Nghiên cứu thi pháp văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại - Luận án TS Trần Thị Thu Hà

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI TRƯỜNG ĐẠI HOC KHOA HỌC XÃ HOI VÀ NHÂN VAN TRẢN THỊ THU HÀ THI PHÁP TRUYỆN THIẾU NHI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI Hà Nội - 2022 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NOI TRƯỜNG ĐẠI HOC KHOA HỌC XÃ HOI VÀ NHÂN VAN TRAN THI THU HA THI PHAP TRUYEN THIEU NHI VIET NAM DUONG DAI Chuyên ngành: Ly luận van hoc Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIEN SĨ VAN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TS Tôn Thảo Miên Hà Nội - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kêt quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bồ trong bắt kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Thu Hà LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Tôn Thảo Miên, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này.

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy giáo, cô giáo đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên, DHQGHN, cơ quan đã cử tôi đi học và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất đề tôi hoàn thành luận án này. Đồng thời tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè, những người đã ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và làm luận án Tiến sĩ. Hà Nội ngày — tháng năm 2022 Tác giả luận án Trần Thị Thu Hà MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN ÿ/(9610015.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.------¿- ¿+ s++++2£++Ex++Ex++zxtzrxerxesrxezrxee 6 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiÊn CỨU. Phuong phap nghién 00 1n.

Đóng góp mới của luận áï. Cấu trúc của luận án.---+-++++t+EE++t2EEkvttEEEttEErttrrrtrirrrtirrrrriirrrrre 9 Chương 1: TONG QUAN VAN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Một số van dé lý luận về thi pháp và thi pháp học.----:©-ccs+©cs5csze: 10 LADD, Thi PRG 87eeeÁ.2 TIi Play NOC ceececccscccscceccceseecsceseeseesseceneeeeesesesesceeseeesesusecseesseensesesesseeseseseseneeaees 11 1. Các giai đoạn phát triển của thi pháp học.

Thi phéip hoc CO 1. Thi php ho Wiel AQi. Thi phap hoc cầu trúc và kỷ hiệu học: “điểm nhấn ” của thi pháp học hiện dail9 I7) 0. Tinh hình nghiên cứu truyện thiếu nhỉ và tong quan về thi pháp truyện thiếu nhi M8 0ï an.

Tình hình nghiên cứu truyện thiẾu 'hhỉ. Tổng quan nghiên cứu thi pháp truyện thiếu nhỉ Việt Nam đương đại. 26 Tiểu kết chương Ì.- ¿2-52 E+SE£EE£EEE2EE2EEEEEE712112112117117117111111. 35 Chương 2: KHÁI LUẬN VE VĂN HỌC THIẾU NHI VÀ ĐẶC TRƯNG THI PHAP VAN HỌC THIEU NHI .-- 2-2-2 ©£+E£+E++2E£+EE£+EE+2EE£E+vrxesrxerrsere 36 2.

Khái luận về văn học thiếu nhi. Khái niệm “văn học thiếu ni” ceccccccsccccscssescscssesvessescecesssveressseseesesvsueesaveceeeees 36 2. Sự hình thành và phát triển cua văn học thiếu nhỉ Việt Nam .--- 39 b) Giai đoạn 1986 đến 'ap. - 52-55 SE£2SE‡EEEEEEEESEEEEEEEEEEEEE21121121111211211 111cc, 49 2.

Đặc trưng thi pháp văn học thiếu nhi .- 2-2 + 2£++EE+EE+£EzEzExsrxerxezex 61 2. Nghệ thuật dong điệu tâm hôn người lớn và trẻ thơ. Ly kỳ và Ấn ƯỢN. reo 68 Chương 3: QUAN NIỆM NGHỆ THUAT VỀ CON NGƯỜI VA THI PHÁP XÂY M8 ie802))01/.

Quan niệm nghệ thuật vé con 0ì 0. Khái niệm quan niệm nghệ thuật VỀ CON 1gười. Quan niệm nghệ thuật về con người qua từng giai đoạn văn học. Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học thiếu nhỉ.

Hệ thong thi pháp xây dựng nhân Vật. KNdi Woe VE MNGN VGE na. Nghệ thuật xây dựng nhân VGt tre CM veececccccscccsseesseeseesseenssesessseeseeesessseessenseeaes 89 3. Nhân vật người ké cÏHJỆỆH.-- ©5252 SS St SE SE E E21 2122111 Etkerrrree 97 3.

