Luận án: Xu hướng phát triển báo chí dữ liệu tại Việt Nam (2017-2018)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN * NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ DỮ LIỆU TẠI VIỆT NAM (Khảo sát báo Vietnamnet, Vietnamplus, VnExpress năm 2017, 2018) LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC Hà Nội, 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN * NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ DỮ LIỆU TẠI VIỆT NAM (Khảo sát báo Vietnamnet, Vietnamplus, VnExpress năm 2017, 2018) Chuyên ngành : Báo chí học Mã số 9 32 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS, TS. TẠ NGỌC TẤN Hà Nội, 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Hệ thống dữ liệu, kết quả nêu trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày.năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Thị Thu Hường ii BẢNG CHỮ VIẾT TẮT BC Báo chí BC-TT Báo chí - truyền thông Byte Đơn vị lưu trữ dữ liệu máy tính CCBC-TT Công chúng báo chí - truyền thông CNTT Công nghệ thông tin CTV Cộng tác viên ĐPT&TH Đài phát thanh và Truyền hình NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản TTX Thông tấn xã VPĐD Văn phòng đại diện Văn phòng thường trú VPTT XHCN Xã hội chủ nghĩa WAN-IFRA Hiệp hội Báo chí và các nhà xuất bản tin tức thế giới iii DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Hình thức thể hiện dữ liệu trong các bài viết.71 Bảng 2: Thể loại tin bài.

72 Bảng 3: Mục đích khi đưa dữ liệu của các tác giả bài viết.91 Bảng 4: Xu hướng mục đích của nội dung BCDL hai năm 2017 - 2018.92 Bảng 5: Bảng số lượng bài theo đối tượng phản ánh.93 Bảng 6: Tiêu đề, phạm vi bài báo dữ liệu giai đoạn 2017 - 2018.94 Bảng 7: Tiêu đề, phạm vi bài báo dữ liệu ngày 24 - 25/2020.95 Bảng 10: Lý do công chúng đọc bài báo chí dữ liệu.99 Bảng 11: Một số công cụ sử dụng để xây dựng bản đồ dữ liệu.120 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1: Lĩnh vực mà nội dung chính bài viết đề cập.68 Biểu đồ 2: Nguồn dữ liệu mà tác giả bài viết khai thác trong báo chí dữ liệu 69 Biểu đồ 3: Phạm vi mà dữ liệu đề cập đến trong bài viết.74 Biểu đồ 4: Hiểu biết của công chúng về bài báo chí dữ liệu (%).79 Biểu đồ 5: Tỷ lệ công chúng đọc bài báo chí dữ liệu (%).79 Biểu đồ 6: Loại tác phẩm được công chúng ưa thích (%) .81 Biểu đồ 7: Biểu diễn xu hướng hình thức của báo chí.88 Biểu đồ 8: So sánh mức độ phân tích dữ liệu của tác giả trong bài viết giữa ba tờ báo.92 Biểu đồ 9: Xu hướng số lượng bài theo đối tượng phản ánh.93 Biểu đồ 10: Cách thức đọc bài báo chí dữ liệu của công chúng (%).99 Biểu đồ 11: Loại dữ liệu công chúng mong muốn trong bài báo chí dữ liệu (%). 100 iv DANH MỤC HÌNH Hình 1: Tỷ lệ lưu lượng truy cập của công chúng trên các màn hình.21 Hình 2: Tỷ lệ lưu lượng truy cập theo công cụ tìm kiếm/ mạng xã hội.22 Hình 3: Giao diện báo Beritagar.30 Hình 4: Tác phẩm báo chí dữ liệu đầu tiên trên thế giới trên tờ, Manchester Guardian, 5.37 Hình 5: Quy trình sản xuất tác phẩm báo chí dữ liệu (báo The Guardian).46 Hình 6: Bài “Số liệu ngân sách đặt trong bối cảnh: có bao nhiêu tầu ngầm bị thâm hụt”, The Guardian.56 Hình 7: Mô hình toà soạn của báo VnExpress.63 Hình 8: Kiểu trình bày dữ liệu thiên về đồ hoạ trên Vietnamplus và VnExpress. 67 Hình 9: Kiểu trình bày thiên về chữ trên báo Vietnamnet.67 Hình 10: Bài báo Vietnamese female politicians’ battle to the top: what makes it extra hard (VnExpress.76 Hình 11: Bài báo Nhựa sẽ ảnh hưởng đến môi trường trong bao lâu? (Vietnamplus). 77 Hình 12: Tác Mô hình toà soạn có bộ máy sản xuất báo chí dữ liệu tại Thông tấn xã Việt Nam.82 Hình 13: Bộ máy nhân sự nhóm sản xuất báo chí đa phương tiện.82 Hình 14: Tác phẩm “Kinh tế Việt Nam sau 35 năm đổi mới” thể hiện xu hướng dữ liệu được tổng hợp từ nhiều nguồn và biểu diễn theo ý đồ có sự phân tích sâu.

