Luận án Tiến sĩ: Mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trương và sức hấp dẫn của nó

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN LÊ THỊ NGÂN MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN THÁI NGUYÊN - 2012 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN LÊ THỊ NGÂN MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN ĐĂNG MẠNH THÁI NGUYÊN - 2012 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả đƣợc nêu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Thái Nguyên, tháng 5 năm 2012 TÁC GIẢ LUẬN ÁN LÊ THỊ NGÂN Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS. Nguyễn Đăng Mạnh - người thầy đáng kính đã tận tình hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này. Tôi xin chân thành cám ơn bà Lê Thị Giáng Vân - con gái út nhà văn Lê Văn Trương đã cung cấp cho tôi nhiều tư liệu quý báu về cuộc đời, văn nghiệp và tác phẩm của nhà văn để hoàn thành luận án này. Tôi xin gửi lời cám ơn chân thành tới cơ sở đào tạo Đại học Thái Nguyên, đơn vị đào tạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành khóa học và trình bày luận án này.

Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đến các đồng nghiệp của tôi đã chia sẻ nhiều tư liệu và kinh nghiệm quý báu liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án. Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân đã động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn! Thái Nguyên, tháng 5 năm 2012 Tác giả luận án Lê Thị Ngân Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn iii MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

iii PHẦN MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Lịch sử vấn đề. Xu hƣớng phê phán.

Xu hƣớng khẳng định. Mục đích, đối tƣợng và văn bản nghiên cứu. Mục đích, đối tƣợng nghiên cứu. Văn bản nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục của luận án. 22 PHẦN NỘI DUNG.

23 CHƢƠNG 1: KHÁI NIỆM MÔ HÌNH VÀ CÔNG CHÚNG CỦA TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG. Khái niệm mô hình. Khái niệm mô hình trong khoa học và đời sống. Mô hình trong nghệ thuật, văn chƣơng.

Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng. Vấn đề công chúng của văn học và sự hình thành lớp công chúng mới nửa đầu thế kỷ XX. Công chúng của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng. Tiểu kết chƣơng 1.

34 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn iv CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT NGƢỜI HÙNG - ĐẶC ĐIỂM THỨ NHẤT CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT TIỂU VĂN TRƢƠNG. Tính cách nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng. Sự đa dạng về nhân vật. Sự thống nhất về tính cách.

Nhân vật ngƣời hùng của Lê Văn Trƣơng với khát vọng vƣợt thoát thân phận của mình. Thành phần xuất thân của nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng47 2. Sự đổi ngôi - khi nhân vật ngƣời hùng của Lê Văn Trƣơng chiến thắng. Một số kiểu nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng.

Ngƣời hùng trong trƣờng đời. Ngƣời hùng trong tình yêu. Tiểu kết chƣơng 2. 72 CHƢƠNG 3: CỐT TRUYỆN LY KỲ, NHỮNG CẢNH XỨ LẠ - ĐẶC ĐIỂM THỨ HAI CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG.

Sức hấp dẫn của cốt truyện ly kỳ trong tiểu thuyết, truyện kí truyền thống đối với đại chúng. Quá trình hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XX. Thị hiếu của đại chúng: ƣa thích cốt truyện ly kì. Một số loại cốt truyện chủ yếu của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng.

Cốt truyện phiêu lƣu. Những truyện tình éo le. Những cảnh xứ lạ. Truyện đƣờng rừng và nét riêng của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng.

Sức hấp dẫn của những miền đất lạ. Sự khám phá phong tục, văn hoá vùng cao. Tiểu kết chƣơng 3. 103 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn v CHƢƠNG 4: CHỦ ĐỀ ĐẠO LÝ VÀ KẾT THÚC CÓ HẬU- ĐẶC ĐIỂM THỨ BA CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG.

Chủ đề đạo lý và kết thúc có hậu trong tiểu thuyết luôn phù hợp với thị hiếu của đại chúng bình dân. Quan niệm mới của các nhà tiểu thuyết Việt Nam hiện đại về vấn đề giáo huấn trong văn chƣơng 105 4. Lê Văn Trƣơng với lối đi riêng, trở về truyền thống. Chủ đề đạo lý trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng.

Điểm khác biệt giữa nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng với nhân vật siêu nhân của Nietzsch 112 4. Đạo lý mang tính truyền thống. Đạo lý mang tính thiết thực. Đạo lý mang tính dân tộc, lòng yêu nƣớc.

Kết thúc có hậu. Tiểu kết chƣơng 4. 140 PHẦN KẾT LUẬN. 142 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

145 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Lê Văn Trƣơng nổi lên nhƣ một hiện tƣợng đặc biệt. Sức viết của Lê Văn Trƣơng không dễ mấy ai có đƣợc, nếu không nói là chƣa ai có đƣợc. Riêng tiểu thuyết đã 247 cuốn.

Ngoài tiểu thuyết, ông còn viết truyện ngắn, phóng sự, bút ký, thơ và kịch. Ông tạo ra đƣợc một kiểu nhân vật Ngƣời hùng "được cả một thời chấp nhận và say mê". Nhƣng tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng có nhiều luồng ý kiến đánh giá khác nhau, thậm chí trái ngƣợc nhau. Có nhiều ý kiến đánh giá: Văn Lê Văn Trƣơng dễ dãi, dây cà ra dây muống, rƣờm rà, luộm thuộm; Lê Văn Trƣơng hay triết lý, nhƣng ồn ào và áp đặt; Nhân vật Ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng là thứ anh hùng rơm, huyênh hoang, có những hành vi bất thƣờng, nhiều khi không thực.

