Luận án tiến sĩ: Xây dựng đạo đức môi trường Việt Nam hiện nay

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi với sự hướng dẫn của PGS. TS Nguyễn Văn Phúc. Các số liệu, tư liệu, tài liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, khách quan và có nguồn gốc rõ ràng. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Hoàng Thị Thanh LỜI CẢM ƠN! Bản luận án này được hoàn thành với sự nỗ lực học tập, nghiên cứu khoa học của bản thân cùng với sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên từ các thầy cô, đồng nghiệp, gia đình và bè bạn.

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến thầy giáo PGS. Nguyễn Văn Phúc đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tác giả hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn các nhà khoa học, các thầy cô giáo trong khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc Gia Hà Nội, những người đã định hướng, chỉ bảo, góp ý, gợi mở cho tôi những ý tưởng khoa học, động viên, khích lệ tôi hoàn thành luận án. Tôi cũng gửi lời tri ân tới gia đình, bè bạn, những người luôn bên cạnh, động viên, khích lệ, chia sẻ, gánh vác công việc, tạo điều kiện để tôi hoàn thành nhiệm vụ khoa học của mình.

Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Hoàng Thị Thanh MỤC LỤC MỞ ĐẦU 4 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về đạo đức 8 môi trƣờng và xây dựng đạo đức môi trƣờng 1. Các công trình nghiên cứu lý luận về đạo đức môi trường 8 1.

Những công trình nghiên cứu liên quan đến lý luận về xây dựng đạo đức môi trường 14 1. Những công trình nghiên cứu về thực trạng xây dựng đạo đức môi trƣờng ở nƣớc ta hiện nay 19 1. Những công trình nghiên cứu về giải pháp xây dựng đạo đức môi trƣờng ở nƣớc ta hiện nay 23 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay 23 1.

Những công trình nghiên cứu liên quan đến giáo dục đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay 25 1. Những công trình nghiên cứu liên quan đến xây dựng môi trường văn hóa, lối sống văn hóa 27 1. Những kết quả nghiên cứu đã đạt đƣợc và vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục giải quyết 29 Chƣơng 2. ĐẠO ĐỨC MÔI TRƢỜNG, XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC MÔI TRƢỜNG: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 32 1 2.

Đạo đức môi trƣờng 32 2. Khái niệm "đạo đức", khái niệm "môi trường" 32 2. Khái niệm “đạo đức môi trường” 36 2. Những đặc trưng cơ bản của đạo đức môi trường 45 2.

Các thành tố hợp thành xây dựng đạo đức môi trƣờng hiện nay 47 2. Mục tiêu của xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay 47 2. Thực chất xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay 49 2. Chủ thể xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay 57 2.

Phương thức xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay 60 CHƢƠNG 3. XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC MÔI TRƢỜNG Ở VIỆT NAM 69 HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 3. Những nhân tố tác động đến xây dựng đạo đức môi trƣờng ở Việt 69 Nam hiện nay 3. Tác động của toàn cầu hóa đến xây dựng đạo đức môi trường ở nước ta trong giai đoạn hiện nay 69 3.

Tác động kinh tế thị trường đến xây dựng đạo đức môi trường ở nước ta trong giai đoạn hiện nay 71 3. Tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đối với xây dựng đạo đức môi trường ở nước ta trong giai đoạn hiện nay 72 3. Tác động của lối sống, tập quán và truyền thống văn hóa đối với xây dựng đạo đức môi trường ở nước ta trong giai đoạn hiện nay 75 3. Thực trạng xây dựng đạo đức môi trƣờng Việt Nam trong giai 2 đoạn hiện nay 77 3.

Thành tựu trong xây dựng đạo đức môi trường và nguyên nhân 77 3. Hạn chế trong xây dựng đạo đức môi trường và nguyên nhân 85 3. Những vấn đề đặt ra trong xây dựng đạo đức môi trƣờng ở Việt Nam hiện nay 100 3. Luật pháp chưa phát huy hết vai trò trong xây dựng đạo đức môi trường 100 3.

Công tác giáo dục đạo đức môi trường còn nhiều bất cập 103 3. Lối sống hiện nay còn tác động rất tiêu cực đến việc xây dựng đạo đức môi trường 107 CHƢƠNG 4. MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ 111 XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC MÔI TRƢỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 4. Tăng cƣờng vai trò của pháp luật trong xây dựng đạo đức môi trƣờng ở Việt Nam hiện nay 111 4.

