Luận án tiến sĩ: Phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh THCS trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM ------------------ NGUYỄN THỊ THANH NGA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội, 2020 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM ------------------ NGUYỄN THỊ THANH NGA PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn – Tiếng Việt Mã số: 9140111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học : 1.Trần Thị Hiền Lương 2. Nguyễn Thị Hạnh Hà Nội, 2020 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Hiền Lương và PGS. Nguyễn Thị Hạnh.

Tất cả các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Thanh Nga luan an LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Trần Thị Hiền Lương và PGS. Nguyễn Thị Hạnh đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, khích lệ, động viên tôi trong quá trình hoàn thành luận án.

Tôi chân thành cảm ơn Viện Khoa học giáo dục Việt Nam, bộ môn Lí luận và phương pháp giảng dạy môn Văn – Tiếng Việt đã tạo mọi điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu của mình. Tôi cũng vô cùng cảm ơn tập thể giáo viên, các em học sinh và các trường trung học cơ sở nơi tôi tiến hành dự giờ, thực nghiệm. Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, người thân, đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hà Nội, ngày 8 tháng 8 năm 2020 Tác giả Nguyễn Thị Thanh Nga luan an DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ GV Giáo viên HS Học sinh NL Năng lực ST Sáng tạo NLST Năng lực sáng tạo VB Văn bản VBVH Văn bản văn học CT Chương trình SGK Sách giáo khoa THCS Trung học cơ sở CH Câu hỏi VD Ví dụ ĐG Đánh giá TN Thực nghiệm ĐC Đối chứng ĐH Đọc hiểu luan an DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.

Biểu hiện NLST của HS THCS 29 Bảng 1. Biểu hiện NLST của HS THCS trong đọc hiểu VBVH 35 Bảng 1. Sự khác biệt giữa giáo dục truyền thống và giáo dục theo tiếp cận NL 42 Bảng 1. Phối hợp kiến thức và ý tưởng (Chương trình môn ngôn ngữ Anh của Mĩ) 53 Bảng 1.

Kết quả việc HS vận dụng giá trị của VB vào thực tiễn 70 Bảng 1. Kết quả về khả năng sáng tạo các sản phẩm mới của HS 72 Bảng 3. Kết quả kiểm định điểm đầu vào và điểm đầu ra của nhóm thực 148 nghiệm Bảng 3. Kết quả kiểm định điểm đầu ra của nhóm ĐC và nhóm TN 149 Bảng 3.

Thống kê mô tả kết quả đầu ra về biểu hiện 2.2 của nhóm TN 150 và nhóm ĐC Bảng 3. Kết quả kiểm định ANOVA về biểu hiện 2.2 của nhóm TN và 150 nhóm ĐC Bảng 3. Thống kê mô tả kết quả đầu ra về biểu hiện 3.3 của nhóm TN 151 và nhóm ĐC Bảng 3. Kết quả kiểm định ANOVA về biểu hiện 3.

của nhóm TN và 151 nhóm ĐC Bảng 3. Thống kê mô tả kết quả đầu ra về biểu hiện 4.3 của nhóm 152 TN và nhóm ĐC Bảng 3. Kết quả kiểm định ANOVA về biểu hiện 4.3 của nhóm TN 152 và nhóm ĐC luan an DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Trang Sơ đồ 1.Cấu trúc năng lực (nhóm tác giả Lương Việt Thái) 20 Sơ đồ 1. Mô hình các thành tố sáng tạo của Amabile 26 Biểu đồ 1.

Kết quả mức độ thường xuyên trong việc cho HS nêu quan 66 điểm riêng của cá nhân về các yếu tố trong VB Biểu đồ 1. Kết quả mức độ thường xuyên trong việc cho HS sáng tạo 67 các sản phẩm mới sau khi tiếp nhận VBVH Biểu đồ 1. Kết quả mức độ sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy 68 học trong đọc hiểu VBVH Biểu đồ 3. Phân bố điểm đầu vào và điểm đầu ra của nhóm TN 147 Biểu đồ 3.

Phân bố điểm đầu ra của nhóm ĐC và nhóm TN 149 luan an MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu.

Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Giả thuyết khoa học.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. 16 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC. Năng lực và năng lực sáng tạo.

Năng lực và cấu trúc năng lực. Năng lực sáng tạo. Năng lực sáng tạo của HS THCS trong đọc hiểu VBVH. Văn bản văn học và cơ hội phát triển NLST của HS THCS trong đọc hiểu VBVH.

Đọc hiểu văn bản văn học. Biểu hiện năng lực sáng tạo của HS THCS trong đọc hiểu VBVH. Dạy học đọc hiểu VBVH theo hướng phát triển NLST người học. Đặc điểm của dạy học phát triển năng lực.

Dạy học đọc hiểu VBVH theo hướng phát triển NLST. Một số quan niệm của lý thuyết tiếp nhận văn học về vai trò của người đọc và tác phẩm văn chương. Độc giả là người đóng vai trò kiến tạo nghĩa cho văn bản. Văn bản có tính mở, người đọc là người hoàn tất, sáng tạo .Thực trạng phát triển NLST cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH.