89 Hình 15: Mô hình toà soạn có chức năng sản xuất báo chí dữ liệu.116 Hình 16: Mô hình bộ máy sản xuất tác phẩm báo chí dữ liệu trong toà soạn. 117 Hình 17: Bản đồ trong bài “Đường đi của sóng thần sau động đất tại thành phố ở Indonesia” (VnExpress ngày 3/10/2018).143 Hình 18: Bản đồ trong bài “Tham vọng hồi sinh Con đường Tơ lụa của Trung Quốc” (VnExpress ngày 13/05/2017).144 Hình 19: Đồ họa nhiếp ảnh trong bài “Bằng chứng Messi vĩ đại hơn Ronaldo” (Vietnamnet 18/11/2017).144 Hình 20: Đồ họa so sánh trong bài “VinFast Lux SA, Fortuner, Everest - cuộc chiến SUV 7 chỗ mới” (VnExpress ngày 23/11/2018).145 v Hình 21: Dữ liệu đồ họa liệt kê, danh sách trong bài “7 dịch vụ y tế về HIV/AIDS được bảo hiểm y tế chi trả” (Vietnamplus ngày 29/11/2018).146 Hình 22: Đồ họa hình ảnh trong bài “Những kỷ lục trong cuộc bầu cử Quốc hội Mỹ giữa nhiệm kỳ năm 2018” (Vietnamplus ngày 9/11/2018).146 Hình 23: Đồ họa theo tiến trình thời gian bài báo “Nghị quyết 18, 19 TW6 Khóa 12: Ý Đảng, lòng Dân” (Vietnamplus ngày 25/10/2018).147 Hình 24: Đồ họa dữ liệu thể hiện trình tự thời gian trong bài “Amazon thành công ty nghìn tỷ USD thứ hai thế giới” (Vietnamplus ngày 5/9/2018).148 Hình 25: Đồ họa dữ liệu chỉ cách bài báo “Cảnh sát giao thông hướng dẫn xi nhan đúng cách” (VnExpress ngày 15/7/2017).148 Hình 26: Đồ họa dữ liệu mô tả “Quá trình chạy thận diễn ra như thế nào?” (VnExpress ngày 30/05/2017).149 Hình 27: Đồ họa dữ liệu chỉ cách bài báo “Những việc cần làm khi xảy ra cháy nổ” (Vietnamplus ngày 4/10/2018).150 Hình 28: Bài “11 tháng có hơn 7.600 người chết vì tai nạn giao thông” (Vietnamplus ngày 30/11/2017).151 Hình 29: Biểu đồ cột trong bài “Chỉ số niềm tin người tiêu dùng Việt ở mức ổn định” (Vietnamplus ngày 14/9/2018).153 Hình 30: Infographic trong bài “So sánh thời lượng pin iPhone Xs, Xs Max và Xr” (VnExpress.154 Hình 31: Biểu đồ hỗn hợp trong bài viết “Lợi nhuận quý 3 của Samsung đạt mức cao kỷ lục” (Vietnamplus ngày 03/11/2017).155 Hình 32: Biểu đồ hỗn hợp bài viết “Infographic: VN-China relations in review” (Vietnamnet ngày 12/5/2017).156 Hình 33: Đồ họa so sánh bài “So sánh cặp limousine chống đạn của Tổng thống Mỹ và Nga” (Vietnamnet ngày 11/11/2017).157 Hình 34: Bài báo dữ liệu tổng hợp “Sơn Trà - bán đảo độc nhất vô nhị ở Việt Nam” (VnExpress ngày 19/05/2017).159 vi MỤC LỤC DANH MỤC BẢNG.iv DANH MỤC BIỂU ĐỒ.iv DANH MỤC HÌNH.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BÁO CHÍ DỮ LIỆU.17 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU XU HƯỚNG BÁO CHÍ DỮ LIỆU Ở VIỆT NAM. Lịch sử báo chí dữ liệu. Xu hướng và xu hướng phát triển của báo chí.

