Luận án: Quy trình tổ chức tuyến bài điều tra tại tòa soạn báo Việt Nam hiện nay

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU QUY TRÌNH TỔ CHỨC, THỰC HIỆN TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA Ở CÁC TÕA SOẠN BÁO 16 1. Hƣớng nghiên cứu về lý luận và thực tiễn báo chí điều tra 16 2. Hƣớng nghiên cứu về quy trình sáng tạo tác phẩm báo chí điều tra và quy trình tổ chức, thực hiện tuyến bài điều tra 24 3. Đánh giá tổng quát về các công trình nghiên cứu trong tổng quan 35 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC, THỰC HIỆN CÁC TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA Ở TOÀ SOẠN BÁO 39 1.

Cơ sở lý luận vấn đề quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra ở toà soạn báo 39 1. Cơ sở thực tiễn vấn đề quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra ở tòa soạn báo 70 Chương 2: THỰC TRẠNG CÁC TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA Ở TOÀ SOẠN BÁO VIỆT NAM HIỆN NAY 84 2. Giới thiệu các báo thuộc diện khảo sát 84 2. Nội dung các tuyến bài điều tra 91 2.

Phƣơng thức đăng tải các tuyến bài điều tra 96 2. Đánh giá thực trạng tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra thuộc diện khảo sát 102 Chương 3: THỰC TRẠNG QUY TRÌNH TỔ CHỨC, THỰC HIỆN CÁC TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA CỦA CÁC TÕA SOẠN BÁO VIỆT NAM HIỆN NAY 116 3. Thực trạng nội dung quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra của các tòa soạn báo 116 3. Thực trạng xây dựng, thực thi và giám sát các tuyến bài điều tra tại các tòa soạn báo 123 3.

