Luận án về vai trò của trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới - Ngô Thị Phượng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ******************** NGÔ THỊ PHƯỢNG VAI TRÒ CỦA ĐỘI NGŨ TRI THỨC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2005 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ******************** NGÔ THỊ PHƯỢNG VAI TRÒ CỦA ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Mã số: 5.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Phan Thanh Khôi 2. Trịnh Trí Thức HÀ NỘI-2005 LỜI CAM ĐOAN Đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Những kết quả và nội dung trong luận án là trung thực, chưa được công bố ở những công trình nghiên cứu khác.

Tac giả Ngô Thị Phượng DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 1. Công nghiệp hoá, hiện đại hoá CNH,HĐH 2. Chủ nghĩa xã hội CNXH 3. Chủ nghĩa tư bản CNTB 4.

Khoa học xã hội và nhân văn KHXH&NV 6. Nhà xuất bản Nxb 7. Phó giáo sư PGS 8. Phó tiến sĩ PTS 9.

Tiến sĩ khoa học TSKH 11.s MỤC LỤC Trang Mở đầu. Trí thức khoa học xã hội và nhân văn. Đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam .1 Trí thức khoa học xã hội và nhân văn .2 Đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam .3 Sự nghiệp đổi mới và vấn đề đặt ra đối với đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam. Thực trạng vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới vừa qua .1 Thành tựu và hạn chế trong thực hiện vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam .2 Nguyên nhân thành tựu và hạn chế trong thực hiện vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam.

Quan điểm và giải pháp phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới hiện nay .1 Quan điểm phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam .2 Giải pháp phát huy vai trò của đội ngũ trí thức khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam. 179 Những công trình nghiên cứu của tác giả đã công bố liên quan đến luận án. 182 Danh mục tài liệu tham khảo. 183 DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.

Cơ cấu đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam theo lĩnh vực lao động. Cơ cấu trình độ của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học. Cơ cấu trình độ của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam trong lĩnh vực giáo dục. Cơ cấu trình độ của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam trong lĩnh vực lãnh đạo, quản lý, hoạt động kinh tế - xã hội.

Trình độ ngoại ngữ của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam. Số lượng đề tài khoa học trường Đại học KHXH&NV Hà Nội 55 Bảng 1. Tình hình nghiên cứu của đội ngũ trí thức KHXH&NV. Số sinh viên/học viên tuyển hàng năm của trường Đại học KHXH&NV Hà Nội.

Số lượng cán bộ đã qua đào tạo đại học chính trị và cao cấp lý luận chính trị ở hệ thống Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và các phân viện. Số trường trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học ở nước ta. Số học sinh, sinh viên trong các trường trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học ở nước ta. Cơ cấu trình độ của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam so với các ngành khác.

Nguồn tài chính của các viện nghiên cứu được điều tra. Lý do chọn đề tài Đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam đang đứng trước yêu cầu mới của sự nghiệp cách mạng hiện nay. Đảng ta đã xác định: "Khoa học xã hội và nhân văn tập trung nghiên cứu những luận cứ cho việc tạo động lực phát huy sức mạnh của toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới sâu rộng, đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước nhằm thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, đi lên chủ nghĩa xã hội" [44, tr294]. Để hoàn thành được nhiệm vụ vẻ vang đó, đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam sẽ có vai trò ngày càng tăng trong việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm xây dựng và phát triển lý luận, tiếp tục đổi mới sâu rộng đất nước; truyền bá tri thức KHXH&NV, chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng góp phần xây dựng nền văn hoá mới, con người mới; thực hiện vai trò thẩm định, phản biện, phê bình, dự báo sự phát triển của xã hội.

Đặc biệt, đội ngũ này còn có vai trò là lực lượng nòng cốt trên mặt trận chính trị, tư tưởng, góp phần chống nguy cơ chệch hướng XHCN ở nước ta. Vì vậy, việc nghiên cứu nhằm nâng cao vai trò của đội ngũ trí thức KHXH&NV là một yêu cầu khách quan của sự nghiệp đổi mới. Trong sự nghiệp đổi mới vừa qua, đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam đã có nhiều đóng góp quan trọng khẳng định vai trò to lớn của mình vào thắng lợi sự nghiệp cách mạng của đất nước. Tuy nhiên, trong thực hiện vai trò, đội ngũ trí thức KHXH&NV cũng còn nhiều hạn chế.