Hệ thống thi pháp tô chức cốt truyện.----¿- ¿+ +++x++zx+tx+erxezrxezred 105 3. Khái lược về cốt 7112/87 0Ẽ70Ẽ7Ẽ7587. Cốt [ruyỆn CYONG VAN XUÔI CU SV. HH HH Hệ 107 3.

Nghệ thuật tổ chúứC COt truyOn ceececcecscescecsessessesssessessessesssessessesssssessessessessseeses 109 Tiểu kết chương 2. 122 THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUAT,. 122 NGON NGỮ VÀ GIỌNG DIEU TRAN THUẬTT. Thời gian và không gian nghệ thuGt.

- cc nhi rirey 122 TNN( 0. Không gian nghệ thUẬI. Sàn St nh HH HT HH nh HH re 128 4. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuậtt.

Giọng điệu trần thuật. 1e, 146 Tiểu kết chương 4. --- ¿- 2-2 5E+E£+EE2EE£EEEEE12E12E15717112112117111121111 1111.111 cxeE 156 KET LUẬẬN. 6 St St 1 E1 21E112111511111215111211111111111111111511111111111 E111 EExce.

158 DANH MỤC NHỮNG CÔNG TRINH CUA TÁC GIA .-------:<+: 162 ĐÃ CÔNG BO LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN. 25c ccxeEeEeErErrerxees 162 TÀI LIEU THAM KHAO. cccssscsssessssssssesssesssessesssecssecsusssesssecssessusssecssessssssesenecees 164 DANH MỤC CAC TAC PHẨM KHAO SATuo eecescssesssessessesssessessecsesssessessessessseeees 177 MỞ DAU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Thi pháp hoc là một lĩnh vực nghiên cứu có ảnh hưởng lớn trong ngành nghiên cứu văn học thế kỷ XX, thi pháp học là một trường phái lý thuyết, đưa ra những “công cụ” để người nghiên cứu văn chương có thê khám phá đặc trưng, phương thức, nguyên tắc làm nên gia tri thâm mi của một chỉnh thé văn bản. Điều đó có nghĩa là thi pháp học hiện đại (thi pháp học thế kỉ XX) đã vượt ra khỏi khuôn khổ của thi pháp học truyền thống (từ thế ki XIX trở về trước) — nghệ thuật thi ca dé hướng đến, tạo dựng một lĩnh vực nghiên cứu tính văn học, đặc trưng văn học trong cái nhìn tổng thé về một chỉnh thé hệ thống các yếu tố của văn ban văn chương [159; tr. Thi pháp học hiện đại bắt đầu được nghiên cứu với ý thức mô phỏng tự nhiên, nó coi trọng tinh thần lý tính, truyền thống quy phạm, coi bản chất và đặc trưng của hình thức nghệ thuật như sản phẩm thâm mỹ độc đáo của con người. Bên cạnh đó, ý thức thực chứng, cách tiếp cận xã hội học cũ đã trở nên giáo điều, làm nảy sinh ra nhu cầu nghiên cứu bản chất nghệ thuật và thâm mỹ của văn học.

Thi pháp học có nhiệm vụ phát hiện ra những liên hệ dưới dạng các quy luật và trong những trường hợp sáng tỏ nhất, nó hình thành nên hệ thống. Tính hệ thống như một đặc trưng cơ bản mang ý nghĩa phương pháp luận của thi pháp học. Khả năng hệ thống hóa (tức là khả năng xây dựng và sắp xếp nhận thức trong một hệ thong theo một tô chức chặt chẽ, nhất quán theo những nguyên tắc nhất định) là một đòi hỏi và một biểu hiện của sự trưởng thành khoa học. Mỗi trình độ nhận thức mới của khoa học lại được đánh dấu bởi những cấp độ mới, những tầm vóc mới của năng lực hệ thống và tam vóc mới của khoa học trong những trường hợp cụ thé được hệ thống hóa, tức là khả năng xây dựng và sắp xếp nhận thức trong một hệ thống được tô chức chặt chẽ va theo những nguyên tắc nhất định.