Đánh giá thành công và hạn chế 137 Chương 4: VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP VỀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC, THỰC HIỆN CÁC TUYẾN BÀI ĐIỀU TRA Ở CÁC TÕA SOẠN BÁO VIỆT NAM HIỆN NAY 144 4. Một số vấn đề đặt ra 144 4. Khuyến nghị 169 KẾT LUẬN 180 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 184 TÀI LIỆU THAM KHẢO 185 PHỤ LỤC 193 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BCĐT : Báo chí điều tra CQBC : Cơ quan báo chí Nxb : Nhà xuất bản PCTN : Phòng, chống tham nhũng PGS,TS : Phó giáo sƣ, tiến sĩ PV : Phóng viên PVS : Phỏng vấn sâu PVN : Phỏng vấn nhóm SPBC : Sản phẩm báo chí STTP : Sáng tạo tác phẩm TBĐT : Tuyến bài điều tra TC-TH : Tổ chức, thực hiện TPBC : Tác phẩm báo chí TP.HCM : Thành phố Hồ Chí Minh UNCAC : The United Nations Convention Against Corruption - Công ƣớc của Liên hợp quốc về chống tham nhũng UNODC : The United Nations Cơ quan của Liên hợp quốc về ma tuý và tội phạm DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: So sánh báo chí nghị trƣờng và báo chí điều tra 41 Bảng 2.1: So sánh chủ đề/ đề tài của các tuyến bài điều tra giữa 7 báo 92 Bảng 2.2: So sánh các yếu tố làm minh chứng trong các tuyến bài điều tra giữa 7 báo 93 Bảng 2.3: So sánh số lƣợng kỳ đăng tải của các tuyến bài điều tra giữa 7 báo 98 Bảng 2.4: Thể loại sử dụng trong tuyến bài điều tra 100 Bảng 2.5: So sánh cụm thông tin về tác giả thể hiện trong các tuyến bài điều tra giữa 7 báo 101 Bảng 2.6: Đánh giá việc thực hiện tuyến bài điều tra ở các báo thuộc diện khảo sát 104 Bảng 2.7: So sánh đánh giá các kỹ năng báo chí thể hiện trong các tuyến bài điều tra giữa 7 báo 108 Bảng 2.8: Đánh giá của nhà báo về chất lƣợng, hiệu quả các tuyến bài điều tra 112 Bảng 4.1: Công tác đổi mới hình thức quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra tại các tòa soạn báo 147 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 2.1: Số lƣợng kỳ đăng tải các tuyến bài điều tra 98 Biểu đồ 2.2: Đánh giá hoạt động tổ chức các tuyến bài điều tra 103 Biểu đồ 2.3: Đánh giá các kỹ năng báo chí thể hiện trong các tuyến bài điều tra 107 Biểu đồ 2.4: Các yếu tố ảnh hƣởng đến tần suất, chất lƣợng các tuyến bài điều tra ở các cơ quan báo chí nƣớc ta hiện nay 113 Biểu đồ 3.1: Nhóm nội dung tổ chức trong quy trình các tuyến bài điều tra tại các tòa soạn báo 119 Biểu đồ 3.2: Nhóm nội dung thực hiện trong quy trình các tuyến bài điều tra tại các tòa soạn báo 122 Biểu đồ 3.3: Thực trạng hình thức quy trình tổ chức thực hiện tuyến bài điều tra ở cơ quan báo chí 124 Biểu đồ 3.4: Đánh giá về sự cần thiết xây dựng, thực hiện quy trình tổ chức thực hiện tuyến bài điều tra ở các tòa soạn 130 Biểu đồ 3.5: Lý do chƣa có quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài báo chí điều tra tại cơ quan ngƣời trả lời 130 Biểu đồ 3.6: Chủ thể tham gia xây dựng quy trình tổ chức thực hiện tuyến bài điều tra tại tòa soạn báo chí 132 Biểu đồ 3.7: Chủ thể tham gia việc thực thi quy trình tổ chức thực hiện tuyến bài điều tra tại các tòa soạn 134 Biểu đồ 3.8: Chủ thể tham gia việc giám sát quy trình tổ chức thực hiện tuyến bài điều tra tại tòa soạn 136 Biểu đồ 4.1: Thời điểm đổi mới quy trình tại các tòa soạn báo 148 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong lý luận báo chí hiện đại, báo chí điều tra đƣợc thừa nhận là một trong những công cụ thiết yếu nhất, hữu hiệu nhất để báo chí tham gia đấu tranh trực diện với cái xấu, cái tiêu cực, cái chƣa hoàn thiện, vì sự phát triển của một xã hội.

"Báo chí điều tra đáp ứng nhu cầu thông tin minh bạch, khách quan của công chúng, tiềm ẩn sức mạnh có thể tạo nên sự tác động mạnh mẽ nhiều mặt đến đời sống xã hội. Hoạt động báo chí điều tra được coi là một bộ phận cấu thành những nỗ lực chung của báo chí và toàn xã hội trong đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, gian lận thương mại, ngăn ngừa các loại tội phạm" [27, tr. Mark Lee Hunter và cộng sự, trong cuốn "Story - Based Inquiry: A manual for Investigative Journalists" (Tạm dịch: "Điều tra dựa trên câu chuyện có thật: Cẩm nang dành cho nhà báo điều tra") đã nhận định những đặc thù của báo chí điều tra nhƣ một hoạt động báo chí có tính chuyên sâu, trong đó "thông tin chỉ đƣợc công bố khi đảm bảo tính chặt chẽ và hoàn thiện", và kể cả "sau khi thông tin đƣợc chứng thực và đăng tải thì nhà báo vẫn có thể tiến hành các nghiên cứu mở rộng và chuyên sâu [91]. Chính vì đặc điểm này, báo chí điều tra thƣờng đƣợc tổ chức và thực hiện dƣới hình thức các dự án, với một tuyến bài (nhiều kỳ xuất bản).