Báo chí dữ liệu. Xu hướng phát triển của báo chí dữ liệu.54 Chương 2: THỰC TRẠNG VÀ XU HƯỚNG PHÁT TRIỂN CỦA BÁO CHÍ DỮ LIỆU. Giới thiệu ba tờ báo trong diện khảo sát. Mô tả mẫu khảo sát.

Sự thể hiện của báo chí dữ liệu trên các báo. Phương thức sản xuất báo chí dữ liệu. Khảo sát công chúng báo chí dữ liệu tại Việt Nam. Nhận diện các xu hướng phát triển của báo chí dữ liệu.81 Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XU HƯỚNG BÁO CHÍ DỮ LIỆU TẠI VIỆT NAM.

Những mâu thuẫn trong thực tế vận động, phát triển của báo chí dữ liệu. Một số chính sách tác động đến xu hướng phát triển của báo chí dữ liệu. Một số giải pháp phát triển các xu hướng của báo chí dữ liệu.128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Trong gần một thế kỷ vận động của lịch sử báo chí cách mạng, nhiều xu hướng ra đời, mang đến sự thay đổi, phát triển không ngừng của báo chí Việt Nam.

Dưới các tác động của môi trường kinh tế - xã hội và quá trình toàn cầu hoá, ngày nay xu hướng của báo chí diễn ra nhanh chóng và gắn liền với sự phát triển của khoa học công nghệ. Nhờ công nghệ kỹ thuật, báo chí Việt Nam hội nhập nhanh chóng với báo chí toàn cầu, đồng thời thực hiện sứ mệnh là vũ khí sắc bén bảo vệ nền tảng tư tưởng, phổ biến kiến thức, định hướng dư luận, góp phần phát triển kinh tế, ổn định chính trị - xã hội của đất nước. Trong tiến trình phát triển của công nghệ báo chí, báo chí dữ liệu là hướng đi tất yếu, không chỉ bởi đây là xu hướng phát triển mới của báo chí mà còn vì những ưu điểm của nó đối với việc phản ánh thông tin dữ liệu lớn, dữ liệu hình ảnh, dữ liệu phân tích và dự báo. Lịch sử báo chí dữ liệu phát triển sớm nhất ở các nước phương Tây, khởi nguồn từ báo chí dựa vào máy tính (hay báo chí có máy tính hỗ trợ), thể hiện ở các tác phẩm báo chí điều tra, báo chí phân tích sự kiện.

“Báo chí dữ liệu vốn dĩ là một hiện tượng được định hướng bởi công nghệ, bằng chứng là về cơ bản, nó là sản phẩm phụ của việc kích hoạt các luồng và giao dịch thông tin trong môi trường kỹ thuật số (Coddington 2015 )…” (Gynnild 2014, 727). Khái niệm này được đưa ra trong nghiên cứu: “Báo chí dữ liệu vượt ra ngoài Quyết định luận công nghệ” (Data Journalism Beyond Technological Determinism) của Mathias- Felipe de-Lima-Santos và Lucia Mesquita, 2021, nhà xuất bản Informa UK Limited. Qua nghiên cứu và theo dõi, có thể nhận thấy, khi xuất hiện những vấn đề mang tính toàn cầu như thiên tai, dịch bệnh, tai nạn thảm hoạ… báo chí dữ liệu là loại được tận dụng nhiều nhất để chuyển tải thông điệp. Nhờ có khả năng thể hiện, tương tác và đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin minh bạch, chính xác của công chúng, báo chí dữ liệu mở ra triển vọng phát triển kinh tế báo chí như bán các gói dữ liệu chuyên biệt, gia tăng không gian và tần suất cho quảng cáo.

2 Xu hướng phát triển của báo chí dữ liệu trên thế giới song hành với xu hướng phát triển của công nghệ báo chí truyền thông. Sự xuất hiện của các báo cáo dữ liệu mở, các siêu máy tính, mạng Internet… cũng như hàng loạt công cụ phân tích dữ liệu và hình ảnh hoá dữ liệu là xúc tác khiến báo chí phát triển mạnh mẽ.