Luận án TS: Rèn luyện kỹ năng đọc hiểu truyền thuyết lớp 6 - Nguyễn Thị Tuyết Nga

NGUYỄN THỊ TUYẾT NGA - CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VĂN – TIẾNG VIỆT BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ TUYẾT NGA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU TRUYỀN THUYẾT CHO HỌC SINH LỚP 6 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội – 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM NGUYỄN THỊ TUYẾT NGA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU TRUYỀN THUYẾT CHO HỌC SINH LỚP 6 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Hà Nội – 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM Chuyên ngành LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VĂN – TIẾNG VIỆT MÃ SỐ CHUYÊN NGÀNH: 914.11 NGUYỄN THỊ TUYẾT NGA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU TRUYỀN THUYẾT CHO HỌC SINH LỚP 6 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học : 1. Nguyễn Thúy Hồng 2. Vũ Nho Hà Nội - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng bản thân. Các nội dung và kết luận được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các tài liệu được trích dẫn đều ghi rõ nguồn gốc. Tác giả luận án Nguyễn Thị Tuyết Nga LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc nhất đến PGS. Nguyễn Thúy Hồng và TS. Vũ Nho đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các nhà khoa học, Ban giám hiệu, giáo viên và học sinh một số trường Trung học cơ sở đã hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện đề tài luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban lãnh đạo, quý thầy cô Trung tâm Đào tạo và Bồi dưỡng của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, Lãnh đạo Ủy ban nhân dân Quận 11, Lãnh đạo Phòng Giáo dục và Đào tạo Quận 11, Tập thể hội đồng sư phạm trường THCS Hậu Giang, Quận 11; cùng gia đình, bạn bè đồng nghiệp luôn tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên giúp đỡ để tôi hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập của mình. Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Nga DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ CT : Chương trình CH : Câu hỏi SGK : Sách giáo khoa SGV : Sách giáo viên THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông GV : Giáo viên HS : Học sinh VB : Văn bản TPVH : Tác phẩm văn học TNSP : Thực nghiệm sư phạm NL : Năng lực KT : Kiến thức DH : Dạy học DHĐH : Dạy học đọc hiểu KN : Kĩ năng DHDA : Dạy học dự án TN : Thực nghiệm ĐC : Đối chứng PP : Phương pháp PPDH : Phương pháp dạy học KTĐG : Kiểm tra đánh giá CTGDPT : Chương trình giáo dục phổ thông DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ Bảng, biểu Trang 1. Mức độ đọc hiểu của PISA và truyền thuyết 33 2.

Yêu cầu về kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 43 3. Bảng 2: thống kê hệ thống câu hỏi về truyền thuyết trong SGK Ngữ văn 6 hiện hành 61 4. Các loại câu hỏi và tỷ lệ đánh giá thực hiện 67 5. Biểu đồ 1: Tỉ lệ % GV nhận xét về mức độ thường xuyên sử dụng câu hỏi khai thác giá trị ND của VB 68 6.

Bảng 4: Tỷ lệ % mức độ sử dụng câu hỏi thường xuyên với HS 69 7. Biểu đồ 2: Tỉ lệ % GV nhận xét về mức độ thường xuyên sử dụng câu hỏi khai thác giá trị NT của VB 70 8. Biểu đồ 3: Tỉ lệ % GV nhận xét về mức độ thường xuyên sử dụng câu hỏi mở rộng ngoài văn bản 72 9. Biểu đồ 4: Tỉ lệ % GV nhận xét về một số hạn chế của hệ thống câu hỏi sử dụng trong dạy học 75 10.

Biểu đồ 5: Quy trình hình thành và rèn luyện kĩ nằng đọc hiểu truyền thuyết 85 10. Bảng 5: tiêu chí đánh giá sản phẩm học tập của HS 108 11. Biểu đồ 6: phân phối điểm đạt được của HS trước thực nghiệm 129 12. Bảng kế hoạch dạy học thử nghiệm đọc hiểu truyền thuyết 131 13.

Biểu đồ 7: Kết quả bài kiểm tra của HS lớp 6 các trường thực ng 161 14. Biểu đồ 8: Dải phân phối điểm bài kiểm tra của HS 2 nhóm 162 15. Biểu đồ 9: Dải phân phối điểm bài kiểm tra của HS nhóm thực nghiệm 164 16. Tỉ lệ % HS lớp TN đạt các mức đểm với từng KN đọc hiểu truyền thuyết 165 MỤC LỤC Nội dung Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Danh mục các chữ viết tắt Danh mục các bảng biểu Mục lục MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 01 2. Mục đích nghiên cứu 03 3. Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 03 4. Phạm vi nghiên cứu 04 5.

Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 04 6. Giả thuyết khoa học 05 7. Những đóng góp mới của luận án 05 8. Bố cục của luận án 06 CHƯƠNG 1.

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC HÌNH THÀNH VÀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU TRUYỀN THUYẾT CHO HỌC SINH LỚP 6 07 1. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 07 1. Nghiên cứu về kĩ năng đọc hiểu văn bản trong nhà trường phổ thông 07 1. Nghiên cứu về rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản tự sự trong nhà trường phổ thông 13 1.

Nghiên cứu về dạy học đọc hiểu truyền thuyết trong nhà trường phổ thông 16 2. Truyền thuyết và những đặc điểm cơ bản của truyền thuyết 22 2. Quan niệm về truyền thuyết 22 2. Những đặc điểm cơ bản của truyền thuyết 24 2.