Chúng không chi có nhiệm vụ thống kê và mô tả đơn thuần các phương diện, các thành tố cụ thể của hình thức nghệ thuật mà còn nghiên cứu hình thức đó trong chức năng tô chức và thể hiện nội dung. Thi pháp học xuất hiện ở Việt Nam vào nửa đầu thế kỷ XX, nhưng đã nhanh chóng được giới nghiên cứu dành cho sự quan tâm lớn. Hiện nay, chuyên đề Thi pháp học được giảng dạy ở hầu hết các khoa Ngữ văn của các trường Đại học. Thi pháp học cũng được nhắc tới trong chương trình Ngữ văn THPT (sách nâng cao).

Việc vận dụng lý thuyết thi pháp vào nghiên cứu những lĩnh vực văn học cụ thể được các nhà nghiên cứu nhiệt tình hưởng ứng và trên thực tế đã gặt hái được nhiều thành tựu lớn. Văn học thiếu nhi là một bộ phận quan trọng trong nền văn học của mỗi quốc gia trên thế giới. Văn học thiếu nhi có vai trò quan trong trong việc làm phong phú đời sống tinh thần của trẻ thơ, đánh thức những ước mơ, khát vọng và hoài nệm trong sáng nhất trong mỗi con người. Những sáng tác dành cho thiếu nhi nuôi dưỡng tâm hồn, tình cảm các em được tập trung ở hai lĩnh vực chủ yếu là thơ ca và truyện kẻ.

Văn học thiếu nhi đang là vấn đề được nhiều người quan tâm. Khuynh hướng “coi thường” văn học thiếu nhi xuất hiện ở một số người trước đây dường như đang dần được phá bỏ dé tiến tới một quan niệm nghiêm túc, “coi trọng” văn hoc thiếu nhi. Pie Gamara cho rang: “tir linh vực người lớn sang lĩnh vực trẻ em, các vấn dé không phải giản đơn, nhạt nhẽo đi, sơ lược đi. Trái lại càng sắc nhọn và phức tạp hơn” [35; tr.

Văn học thiếu nhi thực sự là một mảng văn học không thé thiếu được trong đời sống văn học, đời sống tinh thần của mỗi dân tộc. Thang 5/1991, Hội nghị khoa học quốc tế về văn học thiếu nhi đã được tô chức ở Ba Lan, nhiều báo cáo gây chú ý với van dé văn học “người lớn” và văn học “thiếu nhi”. Lipatov quan niệm văn học “người lớn” và “thiếu nhỉ” là những hiện tượng quan hệ lẫn nhau. Đó không chỉ là hai dang sáng tạo mà còn là những mắt xích, “bình thông nhau”.

Thiếu văn học “thiếu nhi” thì lịch sử văn học “người lớn” cũng như ý nghĩa của nó sẽ không day đủ [216; tr. Sau năm 1945 văn học thiếu nhi ở Việt Nam mới thực sự phát triển với đội ngũ sáng tác ngày càng đông, nội dung các tác phẩm ngày càng phong phú, đa dạng va có những tác phẩm đạt tới sự kết tinh nghệ thuật. Trong hơn nửa thé kỷ qua, thực tế có lúc thăng, lúc trầm, nhưng nền văn học ấy luôn là bộ phận khăng khít của văn học Việt Nam. Văn học thiếu nhi thực hiện đúng chức năng của văn học, đồng thời cũng mang những nét rất riêng của sáng tác văn học thiếu nhi.

Sau năm 1975, văn học thiếu nhi Việt Nam đạt được những thành tựu nôi bật ở thé loại truyện, so với kịch và thơ. Về cơ bản, truyện đóng vai trò chính trong toan bộ sáng tác cho các em. Với khả năng phản ánh xã hội trong phạm vi rộng lớn, với sự phong phú của các dạng loại biểu đạt, mô tả và với tính phổ cập của nó, truyện dé dé cập tới những đổi mới của xã hội. Chính vì vậy, đổi mới về văn học thiếu nhi diễn ra ở mảng truyện và tiểu thuyết có phần sôi động và rõ ràng hơn những lĩnh vực khác.

Truyện thiếu nhi đã tiếp cận trực tiếp VỚI cudc sống mới sôi động từ nhiều phương hướng, đã quan tâm đến trẻ em một cách toàn diện hơn, không chỉ trong học tập, lao động, chiến đấu mà cả trong cuộc sống bình thường hàng ngày. Điều đó thể hiện cái nhìn và quan niệm mới mẻ về sáng tác cho trẻ em.