Luận án Truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945 nhìn từ lý thuyết tự sự - Phạm Thị Lương

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI PHẠM THỊ LƯƠNG TRUYỆN NGẮN HIỆN THỰC VIỆT NAM 1932- 1945 NHÌN TỪ LÝ THUYẾT TỰ SỰ Ngành: Lý luận văn học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHÙNG QUÝ NHÂM HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn trong luận án có xuất xứ rõ ràng.

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Phạm Thị Lương LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Phùng Quý Nhâm, người đã luôn ủng hộ, động viên, tận tình hướng dẫn và gợi mở những hướng nghiên cứu khoa học giúp tôi hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Khoa Sư phạm, lãnh đạo Trường Đại học Bạc Liêu, lãnh đạo Viện Văn học, lãnh đạo Khoa Văn học, Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã luôn quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án này. Tôi cũng xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn khuyến khích, động viên, và toàn thể quý thầy cô, những người đã định hướng và chia sẻ những kiến thức quý báu trong suốt quá trình tôi học tập và thực hiện luận án tại Học viện Khoa học xã hội.

Tác giả luận án Phạm Thị Lương MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHÊN CỨU. Khái quát thành tựu nghiên cứu tự sự học trên thế giới. Tự sự học trong nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu tự sự học trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Giai đoạn trước năm 1945. Giai đoạn từ 1945 đến 1986. Giai đoạn từ 1986 đến 2000.

Giai đoạn từ 2000 cho đến nay. Nhận định chung về tình hình nghiên cứu. 21 Chương 2: CÁC DẠNG THỨC TỔ CHỨC TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN HIỆN THỰC VIỆT NAM 1932-1945. Kết cấu tự sự.

Quan niệm về kết cấu trong tác phẩm tự sự. Nghệ thuật tổ chức kết cấu trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Truyện kể nghệ thuật. Lý thuyết về truyện kể trong loại hình tự sự.

Các dạng thức truyện kể trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Tình huống truyện. Quan niệm về tình huống truyện trong lý thuyết tự sự học. Tình huống trong truyện ngắn ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945.

66 Chương 3: NGƯỜI KỂ CHUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN HIỆN THỰC VIỆT NAM 1932-1945. Người kể chuyện và nhận diện người kể chuyện trong tác phẩm tự sự. Giới thuyết đôi nét về người kể chuyện trong tác phẩm tự sự. Các yếu tố cơ bản nhận diện người kể chuyện trong tác phẩm tự sự.

Các dạng thức người kể chuyện trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Người kể chuyện ngôi thứ ba mang điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn bên trong và điểm nhìn phức hợp. Người kể chuyện ngôi thứ nhất mang điểm nhìn đơn tuyến và điểm nhìn đa tuyến. Người kể chuyện ngôi thứ nhất kết hợp ngôi thứ ba mang điểm nhìn dịch chuyển.

98 Chương 4: DIỄN NGÔN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN HIỆN THỰC VIỆT NAM 1932-1945. Quan niệm về diễn ngôn và tiếp cận diễn ngôn từ lý thuyết tự sự. Khái niệm diễn ngôn. Tiếp cận diễn ngôn từ lý thuyết tự sự.

Diễn ngôn người kể chuyện trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Vai trò chi phối của diễn ngôn người kể chuyện đến toàn bộ cấu trúc tác phẩm. Thành phần trần thuật của người kể chuyện. Thành phần miêu tả của người kể chuyện.

Diễn ngôn của nhân vật trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945. Diễn ngôn đối thoại của nhân vật. Diễn ngôn độc thoại của nhân vật. Nghệ thuật tổ chức diễn ngôn tự sự trong truyện ngắn hiện thực Việt Nam 1932-1945.

Đan cài, lồng ghép lời người kể chuyện với lời của nhân vật. Gia tăng kết hợp lời người kể chuyện và lời độc thoại dưới dạng nửa trực tiếp của nhân vật .145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .166 DANH MỤC CÁC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ CÁCH GHI TRÍCH DẪN ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN TNHT: Truyện ngắn hiện thực NKC: Người kể chuyện NV: Người viết Nxb: Nhà xuất bản Cách ghi trích dẫn trong luận án: - Ví dụ [19, tr.314]: trong đó 19 - chỉ số thứ tự của tài liệu, tr.314 - chỉ số trang của dẫn liệu được sử dụng.” là phần trích dẫn được dịch từ tiếng Anh sang tiếng Việt của người viết, 29 - chỉ số thứ tự của dẫn liệu được dịch từ nguyên bản tiếng Anh người viết đã trích dẫn trong phụ lục 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Khám phá văn xuôi từ lí thuyết tự sự Tự sự học (narratology) là một ngành nghiên cứu đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến lý luận và thực tiễn của truyện kể trong mọi hình thức văn học.

Đặc biệt nó đề cập đến những kiểu người kể chuyện, chỉ ra những yếu tố của cấu trúc và những phương thức kết hợp khác nhau, những thủ pháp tự sự, và sự phân tích những kiểu loại diễn ngôn, những ngôi kể rõ ràng hay ngụ ý,. Lí thuyết tự sự hiện nay có nhiều biến đổi phức tạp so với sự nghiên cứu truyền thống về truyện kể. Từ công trình Thi pháp học của Aristotle cho đến công trình Tu từ học tiểu thuyết (The Rhetoric of fiction, 1961) của Wayne Booth, lí thuyết Tự sự học đã manh nha, định hình và dần dần phát triển. Tuy nhiên, phải đến những năm 60 của thế kỉ XX, tự sự học mới thực sự trở thành một ngành nghiên cứu độc lập và có tên gọi chính thức.