Kĩ năng và kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 30 2. Quan niệm về kĩ năng 30 2. Kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 32 2. Một số nguyên tắc dạy học đọc hiểu trong môn Ngữ văn 36 2.

Đảm bảo yêu cầu cần đạt của Chương trình môn học 36 2. Bám sát văn bản đọc hiểu, tránh dạy học đọc hiểu bằng “thế bản”. Chú trọng những đặc trưng chung và riêng về thể loại văn bản 39 2. Gắn việc tổ chức hoạt động dạy học đọc hiểu với đổi mới đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh 41 2.

Dạy học đọc hiểu theo hướng phát triển năng lực 44 2. Những yêu cầu chung về dạy học phát triển năng lực 44 2. Yêu cầu về phương pháp dạy học đọc hiểu văn bản 49 2. Yêu cầu hình thành và rèn luyện kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 56 3.

CƠ SỞ THỰC TIỄN 60 3. Chương trình và SGK Ngữ văn 6 với việc rèn luyện kĩ năng đọc 60 hiểu truyền thuyết cho học sinh 3. Yêu cầu của Chương trình Ngữ văn hiện hành về dạy học truyền 61 thuyết 3. Nội dung rèn luyện đọc hiểu truyền thuyết của sách giáo khoa và sách giáo viên Ngữ văn 6 hiện hành 61 3.

Khảo sát thực trạng dạy học đọc hiểu truyền thuyết ở lớp 6 65 3. Giáo án của GV dạy đọc hiểu và rèn kĩ năng đọc hiểu truyền 65 thuyết 3. Các loại câu hỏi và chất lượng câu hỏi trong rèn kĩ năng đọc hiểu được sử dụng trong giờ học 67 CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG ĐỌC HIỂU TRUYỀN THUYẾT CHO HỌC SINH LỚP6 77 1. Một số yêu cầu chung 77 1.

Tổ chức dạy học thông qua các hoạt động 77 1. Bám sát đặc trưng thể loại 78 1. Đảm bảo tính vừa sức 79 1. Đáp ứng yêu cầu hình thành kĩ năng đọc hiểu truyện truyền thuyết 81 1.

Đa dạng trong tổ chức dạy học 82 2. Cách thức hình thành và rèn kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 84 2. Hình thành kĩ năng đọc hiểu văn bản truyện truyền thuyết qua các hoạt động dạy học 86 2. Hình thành kĩ năng nhận biết nhân vật, sự việc, chi tiết, cốt truyện và các yếu tố liên quan đến sự thật lịch sử của truyền thuyết 86 2.

Hình thành kĩ năng phân tích giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của truyện truyền thuyết 90 2. Hình thành kĩ năng nhận xét, đánh giá thái độ của người kể (nhân dân) trong truyền thuyết 95 2. Hình thành kĩ năng liên hệ với bối cảnh lịch sử, kinh nghiệm cá nhân để rút ra bài học về giá trị thời sự của truyện truyền thuyết 97 2. Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản truyện truyền thuyết thông qua hoạt động thực hành có hướng dẫn 98 2.

Thực hành có hướng dẫn củng cố kĩ năng nhận biết nhân vật, sự việc, chi tiết, cốt truyện,. và các yếu tố liên quan đến sự thật lịch sử 99 2. Thực hành có hướng dẫn củng cố kĩ năng phân tích giá trị nội dung và hình thức nghệ thuật của truyện truyền thuyết 100 2. Thực hành có hướng dẫn củng cố kĩ năng nhận xét, đánh giá thái độ của người kể (nhân dân) trong truyền thuyết 102 2.

Thực hành có hướng dẫn củng cố kĩ năng liên hệ với bối cảnh lịch sử, kinh nghiệm cá nhân để rút ra bài học và giá trị thời sự của truyện truyền thuyết 105 2. Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu truyện truyền thuyết thông qua hoạt động thực hành tự đọc hiểu văn bản truyền thuyết 107 2. Thành lập nhóm và xây dựng kế hoạch học tập 107 2. Xây dựng, rà soát và hoàn thiện câu hỏi đọc hiểu truyền thuyết 110 2.

Các nhóm tự thực hành đọc hiểu theo kế hoạch 111 2. Các nhóm báo cáo kết quả đọc hiểu trên lớp 111 2. Đánh giá kết quả học tập nhằm củng cố kĩ năng đọc hiểu truyền thuyết 111 2. Đề kiểm tra số 1 115 2.

Đề kiểm tra số 2 117 2. Đề kiểm tra số 3 122 CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 127 1. Mục đích thực nghiệm 127 2. Đối tượng địa bàn, thời gian thực nghiệm 128 3.

Nội dung thực nghiệm 130 4. Quy trình thực nghiệm 155 5. Phương pháp xử lí kết quả thực nghiệm 155 6. Đánh giá kết quả thực nghiệm 157 6.

Kết quả đánh giá định tính 158 6. Đánh giá định lượng 161 7. Một số kết luận rút ra từ thực nghiệm 167 KẾT LUẬN 171 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 174 TÀI LIỆU THAM KHẢO 175 PHỤ LỤC 187 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.

Truyền thuyết là một thể loại văn học dân gian nổi bật và rất gần gũi với các thế hệ người Việt Nam. Trong chương trình Ngữ văn hiện hành (2006), từ bậc Tiểu học đến Trung học cơ sở (THCS) và Trung học phổ thông, học sinh đều được đọc hiểu về thể loại truyền thuyết với các mức độ khác nhau [10].