Đặc biệt, trước yêu cầu, nhiệm vụ của sự nghiệp đổi mới, đang xuất hiện những mâu thuẫn, bất cập đòi hỏi phải giải quyết. Cho nên, việc quan tâm nghiên cứu một cách khoa học để đánh giá thực trạng, phát hiện mâu thuẫn, tìm ra nguyên nhân, trên cơ sở đó, xác định quan điểm chỉ đạo, đề xuất giải pháp cơ bản góp phần 1 phát huy vai trò của đội ngũ trí thức KHXH&NV đáp ứng đòi hỏi của sự nghiệp đổi mới cũng là một vấn đề cấp thiết từ thực tiễn đang đặt ra. Việc khẳng định và phát huy vai trò ngày càng tăng của đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới không phải là việc làm của riêng bản thân đội ngũ. Điều đó cần có sự quan tâm và trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành và toàn xã hội.

Tuy nhiên, trên thực tế, mặc dù Đảng, Nhà nước đã có những quan điểm chỉ đạo, quan tâm đến đội ngũ trí thức KHXH&NV Việt Nam, nhưng vẫn còn không ít những đơn vị, tổ chức, các cấp uỷ đảng và một bộ phận trong xã hội chưa nhận thức hết vai trò to lớn của đội ngũ này, để có chính sách, cơ chế, sự đãi ngộ, tôn vinh v. nhằm phát huy vai trò to lớn của họ đóng góp vào sự nghiệp đổi mới. Do đó, việc nghiên cứu cơ sở khoa học để góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm của toàn xã hội quan tâm, tạo mọi điều kiện cho đội ngũ trí thức KHXH&NV ngày càng đóng góp vai trò to lớn của mình vào sự nghiệp đổi mới cũng là một vấn đề có tính cấp thiết đang đặt ra. Với lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: “Vai trò của đội ngũ trí thức khoa họcxã hội và nhân văn Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới ” làm đề tài luận án của mình.

Tình hình nghiên cứu Trong những năm qua, nhất là từ khi đất nước bước vào công cuộc đổi mới, việc nghiên cứu về trí thức nói chung và đội ngũ trí thức KHXH&NV nói riêng đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà khoa học. Hiện có nhiều công trình, bài viết tiêu biểu, liên quan đến đề tài đã được công bố. Có thể xem xét các công trình đó qua ba nhóm vấn đề sau: Nhóm công trình nghiên cứu về trí thức Việt Nam, chủ yếu là các luận án TS, PTS và kết quả của các chương trình khoa học xã hội cấp nhà nước, nghiên 2 cứu trí thức Việt Nam như là một nguồn nhân lực quan trọng của sự nghiệp xây dựng CNXH ở nước ta. Công trình đầu tiên mà chúng tôi kể đến, thuộc nhóm vấn đề này là luận án PTS Triết học của Phan Viết Dũng với đề tài: "Vị trí, vai trò của tầng lớp trí thức trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam", bảo vệ năm 1988, tại Học viện Nguyễn Ái Quốc Trung ương (nay là Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).

Công trình này đã phân tích một cách tương đối rõ về đặc điểm, vai trò của tầng lớp trí thức trong thời kỳ quá độ lên CNXH theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin. Trên cơ sở đó, tác giả đã phân tích sự hình thành của tầng lớp trí thức Việt Nam, đặc biệt là xác định vai trò của họ trong lĩnh vực công tác lý luận, trong ba cuộc cách mạng (cách mạng quan hệ sản xuất, cách mạng khoa học kỹ thuật, cách mạng tư tưởng - văn hoá) của thời kỳ quá độ ở nước ta. Từ kết quả nghiên cứu trên, tác giả đã đề xuất những vấn đề cần thực hiện để phát huy vai trò của tầng lớp trí thức Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới - giai đoạn đất nước ta bắt đầu thực hiện đổi mới. Tiếp sau là luận án PTS Triết học của tác giả Trần Thước với đề tài: "Sự hình thành thế giới quan xã hội chủ nghĩa ở tầng lớp trí thức Việt Nam", bảo vệ năm 1992 tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.

Ở đây, tác giả đã đi sâu nghiên cứu một phương diện của tầng lớp trí thức Việt Nam là "thế giới quan", nhưng lại là phương diện quan trọng nhất, tạo nên bản chất của người trí thức Việt Nam. Qua công trình này, người đọc không chỉ nhận thấy sự chuyển biến về thế giới quan của tầng lớp trí thức mà còn biết được cả diện mạo của lịch sử cách mạng Việt Nam - yếu tố quyết định đến sự hình thành thế giới quan XHCN của trí thức mới Việt Nam. Kết quả của công trình này cho người đọc thấy rõ tại sao tầng lớp này luôn gắn bó và có những góp quan trọng đến sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng CNXH ở Việt Nam. 3 Cũng trong năm 1992, tác giả Phan Thanh Khôi đã bảo vệ luận án PTS Triết học về “Động lực của trí thức trong lao động sáng tạo ở nước ta hiện nay”, tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.