Tự sự học được xác định xuất phát từ sự phát triển trong chủ nghĩa hình thức Nga và đặc biệt là trong chủ nghĩa cấu trúc Pháp. Theo đó, những nhà tự sự học không nghiên cứu truyện kể bằng các phương thức nghiên cứu truyền thống, mà nghiên cứu hệ thống các cấu trúc hình thức. Các nhà tự sự học cấu trúc nghiên cứu những cách thức tạo thành diễn ngôn truyện kể, đi vào cấu trúc được được sử dụng để xây dựng một cốt truyện. Todorov được xem là một đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa cấu trúc - người mở đường cho lĩnh vực nghiên cứu tự sự học.

Tự sự học nhanh chóng có sức lan tỏa đến ngành nghiên cứu văn học ở nhiều quốc gia trên thế giới bởi đây là một lĩnh vực nghiên cứu thực sự mở ra hướng tiếp cận mới đến tác phẩm văn chương. Khi mới trở thành một ngành nghiên cứu độc lập, không ít người hoài nghi về sự phát triển và tồn tại của nó trong bối cảnh có nhiều lí thuyết văn học liên tục chiếm ưu thế trên văn đàn. Tuy nhiên, tự sự học không hề "lép vế" mà từng bước khẳng định vị thế của mình. Nhiều nước đã có sự tiếp nhận lí thuyết tự sự và cải biên cho phù hợp với thực tiễn đời sống nghiên cứu văn học của nước mình.

Nhiều nhà nghiên cứu khẳng định tên tuổi của mình trong lĩnh vực nghiên cứu tự sự học không chỉ trong văn học nghệ thuật mà còn trong nhiều ngành khoa học xã hội khác, chẳng hạn: những công trình nghiên cứu: Diễn ngôn tự sự: Bài luận về phương pháp (Narative discourse: an essay in method, 1972) của G. Genette, Thi pháp văn xuôi (The poetics of prose, 1977) của Tz. Todorov; Câu chuyện và diễn ngôn: Cấu trúc tự sự trong tiểu thuyết và điện ảnh (Story and discourse: narative structure in fiction and film, 1978) của Seymour Chatman; Tự sự học: Nhập môn lý thuyết tự sự (Naratology: introduction to the theory of narrative, 1985) của Miekal Bal; Từ điển tự sự học (Dictionary of narratology, 1987) của Gerald Prince;. Đó là những đại biểu xuất sắc đặt nền móng cho lĩnh vực tự sự học.

Các thế hệ nghiên cứu tự sự học sau này không ngừng tiếp thu và mở rộng nghiên cứu trên nhiều phương diện khác nhau. Các vấn 1 đề liên quan đến truyện kể đều được khai thác như: điểm nhìn, ngôi kể, kết cấu, cốt truyện, nhân vật, thời gian, không gian, vấn đề người đọc, tác giả hàm ẩn, diễn ngôn tự sự,. Tất cả các phương diện nghiên cứu đó tạo thành hệ thống lí thuyết tự sự tương đối hoàn chỉnh. Cũng như bối cảnh chung trong nghiên cứu văn học ở nhiều nước, tự sự học được giới thiệu ở Việt Nam như một lẽ tất yếu.

Từ khi được giới thiệu vào Việt Nam, tự sự học được các nhà nghiên cứu, người đọc hưởng ứng và tiếp nhận rộng rãi. Có rất nhiều công trình nghiên cứu ứng dụng ở mặt này, mặt khác của lí thuyết tự sự, bước đầu tạo nên diện mạo mới mẻ cho nghiên cứu văn học nước nhà. Người đọc biết đến những công cụ mới để giải mã tầng sâu ý nghĩa của tác phẩm. Các nhà nghiên cứu văn học đầu ngành cũng đã chú ý dịch và giới thiệu nhiều công trình nghiên cứu tự sự học của các học giả nổi tiếng ở Pháp, Nga, Anh,.

Điều đó đặc biệt có ý nghĩa trong tình hình nghiên cứu tự sự học ở Việt Nam. Nhìn lại tình hình nghiên cứu tự sự học ở Việt Nam, mặc dù đã có khá nhiều công trình ứng dụng lí thuyết tự sự học để nghiên cứu văn học trong và ngoài nước, nhưng vẫn chưa xứng với tiềm năng đáng có. Điều đó đặt ra yêu cầu bức thiết cho những nhà nghiên cứu đầu ngành, cũng như những ai thực sự quan tâm cần thúc đẩy hơn nữa khuynh hướng nghiên cứu văn học từ lí thuyết tự sự. Trong quá trình giới thiệu, tiếp nhận cũng cần có những biến cải để phù hợp với thực tiễn nghiên cứu văn học ở Việt Nam.

Thành tựu nghiên cứu truyện ngắn hiện thực 1932-1945 Văn học Việt Nam 1930-1945 là một mốc đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong dòng chảy của nền văn học dân tộc. Năm 1932 được xem là cột mốc cho sự đổi mới của nền văn học nước nhà, gắn liền với những sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong đời sống văn học. Đây cũng là giai đoạn có những biến động gay gắt trong lịch sử xã hội Việt Nam. Kéo theo đó là sự phát triển của các dòng văn học, trong đó có dòng văn xuôi hiện thực.