Bên cạnh đó là những ý kiến ghi nhận sự ảnh hƣởng đặc biệt của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng với công chúng đƣơng thời: Tiểu thuyết gia họ Lê là ngƣời dám đứng ra mạnh dạn chủ trƣơng một lý thuyết luân lý; Với những trang văn nồng nàn, mạnh mẽ, thể hiện những khát vọng cháy bỏng của con ngƣời, nhà văn đã xây dựng hình tƣợng ngƣời hùng quyết liệt và ngang tàng; Triết lý sức mạnh và nhân vật ngƣời hùng của ông đã ảnh hƣởng tới thế hệ thanh niên thời đó rất sâu đậm; Thực tế đã cho thấy, Lê Văn Trƣơng tự tạo riêng cho mình một vị trí trong văn học Việt Nam hiện đại những năm đầu thế kỷ XX. Qua những ý kiến trái ngƣợc nhau nói trên, thấy nổi lên một vấn đề: Tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng không hẳn đã đặc sắc hơn một số tác giả khác, nhiều tác phẩm bộc lộ rõ nhƣợc điểm về mặt nghệ thuật, trong đó có hiện tƣợng lặp lại của nhiều yếu tố (đến mức có thể mô hình hoá đƣợc), nhƣng các tác phẩm của ông vẫn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với công chúng văn học đƣơng thời, ảnh hƣởng không nhỏ tới tƣ tƣởng của tầng lớp thanh niên, khiến ông trở thành nhà văn có sách best seller nhất thế kỷ. Tác phẩm của ông trong suốt một thời gian dài luôn đƣợc ".nhà xuất bản chờ bản thảo viết xong để in, độc giả chờ sách ra để đọc" [25;212]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 2 Câu hỏi đặt ra ở đây là tại sao nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng thuộc hạng xoàng, nhƣng lại có sức hấp dẫn đông đảo độc giả nhƣ vậy? Lê Văn Trƣơng đã có lối viết phù hợp với tầm đón đợi của công chúng? Hiện tƣợng Lê Văn Trƣơng có phải là một kiểu tồn tại văn học? Đã có nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu tìm cách giải thích sức chinh phục độc giả của Lê Văn Trƣơng ở các góc độ khác nhau.

Nhƣng vấn đề đó cho đến nay vẫn chƣa đƣợc lý giải một cách đến độ và thoả đáng. Luận án Mô hình tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng và sức hấp dẫn của mô hình này hi vọng đóng góp vào việc lý giải vấn đề nói trên. Bên cạnh đó, Lê Văn Trƣơng cũng là một ngƣời chịu thiệt thòi về thái độ đánh giá chƣa thật sự công bằng của giới phê bình văn học trong suốt một thời gian dài với những gì ông đóng góp cho văn học Việt Nam những năm đầu thế kỉ XX. Ngƣời đời gần nhƣ lãng quên "ngƣời hùng" một thuở.

"Với các nhà văn, dù đã qua đời hay còn sống, chúng ta nên công bằng và trung thực" [13]. Tác giả luận án hy vọng sẽ góp phần đánh giá một cách công bằng, khách quan, những đóng góp của Lê Văn Trƣơng đối với văn học nƣớc nhà từ góc độ tâm lý tiếp nhận văn học của độc giả. Lịch sử vấn đề Trong các nhà văn đƣơng thời, Lê Văn Trƣơng là một trong những ngƣời đƣợc đọc nhiều nhất đồng thời cũng là ngƣời bị công kích một cách ồn ào nhất. Đã bao ngƣời chê bai ông giễu cợt ông, nhƣng cũng đã có không biết bao độc giả say mê ông, thậm chí sống theo những hình tƣợng nhân vật của ông.

Cho đến nay, theo thống kê sơ bộ của chúng tôi, có khoảng trên dƣới 50 công trình lớn nhỏ viết về Lê Văn Trƣơng và tiểu thuyết của ông. Xu hướng phê phán Tác phẩm của Lê Văn Trƣơng đã từng bị công kích khá nhiều. Đồng nghiệp chê ông viết dễ dãi, dây cà ra dây muống. Ngƣời khó tính chê ông triết lý rẻ tiền.

Ngƣời sống an phận không thích sự phá cách, ngang tàng, bất cần trong lối sống của những “ngƣời hùng” của ông. Có ngƣời không ƣa ông từ tác phẩm đến phong cách, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.vn 3 lôi cả chuyện đời tƣ của ông lên mặt báo. Cứ nhƣ thế, hình thành định kiến về Lê Văn Trƣơng. Nhiều nhà nghiên cứu gạt ông ra khỏi lịch sử văn học, hoặc có nhắc đến thì cũng với một thái độ không mấy trân trọng.

Nhóm Tự lực văn đoàn gọi Lê Văn Trƣơng là “hạng triết học nửa mùa". Họ nhận xét: “không bao giờ ông Lê Văn Trương chịu bỏ mất dịp dạy luân lý, dù ông ấy viết tiểu thuyết hay phóng sự”.