Luận án vai trò hội đoàn Công giáo trong đời sống đạo - Nghiên cứu tại các tỉnh Bắc Bộ và TP Hồ Chí Minh

Tín cấp t iết của đề t i luận án Những năm gần đây, cùng với sự phát triển về kinh tế, văn hóa, xã hội của cả nƣớc, đời sống tôn giáo nói chung, Công giáo nói riêng đã có những biến chuyển mạnh mẽ. Sinh hoạt tôn giáo tại các vùng đông đồng bào Công giáo có những thay đổi nhanh chóng. Các ngày lễ nhƣ lễ Thánh quan thầy, Giáng sinh, Phục sinh.đƣợc tổ chức long trọng, quy mô hơn. Tại các giáo xứ, giáo họ có sự xuất hiện ngày một nhiều các hội đoàn Công giáo.

Các hội đoàn này đã tạo ra cho không khí sinh hoạt của Công giáo thêm đậm nét, làm cho các tín hữu Công giáo gắn bó chặt hơn với giáo xứ, giáo họ và có sự tƣơng tác mật thiết với nhau giữa các thành viên trong một hội đoàn. Rõ ràng sự phục hồi trở lại của các hội đoàn Công giáo có một sự tác động mạnh mẽ đến đời sống đức tin ít nhất là về mặt luân lý và tổ chức. Sự tham gia các hội đoàn cũng chính là việc các thành viên của một cộng đồng Công giáo thể hiện lòng đạo đức của mình với các đối tƣợng thiêng mà họ tôn thờ. Thêm vào đó sự gắn kết nhau trong một tổ chức bền chặt cũng làm cho các hội đoàn trở thành các thiết chế cố kết những ngƣời Công giáo với nhau.

Cho đến nay, tìm hiểu vai trò của hội đoàn Công giáo đối với đời sống đạo của giáo dân Công giáo vẫn chƣa có những nghiên cứu tập trung và bài bản, vấn đề vẫn đang bỏ ngỏ trong khi thực tiễn từ vấn đề hội đoàn đặt cho các nhà nghiên cứu cũng nhƣ quản lý nhiều câu hỏi cần phải giải đáp. Nhìn từ góc độ quản lý, việc các hội đoàn đã và đang phát triển mạnh mẽ, thu hút đông đảo tín đồ ở mọi lứa tuổi, giới tính, nghề nghiệp tham gia, làm nảy sinh một số vấn đề, gây lúng túng cho các cơ quan quản lý Nhà nƣớc ở các địa phƣơng. Bên cạnh đó, Luật tín ngƣỡng, tôn giáo quy định về quản lý nhà nƣớc đối với hội đoàn Công giáo có cách nhìn nhận khác nhau, các địa phƣơng chƣa thống nhất trong công tác quản lý đối với hội đoàn Công giáo. Trƣớc thực trạng đó, việc đẩy mạnh công tác nghiên cứu vấn đề này sẽ đƣa ra khuyến nghị đối với một số vấn đề liên quan đến hoạt động của hội đoàn.

Đây là một đòi hỏi rất bức xúc của thực tiễn. Mặt khác xét về khía cạnh tôn giáo, các hội đoàn không chỉ với chức năng giữ đạo và phát triển đạo mà còn có những đóng góp tích cực trong việc giúp đỡ, định hƣớng tín đồ Công giáo trong Giáo hội và các hoạt động xã hội. Ở Việt 1 Nam, do quá trình hình thành và phát triển của một số hội đoàn liên quan đến hoạt động một số vấn đề trong lịch sử, vì vậy một thời kỳ hoạt động của một số hội đoàn không chỉ nhìn nhận trên phƣơng diện tôn giáo mà còn trên phƣơng diện chính trị, xã hội. Vì vậy, việc nghiên cứu để có thêm góc nhìn đa diện và khách quan về hội đoàn, vai trò của hội đoàn đối với đời sống đạo, trên phƣơng diện niềm tin, thực hành nghi lễ và cộng đồng, nghiên cứu sinh đƣa ra một số khuyến nghị với các cơ quan nhà nƣớc và Giáo hội với mong muốn qua vai trò của hội đoàn, hoạt động hội đoàn Công giáo ngày càng phát huy hơn nữa các hoạt động tốt đời, đẹp đạo.

Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nƣớc quản lý và hƣớng dẫn, tạo điều kiện cho các hội đoàn hoạt động theo quy định pháp luật, đóng góp sự phát triển của đất nƣớc. Với những lý do trên, nghiên cứu sinh mạnh dạn chọn chủ đề “Vai trò của hội đoàn Công giáo đối với đời sống đạo ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu luận án Tiến s ngành Tôn giáo học. Mục đíc , n iệm vụ n iên cứu 2. Mục đích Luận án nhằm tìm hiểu vai trò của hội đoàn Công giáo đối với đời sống đạo của ngƣời giáo dân Việt Nam trên phƣơng diện niềm tin, thực hành và cộng đồng, qua đó rút ra những nhận xét về vai trò cuả hội đoàn đối với đời sống đạo và đề xuất những khuyến nghị đối với nhà nƣớc và giáo hội nhằm phát huy tốt hơn vai trò của hội đoàn trong giai đoạn hiện nay.

Nhiệm vụ - Tìm ra những điều kiện chủ quan và khách quan để hội đoàn Công giáo tồn tại và phát triển. - Phân tích các nền tảng Kinh Thánh thần học và Giáo luật để hội đoàn Công giáo hình thành và phát triển. - Khảo sát tiến trình hình thành, phát triển và phân loại của hội đoàn Công giáo ở Việt Nam. - Phân tích những biểu hiện về vai trò của hội đoàn Công giáo đối với đời sống đạo ở Việt Nam.

- Rút ra những nhận xét về đặc điểm, tính chất của mối quan hệ giữa vai trò của hội đoàn với đời sống đạo. 2 - Đề xuất một số khuyến nghị đối với Nhà nƣớc và Giáo hội nhằm phát huy tốt hơn vai trò của hội đoàn trong giai đoạn hiện nay. Đ i tƣợn v p ạm vi n iên cứu 3. Đối tượng Hội đoàn Công giáo ở Việt Nam, đời sống đạo của giáo dân qua 3 phƣơng diện niềm tin, thực hành, cộng đồng và mối quan hệ tƣơng hỗ giữa hội đoàn và đời sống đạo.

Phạm vi Về không gian: Luận án khảo sát thực tế, quan sát tham dự và phỏng vấn sâu tại một số tỉnh tại Bắc Bộ nhƣ Hà Nội, Hải Dƣơng, Thái Bình, Hải Phòng và TP Hồ Chí Minh. Vì đề tài không khảo sát xã hội học, nên không có chọn mẫu để làm phiếu định lƣợng. Nghiên cứu sinh chỉ khảo sát thực tế một số cơ sở, thực hiện phỏng vấn sâu để lấy thêm các dữ liệu định tính cho luận án. Do hội đoàn có rất nhiều, hoạt động ở các giáo xứ trong cả nƣớc, nên luận án chỉ khảo sát hội đoàn thuộc một số giáo xứ ở phía Bắc và phía Nam: giáo xứ Sa Cát, Thanh Minh, giáo phận Thái Bình; giáo xứ Kim Lai, giáo xứ Hải Dƣơng, giáo xứ Tân Kim thuộc giáo phận Hải Phòng; giáo xứ Tân Sa Châu, giáo xứ Bến Cát, giáo xứ Xuân Hiệp thuộc Tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh.

Về thời gian: Dù có liên quan đến khía cạnh lịch sử, tuy nhiên luận án chủ yếu tìm hiểu về vai trò của hội đoàn Công giáo với đời sống đạo hiện nay, tính từ sau chính sách đổi mới tôn giáo của Đảng năm 1990 Về nội dung nghiên cứu: Luận án quan tâm đến vai trò của hội đoàn tới đời sống đạo; biểu hiện mối quan hệ hội đoàn với đời sống đạo và một số nhận xét, khuyến nghị đối với Nhà nƣớc và Giáo hội dƣới góc nhìn quản lý. Về thời gian: Dù có liên quan đến khía cạnh lịch sử, tuy nhiên luận án chủ yếu tìm hiểu về vai trò của hội đoàn Công giáo với đời sống đạo hiện nay. Về nội dung nghiên cứu: Luận án quan tâm đến vai trò của hội đoàn tới đời sống đạo; đặc điểm tính chất của mối quan hệ hội đoàn với đời sống đạo và một số khuyến nghị về chính sách dƣới góc nhìn quản lý. Cơ sở lý luận v p ƣơn p áp n iên cứu 4.

