Luận án tiến sĩ ngữ văn: Đặc điểm phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.HỒ CHÍ MINH BẠCH VĂN HỢP ĐẶC ĐIỂM PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT CỦA NGUYÊN HỒNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số : 5.33 Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS TRẦN HỮU TÁ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2002 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Bạch Văn Hợp QUY ƯỚC TRÌNH BÀY Tài liệu trích dẫn đƣợc ghi theo số thứ tự tƣơng ứng của nó trong phần danh mục TÀI LIỆU THAM KHẢO và đƣợc đặt trong dấu ngoặc vuông [ ] ngay sau phần có liên quan, sau dấu hai chấm (:) là số trang. Nếu đoạn trích dẫn nằm ở hai ba trang liên tục thì giữa trang đầu và cuối có ghi thêm dấu gạch ngang (-), ví dụ [27: 240 -1245]; nếu đoạn trích dẫn không nằm ở hai, ba trang liên tục thì có chữ "và" ở giữa, ví dụ [27: 240 và 245].

Thông tin đầy đủ về tài liệu trích dẫn đƣợc ghi trong mục TÀI LIỆU THAM KHẢO đặt cuối luận án (sau phần phụ lục). Đối với phần đƣợc trích dẫn từ nhiều tài liệu khác nhau, số thứ tự của các tài liệu đƣợc đặt độc lập trong từng dấu ngoặc vuông, ví dụ [18], [27], [45], [52]. Phần đƣợc trích dẫn in nghiêng và đƣợc đặt trong hai dấu ngoặc kép (" "). MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Sự cần thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu. Giới hạn của đề tài. Lịch sử vấn đề. Đóng góp mới của luận án.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Kết cấu của luận án. 14 CHƢƠNG MỘT: NGUYÊN HỒNG - NHÀ VĂN CỦA LÒNG THƢƠNG CẢM THỐNG THIẾT. Thương cảm - cảm hứng chủ đạo của Nguyên Hồng trong suốt cuộc đời cầm bút.

Nguyên Hồng viết văn vì lòng thƣơng cảm những kiếp ngƣời cùng khổ. Nguồn gốc cảm hứng thƣơng cảm của Nguyên Hồng. Thế giới nghệ thuật và những nhân vật cùng khổ của Nguyên Hồng. Con đƣờng nghệ thuật nhất quán của Nguyên Hồng.

Thế giới nghệ thuật của Nguyên Hồng. Những nhân vật cùng khổ của Nguyên Hồng. Tình huống gợi lòng thương cảm, nhân vật "chịu nạn". Tình huống gợi lòng thƣơng cảm.

Nhân vật "chịu nạn ". 57 CHƢƠNG HAI: NGUYÊN HỒNG - NGÒI BÚT HIỆN THỰC GIÀU CHẤT LÃNG MẠN. Ngòi bút trữ tình dạt dào sôi nổi. Thái độ, tình cảm của nhà văn đối với nhân vật.

Những tình cảm sôi nổi, mãnh liệt của loại "nhân vật trái tim". Ngòi bút hiện thực thấm đượm chất thơ. Chất thơ vút lên từ đời sống cần lao. Chất thơ tỏa ra từ cái nhìn và niềm tin của nhà văn đối với ngƣời lao động.

Chất thơ của bức tranh thiên nhiên miền cửa biển đầy nắng vàng và gió lộng. Những nhân vật khác thường. Nhân vật lƣu manh. Nhân vật giàu nghĩa khí, mang dáng dấp anh hùng hảo hán.

Nhân vật mang dáng dấp cổ tích, huyền thoại. Nhân vật thánh thiện. Nhân vật quỷ sứ. 118 CHƢƠNG BA: NGUYÊN HỒNG - MỘT BÚT PHÁP NỒNG NHIỆT, THIẾT THA.

Ngôn ngữ giàu giá trị biểu cảm. Một cách sử dụng thành ngữ độc đáo. Ngôn ngữ gây ấn tƣợng. Ngôn ngữ giàu cảm xúc.