Chương trình, SGK môn Ngữ văn một số nước và khả năng phát triển NLST trong dạy học đọc hiểu VBVH. Chương trình, SGK môn Ngữ văn của Việt Nam. Thực trạng dạy học ở nhà trường THCS với việc phát triển NLST của HS trong đọc hiểu VBVH. Thực trạng NLST của HS THCS trong đọc hiểu VBVH.

69 Kết luận chương 1. 74 CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THCS TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU VĂN BẢN VĂN HỌC. Điều kiện thực hiện các biện pháp phát triển năng lực sáng tạo cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH. Đảm bảo bám sát biểu hiện của NLST và yêu cầu cần đạt về đọc hiểu VBVH của HS THCS trong Chương trình GDPT môn Ngữ văn.

Đảm bảo đánh giá hướng tới sự phát triển NLST của người học trong đọc hiểu VBVH. Đảm bảo nội dung dạy học đọc hiểu phù hợp với đối tượng HS và hấp dẫn, có nhiều vấn đề để HS được thỏa sức sáng tạo. Đảm bảo môi trường sáng tạo trong dạy học đọc hiểu VBVH. Một số biện pháp phát triển NLST cho HS THCS trong dạy học đọc hiểu VBVH.

Tổ chức các hoạt động thảo luận, tranh biện nhằm giúp HS đưa ra các cách hiểu khác nhau trong việc nhận ra và phân tích, đánh giá ý tưởng mới của văn bản. Sử dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề nhằm khích lệ HS sáng tạo, chủ động, tích cực trong việc kiến tạo tri thức mới và bộc lộ quan điểm mới. Thiết kế và sử dụng các bài tập gắn với thực tiễn giúp HS vận dụng sáng tạo các giá trị của văn bản VH vào đời sống. Tổ chức các hoạt động hồi ứng trải nghiệm thông qua các vai chủ thể khác nhau nhằm khai thác ở HS các phản hồi, đánh giá độc đáo và sáng tạo.

Đa dạng hóa hoạt động đọc hiểu, tạo cơ hội cho HS làm ra các sản phẩm sáng tạo117 CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích thực nghiệm. Nội dung, đối tượng và địa bàn thực nghiệm. Thời gian thực nghiệm.

126 ii luan an 3. Quy trình thực nghiệm. Trao đổi với giáo viên trước khi dạy thực nghiệm. Tổ chức kiểm tra NL đầu vào đối với các lớp TN và ĐC.

Tiến hành dạy học TN. Tổ chức kiểm tra đánh giá NL đầu ra đối với các lớp TN và ĐC. Xử lí kết quả TN. Phân tích kết quả TN.

Giáo án thực nghiệm. Cấu trúc giáo án thực nghiệm. Giáo án thực nghiệm minh họa. Đánh giá kết quả thực nghiệm.

Tiêu chí đánh giá. Kết quả đánh giá TN về mặt định lượng. Kết quả đánh giá TN về mặt định tính. Đánh giá chung về kết quả TN.

166 Kết luận chương 3. 168 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 178 iii luan an PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Thế kỉ XXI và cuộc cách mạng 4.0 đã và đang mở ra rất nhiều cơ hội cũng như thách thức với tất cả các nước trên thế giới. Chưa bao giờ thế giới lại trở nên “phẳng” như bây giờ, internet đã đến gần với những nơi xa xôi nhất và dường như những thông tin trên khắp toàn cầu sẽ được biết đến sau một kích chuột. Song song với một thời đại số hóa mạnh mẽ, một thời đại kinh tế dựa vào tri thức thay vì lao động chân tay là sự đòi hỏi một thế hệ mới năng động, sáng tạo, tự chủ. Bối cảnh trong nước và thế giới đặt ra yêu cầu và thách thức về một nền giáo dục sáng tạo.

Giáo dục từ chỗ hướng nội dung, coi trọng tri thức chuyển sang tập trung hình thành và phát triển phẩm chất và năng lực người học. Trong các năng lực nhiều nước chú trọng phát triển cho HS có NLST. Vì NLST là một trong những NL cần thiết cho công dân của thế kỉ XXI. Sáng tạo giúp hướng tới con người độc lập, tự chủ, tích cực, làm chủ trước mọi tình huống và những đổi thay của cuộc sống đang ngày càng trở nên phức tạp.

Xác định được điều đó Chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ – TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng chính phủ cũng đã khẳng định: “Tập trung nâng cao chất lượng giáo dục, coi trọng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, khả năng lập nghiệp”. Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc phát triển NLST đồng thời là hành lang pháp lí và cơ hội rộng mở cho sự phát triển NLST trong nhà trường. Đáp ứng yêu cầu của thực tiễn về đổi mới giáo dục Việt Nam, Chương trình GDPT 2018 ra đời, đánh dấu sự thay đổi lớn trong mục tiêu giáo dục.