Cách tiếp cận của luận án Luận án tiếp cận vai trò của hội đoàn Công giáo đối với đời sống đạo từ tiếp cận liên ngành khoa học xã hội, bao gồm tiếp cận Tôn giáo học, Sử học, xã hội học. Khung ký thuyết nghiên cứu 4. Câu hỏi nghiên cứu Luận án nhẳm trả lời một câu hỏi nghiên cứu cơ bản sau: Hội đoàn Công giáo có vai trò nhƣ thế nào đối với đời sống đạo của giáo dân? Để trả lời câu hỏi cơ bản của luận án, nghiên cứu sinh sẽ phải trả lời nhiều câu hỏi liên quan nhƣ: Đức tin/niềm tin của ngƣời Công giáo đã chi phối nhƣ thế nào đến thái độ hành vi của các tín đồ Công giáo khi họ tham gia sinh hoạt hội đoàn? Thực hành tôn giáo trong các hội đoàn có ảnh nhƣ thế nào đến đời sống đạo của ngƣời giáo dân? Khi tham gia các hội đoàn với tƣ cách một tổ chức có thiết chế mang tính cộng đồng sâu sắc thì cộng đồng đó có vai trò nhƣ thế nào đến đời sống đạo của ngƣời giáo dân? Đặc điểm tính chất của mối quan hệ giữa hội đoàn và đời sống đạo là gì? Những vẫn đề đặt ra trong công tác quản lý về mối quan hệ hội đoàn với đời sống đạo? 4.Giả thuyết nghiên cứu: Nghiên cứu sinh giả thuyết rằng, hội đoàn Công giáo là một dạng tổ chức để sinh hoạt tôn giáo theo các cách thức và mục đích khác nhau. Tuy nhiên, hội đoàn có vai trò rất quan trọng đối với đời sống đạo của ngƣời Công giáo, nhất là ở khía cạnh luân lý, đạo đức.

Các hội đoàn không chỉ là một hình thức liên kết các cá thể có sở hữu chung một niềm tin tôn giáo nhằm diễn đạt và biểu lộ niềm tin bằng các hoạt động thực hành nghi thức cụ thể, mà còn có những tác động chiều sâu tới tâm lý và các chu kỳ sinh hoạt theo vòng đời của ngƣời Công giáo, tạo cho họ một nhịp sống đạo liên tục gắn với các bận rộn phụng vụ quanh năm. Trong không gian tôn giáo của giáo xứ, giáo họ, những nghi thức, lễ trong các hội đoàn rất bền chặt với giáo dân từ khi nhỏ tuổi, trƣởng thành cho tới lúc chết. Các sinh hoạt hội đoàn có một chức năng tƣơng tác trở lại với từng cá nhân bằng việc củng cố niềm tin và khi niềm tin đƣợc củng cố thì các cách sống đạo trở nên tự nguyện, có chiều sâu hơn. Thêm vào đó qua hội đoàn giúp chuyển tải các giá trị Công giáo không chỉ lan tỏa ra nội bộ cộng đồng Kitô hữu mà còn có ảnh hƣởng tới xã hội bên ngoài các không gian Công giáo.

Lý thuyết nghiên cứu Để thực hiện luận án này, nghiên cứu sinh sử dụng các lý thuyết cơ bản sau: - Lý thuyết thực thể tôn giáo: Vì đây là luận án tiến s Tôn giáo học nên nghiên cứu sinh áp dụng lý thuyết này giúp luận án tiếp cận phân tích từ chính 4 chủ thể ngƣời Công giáo, với ba khía cạnh tiếp cận chính là: Niềm tin, thực hành và cộng đồng [101]. Từ niềm tin tôn giáo tìm hiểu xem nó đã chi phối các thái độ cũng nhƣ hành vi của ngƣời Công giáo với các sinh hoạt tôn giáo nhƣ thế nào?