Giọng điệu sôi nổi, thiết tha và cấu trúc chồng tầng của lời văn nghệ thuật. Giọng điệu chủ yếu: cảm thƣơng thống thiết, sôi nổi, thiết tha. Cấu trúc chồng tầng theo mạch cảm xúc của lời văn nghệ thuật. Thủ pháp trần thuật giàu tình cảm và chất trữ tình.

Một kiểu tự sự không giấu mình. Sử dụng độc thoại nội tâm nhƣ một thủ pháp thể hiện những trạng thái tâm lý căng thẳng và tình cảm mãnh liệt của nhân vật. Trữ tình ngoại đề sôi nổi đan xen trong mạch trần thuật. 190 PHỤ LỤC 1: DANH SÁCH THÀNH NGỮ.

197 PHỤ LỤC 2: BẢNG THỐNG KÊ VÀ PHÂN LOẠI THÀNH NGỮ. 221 PHỤ LỤC 3: DANH SÁCH TIẾNG LÓNG. 223 PHỤ LỤC 4: BẢNG THỐNG KÊ VÀ SO SÁNH VỀ TIẾNG LÓNG. 227 PHỤ LỤC 5: BẢNG THỐNG KÊ VÀ PHÂN LOẠI THÁN TỪ, NGỮ THÁN TỪ.

228 PHỤ LỤC 6: BẢNG THỐNG KÊ VÀ PHÂN LOẠI DẤU CẢM. 229 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. 231 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Sự cần thiết của đề tài và mục đích nghiên cứu 0.

Trong lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, Nguyên Hồng là một nhà văn có quá trình sáng tác bền bỉ, liên tục và đã để lại một khối lƣợng tác phẩm khá đồ sộ gồm nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, hồi ký, bút ký và thơ. Nhiều tác phẩm của ông đã chịu đƣợc sự thử thách của thời gian và sự sàng lọc của công chúng, góp phần làm nên thành tựu rực rỡ của nền văn học Việt Nam hiện đại ở cả hai thời kỳ trƣớc và sau Cách mạng tháng Tám. Có đƣợc chỗ đứng vinh dự đó chính là vì Nguyên Hồng, bằng thực tiễn sáng tác của mình, đã đónG góp một tiếng nói riêng, một phong cách riêng. Giới nghiên cứu, phê bình văn học ở nƣớc ta đã viết nhiều về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyên Hồng.

Ngay cả lĩnh vực phong cách nghệ thuật của ông cũng không phải là một vùng đất trống chƣa ai bàn tới, nhƣng phải thừa nhận rằng vấn đề này chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng chƣa đƣợc trình bày, lý giải một cách có hệ thống với tƣ cách là một phạm trù hoàn chỉnh trong sáng tạo nghệ thuật của nhà văn. Ngƣời viết tiếp cận đề tài từ góc độ văn học sử. Do vậy, luận án không đi sâu trình bày lịch sử những vấn đề lý luận về phong cách học và những mối quan hệ đa dạng, phức tạp của nó với các phạm trù khác của lý luận văn học.

Nhiệm vụ chủ yếu của luận án là trình bày hệ thống những nét độc đáo, tiêu biểu, có ý nghĩa thẩm mỹ cao và những biến chuyển theo chiều hƣớng nhất quán của phong cách nghệ thuật Nguyên Hồng, từ đó góp phần khẳng định những cống hiến và vị trí của nhà văn trong lịch sử phát triển của nền văn hóa Việt Nam hiện đại. Giới hạn của đề tài Tuy lý luận không phải là mục đích chính, nhƣng do khảo sát nhà văn ở bình diện phong cách nên luận án không thể không xác định nội hàm khái niệm phong cách nghệ thuật của nhà văn - một phạm trù của lý luận văn học. Khái niệm phong cách chúng tôi đề cập dƣới đây là chỉ phong cách của nhà văn chứ không phải phong cách nghệ thuật nói chung hoặc phong cách của các trào lƣu, phong cách dân tộc, phong cách thời đại. Nếu ví lịch sử văn học của một dân tộc nhƣ một vƣờn hoa có nhiều loài hoa đẹp với hƣơng thơm và màu sắc khác nhau thì phong cách mỗi nhà văn chính là một trong những loài hoa ấy.

