỗ lạ lùng mà nhà phê bình sung sướng gặp đưộc trong khi khảo cứuvề văn học _ Việt Nam hiện đại" (4,35) - Ông chê "Nửa chừng xuân" kết cấu không chặt chẽ và trong quá trình viết Khái Hưng sao nhãng chủ đề xung đột giữa cá nhân và gia đình. Ông vạch ra nhiều lỗi trong cách hành văn của Thạch Lam nhưng ông cũng không phủ nhận Thạch Lam là một văn tài và là "một dấu hiệu riêng, không thể lầm lẫn được".

"Tuy không sâu sắc bằng Khái Hưng, không rắn rỏi bằng Hoàng Đạo, Thạch Lam có một tâm hồn dễ rung động hơn. Phản ánh tư tưỏng và tâm lý, nhà văn ấy lại nhiều tình cảm. Năm 1941, Dương Quảng Hàm cho xuất bản cuốn "Việt Nam văn học sử yếu" làm sách giáo khoa cho bậc trung học - Ông dành bốn trang cho Tự lực văn đoàn để trình bày tóm lược tổ chức, tôn chỉ, các văn gia và tác phẩm chính, v ề các văn gia, ỏng cũng chỉ nêu có hai: Nhất Linh và Khái Hưng, và chỉ nhận xét có bốn tác phẩm: "Đoạn tuyệt", "Lạnh lùng", "Hồn bướm mơ tiên" và "Nửa chừng xuân". Ông cho rằng, hầu hết tác phẩm của Nhất Linh là tiểu thuyết luận đề, còn Khái Hưng thì thiên về khuynh hướng lý tưỏng.

Theo ông, trong hai cuón của Nhất Linh, "ta nhận thấv sự xung đột của quan niệm mới và tập tục cù, mà kết cục thì hoặc là sự đắc thắng của quan niệm mới, hoặc là sự đắc thắng của tập tục cù". Hai tác phẩm của Khái Hưng "tuy vẫn có khuynh hướng xà hội, nhưnơ lại thiên về mặt lý tưỏng và có thi vị riêng. Khái Hưng có một cách tả người tả cảnh tuy xác thực mà có một vẻ nhẹ nhàng, thanh thú khiến cho người đọc thấy cảm" (38,453) Năm 1942, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan cho ra công trình "Nhà văn hiện đại" gồm bón cuốn dày tới gần 1400 trang, trong đó gần 100 trang viết về Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam - Quan điểm đánh giá của ông về các nhà văn này nhìn chung rất gần với sự đánh giá của giới phê bình hiện nay. Ông gọi Nhất Linh là tiểu thuyết gia có khuynh hướng về cải cách .