Điều tra có sức hút lớn, gây đƣợc sự quan tâm, chú ý nhiều nhất của độc giả. Nhiều tờ báo lớn nhƣ Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Lao Động, Pháp luật TP. Hồ Chí Minh, Tiền Phong, Dân Trí… đã khẳng định đƣợc uy tín, đẳng cấp riêng của mình nhờ những loạt phóng sự điều tra đầy uy lực. Do vậy, trên các tờ báo, bài điều tra, phóng sự điều tra thƣờng đƣợc đặt ở vị trí quan trọng, là "bài đinh" trong tổng thể tờ báo, đƣợc đầu tƣ một diện tích xứng đáng và đƣợc chăm chút về mặt kỹ thuật trình bày (tít, chappeau, hình ảnh.

Nhiều tờ báo lớn hiện nay đều mở các cuộc thi phóng sự, phóng sự điều tra để "mời 2 gọi" các cây viết giỏi về báo mình và để thu hút bạn đọc. Nhiều bài điều tra, phóng sự điều tra đã tạo nên tên tuổi của nhà báo, sự mến mộ của bạn đọc đối với tác giả cũng nhƣ cơ quan báo chí. Có lẽ vì thế, các cơ quan báo chí quan tâm và tạo điều kiện cho phóng viên thực hiện các tác phẩm báo chí điều tra, đặc biệt là các tuyến bài điều tra. Nhiều phóng viên, kể cả phóng viên trẻ mới vào nghề cũng muốn thử sức, trải nghiệm và đầu tƣ rất nhiều tâm sức cho thể loại này, mặc dù trong thực tế phóng viên điều tra phải đối mặt với nhiều khó khăn, thậm chí đối mặt với nguy hiểm về tính mạng để có thể thực hiện đƣợc tuyến bài điều tra hiệu quả, có thể xảy ra những sai sót nghề nghiệp nếu không triển khai hoạt động và thực hiện nguyên tắc về nghiệp vụ điều tra nghiêm túc… Trong cuốn Ten Steps to Investigative Reporting (Tạm dịch: 10 bƣớc làm phóng sự điều tra), ngoài việc giới thiệu 10 bƣớc cơ bản để sáng tạo tác phẩm báo chí điều tra, tác giả Lucinda S.

Fleeson còn nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng một hệ thống hỗ trợ cho dự án báo chí điều tra, và coi việc này là một quá trình phát triển của các tổ chức báo chí: báo chí điều tra rất ít khi đƣợc làm bởi một cá nhân. Nó là một sự nỗ lực hợp tác, nó phụ thuộc vào sự kiên trì, bền bỉ của cá nhân tiên phong, cùng với sự hỗ trợ và động viên của biên tập viên và nhà xuất bản, những ngƣời có quyền quyết định bài báo có đƣợc xuất bản hay không. Nhiều tờ báo có đội nghiên cứu điều tra riêng biệt, bao gồm cả biên tập viên ngƣời đóng vai trò hƣớng dẫn trong suốt quá trình điều tra và sau đó sắp xếp thông tin thành một câu chuyện trƣớc khi xuất bản [87]. Với tuyến bài điều tra (theo các dự án) thì yêu cầu về việc tổ chức, thực hiện nó càng thể hiện rõ ràng hơn.

Thực tế báo chí ở Việt Nam trong những năm gần đây cho thấy rằng: năng lực báo chí điều tra của các cơ quan báo chí nói chung và tính "công phá" của các tuyến bài điều tra nói riêng không những phụ thuộc vào kiến thức và kỹ năng nhà báo điều tra, mà quan trọng hơn là nhận thức của lãnh 3 đạo các cơ quan báo chí về việc xây dựng, thực hiện và đổi mới quy trình tổ chức và thực hiện các dự án báo chí điều tra nói chung và quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra nói riêng. Khác với báo chí thuần tuý phản ánh sự kiện và phân tích vấn đề, báo chí điều tra, đặc biệt là các dự án điều tra (không dừng ở một bài điều tra - 1 kỳ) - hay tuyến bài điều tra cần quá trình tổ chức, phối hợp, phải thực hiện trên cơ sở các nguyên tắc và quy trình nghiêm ngặt của toà soạn. Nói cách khác, việc xây dựng và thực thi quy trình tổ chức, thực hiện các tuyến bài điều tra là điều kiện căn bản để cơ quan báo chí quản lý các dự án điều tra hiệu quả.