Phong cách của mỗi nhà văn gắn với tƣ duy nghệ thuật và cách thụ cảm cuộc sống của họ, qua đó bộc lộ tài năng, cá tính sáng tạo của mỗi ngƣời. Phong cách chính là dấu hiệu trƣởng thành của nhà văn. Phong cách càng nở rộ càng chứng tỏ sự trƣởng thành sung mãn của một nền văn học. Đã có nhiều nhà lý luận và nghiên cứu đƣa ra định nghĩa khác nhau về phong cách.

Có ngƣời định nghĩa phong cách thiên về hình thức, có ngƣời minh định phong cách thiên về nội dung, có ngƣời lại quan niệm phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất các yếu tố nội dung và hình thức. Nhƣng điểm thống nhất trong các quan niệm về phong cách của những nhà lý luận, nghiên cứu là: Phong cách là chỗ độc đáo thể hiện tài năng, bản lĩnh của nhà văn trong sáng tạo nghệ thuật. Trên cơ sở tổng hợp những quan niệm về phong cách của các nhà lý luận và nghiên cứu, chúng tôi quan niệm về phong cách nghệ thuật của nhà văn nhƣ sau: - Phong cách là nét độc đáo gắn liền với con ngƣời nhà văn, toát ra từ toàn bộ sáng tác của họ, xuyên suốt các yếu tố nội dung - hình thức của tác phẩm, bộc lộ cả trong ý thức nghệ thuật và bút pháp của tác giả. 2 - Không phải nhà văn nào cũng có phong cách.

Chỉ những nhà văn có tài năng nghệ thuật, có bản lĩnh, biết sử dụng các phƣơng tiện hình thức trong một thể thống nhất theo một kiểu riêng để thể hiện đạt hiệu quả điều mình muốn nói mới tạo ra phong cách riêng. Cái "riêng", cái "độc đáo" của nhà văn phải thể hiện trong tác phẩm với sự bền vững, nhất quán ở tất cả các yếu tố cấu thành nên nó và đƣợc lặp đi, lặp lại trong nhiều tác phẩm của nhà văn khiến cho sáng tác của họ có diện mạo, cốt cách không thể trộn lẫn với văn của ngƣời khác. Do vậy, phong cách không phải là một cái gì quá mơ hồ mà là một khái niệm có nội dung cụ thể có thể tri giác đƣợc. - Phong cách nhà văn vừa thống nhất, vừa đa dạng, bởi vì cuộc sống luôn luôn vận động và biến đổi, đòi hỏi nhà văn cũng thƣờng xuyên phải đổi mới, không đƣợc lặp lại mình.

Nhƣng sự đổi mới đó của nhà văn chỉ có thể làm giàu có, phong phú thêm phong cách vốn có chứ không thể làm lu mờ cái độc đáo thuộc phạm trù phẩm chất trong hoạt động sáng tạo của mình. Phong cách phụ thuộc vào những thói quen tâm lý và những sở trƣờng riêng, tài nghệ riêng của nhà văn. Vì vậy, phong cách nhà văn một khi đã định hình thì thƣờng có tính bền vững nhất định. Tất nhiên nó có biến đổi, phát triển nhƣng ít khi chuyển hẳn sang một phong cách khác.

Từ quan niệm về phong cách nhà văn nhƣ trên, luận án sẽ tập trung xác định và làm sáng tỏ những đặc điểm phong cách nghệ thuật của Nguyên Hồng. Do phong cách là một chỉnh thể nghệ thuật có tính bền vững xuyên suốt các sáng tác của nhà văn, cho nên ngƣời viết có tham vọng khảo sát toàn bộ tác phẩm văn chƣơng của Nguyên Hồng bao gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, tự truyện và thơ, nhằm rút ra những đặc điểm tiêu biểu của phong cách nhà văn.