Luận án tiến sĩ: Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao

1 MỤC LỤC Lời cam đoan Quy ước trình bày MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp thống kê.

Phương pháp miêu tả. Phương pháp phân tích hội thoại. Phương pháp phân tích diễn ngôn. Ý nghĩa của luận án.

Ý nghĩa thực tiễn. Cấu trúc của luận án.6 CHƯƠNG 1 ̉ TÔNG ́ ĐỀNGHIÊN CỨU.8 QUAN VỀVÂN 1. Diễn ngôn và phân tích diễn ngôn. Phân tích diễn ngôn.

Phân tích diễn ngôn truyện ngắn. Các quan niệm về hội thoại. Các vận động hội thoại. Các quy tắc hội thoại.Các quan niệm về mạch lạc .Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp.

Tiền giả định ( presupposition ­ pp') và hàm ngôn (implication ­ imp). Tiền giả định. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Khái quát về lịch sử vấn đề nghiên cứu truyện ngắn Nam Cao.

Khái quát về lịch sử vấn đề nghiên cứu phân tích diễn ngôn (Discourse Analysis).59 Nhìn chung, những công trình nghiên cứu về phân tích diễn ngôn rất phong phú và đa dạng ở nhiều góc độ, phương diện khác nhau: đặc điểm và chức năng, ngữ cảnh và ý nghĩa, cấu trúc thông tin, bản chất quy chiếu của diễn ngôn và sự vận dụng phân tích diễn ngôn trong việc tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ của một số kiểu loại văn bản. Tuy nhiên, cho đến nay, ở Việt Nam, theo chúng tôi biết chỉ có một ít công trình vận dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn để tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ truyện ngắn của một tác giả cụ thể. Tuy đã cóhai luân ̣ ań tiên ́ sĩ cung ̀ lây ́ ngữ liêu ̣ là truyên ̣ ngăn ́ Nam Cao vàcung ̃ đãvâṇ dung ̣ cơ sở líluân ̣ cuả Dung ̣ hoc, ̣ Phân tich ́ diên ̃ ngôn nhưng theo môṭ hương ́ đi khać vơí nhưng ̃ muc̣ tiêu nghiên cứu cuả chung ́ tôi.66 CHƯƠNG 2 ĐỐI THOẠI VÀ ĐỘC THOẠI NỘI TÂM TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO. Đối thoại trong truyện ngắn Nam Cao.

Tâǹ suât́ xuât́ hiêṇ cuả cać cuôc̣ thoaị. Tinh ́ cuôc̣ thoai, ̀ huông ̣ sốlượt lơì cuả nhân vâṭ. Quan hệ quyêǹ thếvàhoan ̉ giao tiêp ̀ canh ́ cuả nhân vâṭ .75 ̀ thưć đôí thoaị (song thoaị vàđa thoai) 2. Ngôn ngữđôí thoaị cuả nhân vâṭ.

Độc thoại nội tâm trong truyện ngắn Nam Cao. Tâǹ suât́ xuât́ hiêṇ đôc̣ thoaị nôị tâm. Vâń đềchủ thể diên ̃ ngôn trong đôc̣ thoaị nôị tâm. Chưć năng ngữ nghiã cuả diên ̃ ngôn đôc̣ thoaị nôị tâm trong truyên ̣ ngăń Nam Cao.Đôc̣ thoaị nôị tâm bôc̣ lộ tinh ́ nhân vâṭ.

Đôc̣ thoaị nôị tâm bôc̣ lộ nhưng ̃ triêt́ lícuả nhàvăn.106 CHƯƠNG 3 MẠCH LẠC DIỄN NGÔN HỘI THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp tương hợp. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi chính danh. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị cầu khiến.

Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị khẳng định. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị phủ định. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi biểu thị sự ngờ vực, ngần ngại, phỏng đoán, …. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi ­ Đáp tương hợp với câu hỏi có giá trị cảm thán.

Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp. Mạch lạc trong các cặp thoại Hỏi – Đáp không tương hợp xét từ sự tương hợp giữa các hành động nói.155 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Những trang văn của Nam Cao ra đời cách đây đã hơn nửa thế kỷ, song vẫn có sức cuốn hút mạnh mẽ đối với bạn đọc và là mẫu mực để mọi người học hỏi. Nhiều người khi đọc tác phẩm Nam Cao có cảm nhận là giữa nhà văn và chúng ta – những con người của thế kỷ XXI – hầu như không có khoảng cách bởi tính chất hiện đại, mới mẻ trong cách viết của ông.

Nam Cao đã góp vào kho tàng văn học dân tộc một gia tài truyện ngắn đồ sộ được sáng tác ở cả hai giai đoạn trước và sau Cách mạng tháng Tám. Truyện ngắn cũng là thể loại thành công nhất của ngòi bút nhà văn. Đã có không ít bài viết, công trình nghiên cứu đi vào khảo sát, đánh giá sự nghiệp văn học Nam Cao, vị trí và những đóng góp của ông trong làng văn xuôi Việt Nam thế kỷ XX từ lâu đã được khẳng định. Trong lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học từ đầu thế kỷ XX đến nay, các kết quả nghiên cứu của nó thường gắn với một số ngành khoa học xã hội khác, trước hết và gần gũi hơn cả là gắn với việc nghiên cứu văn học.

Quá trình nghiên cứu ngôn ngữ học tiền ngữ dụng còn gặp nhiều hạn chế như chỉ thấy mô hình mã mà chưa thấy mô hình suy ý; hoặc chỉ thấy nghĩa của câu là nội dung sự kiện (hay còn gọi là sự tình) của câu ấy… Mô hình mã và mô hình suy ý không loại trừ lẫn nhau, mà chúng cùng thể hiện nội dung sự tình ở những mặt khác nhau: kết học, nghĩa học và dụng học. Khoảng gần ba mươi năm trở lại đây, ngôn ngữ học chuyển sang lĩnh vực mới là nghiên cứu ngôn ngữ trong sử dụng. Bên canh ̣ nhưng ̀ tựu cuả ̃ thanh ̣ Dung hoc̣ (Pragmatics) là phân nganh ̀ Phân tich ́ diên ̃ ngôn(Discourse Analysis ) vàPhân tích diễn ngôn phê bình (Critical Discourse Analysis). Các ̀ naỳ cùng một lúc tác động mạnh mẽ đến văn học, nhất là trong phân nganh 2 việc phân tích ngôn ngữ văn chương.

Vận dụng thành tựu mới của ngôn ngữ học vào việc nghiên cứu tác phẩm của Nam Cao, chúng tôi lựa chọn đi vào khảo sát đề tài “Diêñ ngôn hôị thoaị trong truyên ̣ ngăn ́ Nam Cao­Đôí ̣ đôc̣ thoaị vàmach thoai, ̣ lac” ̣ , bởi lý thuyết về phân tích diễn ngôn tuy ra đời vào những năm 60 của thế kỷ XX, nhưng trong thực tế hiện nay, nó vẫn là một mảnh đất màu mỡ đang được chú ý khai thác. Khi phân tich ̃ ngôn hôị thoaị trong truyên ́ diên ̣ ngăn ́ Nam Cao, chung ́ tôi lựa choṇ đối thoại, độc thoại nội tâm và mạch lạc diễn ngôn của các cặp thoại kế cận, bởi vìtheo chung ́ tôi đây lànhưng ̃ vân ̣ ́ đềquan trong, côt́ loĩ cuả môṭ diên ̃ ngôn hôị thoaị. Chúng tôi tin rằng việc vận dụng lý thuyết phân tích diễn ngôn vào việc khảo sát ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao sẽ giúp phát hiện thêm những nét độc đáo góp phần làm nên cái hay, cái đẹp, cái tinh tế của ngòi bút đầy chất sống thực tế của nhà văn. Kết quả nghiên cứu của đề tài còn góp thêm kinh nghiệm thực tiễn về việc phân tích diễn ngôn các tác phẩm văn học thuộc thể tự sự.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu đề tài “Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao”, chúng tôi nhằm những mục đích cụ thể sau đây: ­ Hệ thông ́ lựa choṇ những thanh ́ hoa, ̀ tựu cuả cać nhàngôn ngữhoc̣ trên thếgiới vàtrong nươć về lý thuyết về hội thoại, phân tich ̃ ngôn để ́ diên vâṇ dung ̣ vaò viêc̣ phân tich ̃ ngôn hôị thoaị trên cứliêu ́ diên ̣ làtruyên ̣ ngăn ́ Nam Cao. ­ Nhận diện, miêu tả câú truć cuả cać hinh ̀ thưć hôị thoaị (đôí thoai, ̣ đôc̣ thoai) ̣ vàchỉ ra những đồng nhất và khác biệt giữa các kiểu loại hội thoại nói trên; sử dung ̣ cać kiên ́ thưć ngôn ngữhoc̣ để phân loai, ̣ miêu tả và 3 ́ cać biêủ hiên phân tich ̣ mach ̣ lac̣ trong cać căp ̣ thoaị Hoi­Đap ̉ ̣ ́ trong truyên ngăń Nam Cao ­ Góp phần soi sáng lý thuyết về phân tích diễn ngôn tác phẩm văn học, đặc biệt là các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ việc tổng hợp, tiếp cận những vấn đề lí luận về phân tích diễn ngôn nói chung và phân tích diễn ngôn một tác phẩm văn học thuộc thể tự sự nói riêng, chúng tôi khảo sát ngôn ngữ truyện ngắn Nam Cao từ góc độ phân tích diễn ngôn để chỉ ra các hình thức mạch lạc, đối thoại và độc thoại nội tâm… trong truyện ngắn Nam Cao.

Từ đó nhận ra được nhưng ̃ ̣ ýnghệ thuâṭ cuả nhàvăn trong viêc̣ xây dựng cać cuôc̣ thoaị đaṭ được dung cać muc̣ đich ̣ quả giao tiêp. Đối tượng nghiên cứu Để nghiên cứu Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao, luận án đã khảo sát 71 truyện ngắn của Nam Cao trước và sau Cách mạng tháng Tám 1945. Tuy số lượng không nhiều, nhưng tác phẩm Nam Cao đã có những đóng góp thật sự có giá trị về nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật. Luận án tập trung khảo sát cać cuôc̣ hôị thoaị (đôí thoai, ̣ đôc̣ thoai) ̣ vàtinh ̣ lac̣ cuả nótrong cać căp ́ mach ̣ thoaị Hoỉ –Đap ́ trên góc nhìn phân tích diễn ngôn nhăm ̉ đinh ̀ khăng ̣ thêm nhưng ̃ giátrị nghệ thuâṭ cuả ngoì but́ Nam Cao.

Phương pháp nghiên cứu Sau khi đã xác định “Phân tích diễn ngôn hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao” làm đề tài luận án, chúng tôi tiến hành nghiên cứu với các phương pháp sau: 4 4. Phương pháp thống kê Luận án chủ yếu thống kê các cặp đối thoại trực tiếp, một số cuộc đối thoại, độc thoại nội tâm trong truyện ngắn Nam Cao. Qua đó, tìm hiểu và xác định hình thức thể hiện tính mạch lạc của các cặp Hỏi – Đáp, các hình thức của cuộc đối thoại và độc thoại nội tâm, để tìm ra giá trị ngữ nghĩa của các hình thức hội thoại. Phương pháp miêu tả Phương pháp này được vận dụng trong suốt quá trình trình bày luận án để phân tích, miêu tả các ngữ liệu hội thoại trong truyện ngắn Nam Cao.

́ kê cać căp̣ thoaị Hoi­Đap, Sau khi thông ̉ ́ tôi đãmiêu tả cać hinh ́ chung ̀ thưć kêt́ hợp phân tich ́ nôị dung, ýnghia. Phương pháp phân tích hội thoại Một số phương pháp cụ thể của dụng học (viết tắt DH) thường được dùng trong phân tích diễn ngôn (viết tắt PTDN) liên quan đến các nội dung sau: ­ Phân tích cách diễn đạt “hành động nói” (trong hội thoại), phát hiện câu ngôn hành, ngôn hành hàm ẩn, hành động nói trực tiếp và gián tiếp. ­ Nguyên tắc cộng tác hội thoại (có 4 phương châm: Lượng, Chất, Quan hệ và Cách thức).