Đẩy mạnh hơn nữa và nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục đạo đức môi trƣờng ở Việt Nam hiện nay 120 4. Đẩy mạnh hơn nữa việc xây dựng môi trƣờng văn hóa, lối sống văn hóa 127 KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 151 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC 162 3 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người đã có sự liên hệ ràng buộc, gắn bó hữu cơ với môi trường tự nhiên. Tự nhiên là điều kiện đầu tiên và tất yếu quy định và tác động đến đời sống con người, con người luôn gắn bó hữu cơ với môi trường tự nhiên, đồng thời phần nào ý thức được trách nhiệm của mình trong bảo vệ và tôn tạo tự nhiên.

Tuy nhiên, trong quá trình lao động sản xuất và thỏa mãn những nhu cầu của đời sống, con người đã và đang không ngừng tác động vào tự nhiên, khai thác và hưởng thụ các giá trị của tự nhiên, đó cũng là quá trình làm biến đổi tự nhiên theo hai hướng tích cực và tiêu cực. Để hạn chế những tác động tiêu cực của con người đối với tự nhiên con người cần tăng cường nhận thức và điều chỉnh hành vi của mình đối với tự nhiên sao cho vừa đáp ứng và thỏa mãn những nhu cầu của đời sống đồng thời vừa mang lại “nền hòa bình" cho giới tự nhiên. Để tạo ra sự hài hòa đó con người cần có đạo đức môi trường. Thuật ngữ “đạo đức môi trường” mới xuất hiện trong thế giới đương đại, nhưng những tư tưởng về nó đã có từ rất lâu trong lịch sử phát triển của xã hội loài người.

Cho đến hiện nay đạo đức môi trường lại càng được quan tâm nghiên cứu xuất phát từ những vấn đề bức xúc của thực tiễn, nó đã trở thành chủ đề được bàn đến tại nhiều hội thảo khoa học và có vị trí nhất định trong nhiều lĩnh vực khoa học, đồng thời đạo đức môi trường còn là một biện pháp, phương thức hữu hiệu để điều chỉnh nhận thức và hành vi của con người trong ứng xử với giới tự nhiên. Đạo đức môi trường là phát huy tính tự giác, tự nguyện và tinh thần trách nhiệm của con người trong bảo vệ môi trường. Trong cuộc sống của người Việt Nam từ xưa đến nay, truyền thống tôn trọng, bảo vệ tự nhiên, sống hài hòa với tự nhiên đã trở thành một nét đẹp văn hóa cao đẹp. Tuy nhiên, nước ta đang trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Tình trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên, ô 4 nhiễm môi trường diễn ra ở nhiều nơi trên cả nước, tác động đến mọi mặt của đời sống xã hội, dẫn đến ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên thiên nhiên. Thực trạng trên bắt nguồn từ sự thiếu đạo đức môi trường. Xuất phát từ thực tế đó tất yếu phải xây dựng đạo đức môi trường nhằm góp phần nâng cao nhận thức và hành vi ứng xử đúng của xã hội đối với môi trường nhằm bảo vệ môi trường sống của chính chúng ta và các thế hệ con cháu sau này. Để có thể xây dựng đạo đức môi trường thành công cần phát huy vai trò của cộng đồng, trong đó đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước là cơ sở quan trọng để định hướng và ban hành những chính sách cụ thể liên quan đến bảo vệ môi trường, đồng thời phát huy vai trò của các tầng lớp nhân dân và các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh - những chủ thể có tác động trực tiếp đến tài nguyên và môi trường.

Thông qua việc phát huy vai trò của các chủ thể cần phải tiến hành xây dựng đạo đức môi trường bằng ba phương thức khác nhau: phát huy vai trò của pháp luật trong bảo vệ môi trường; phát huy vai trò của giáo dục đạo đức môi trường và xây dựng môi trường văn hóa, lối sống văn hóa. Qua việc xác định cụ thể chủ thể, phương thức xây dựng đạo đức môi trường sẽ hạn chế đến mức thấp nhất những tác động bất lợi đối với môi trường và con người, góp phần phát triển bền vững đất nước. Như vậy, xây dựng đạo đức môi trường là góp phần xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa con người với tự nhiên, đồng thời xây dựng mối quan hệ giữa người với người, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững. Cho đến hiện nay, để bảo vệ tài nguyên và môi trường bên cạnh những giải pháp tổng thể của Nhà nước và các bộ, ban, ngành cần những nghiên cứu dưới góc độ triết học chuyên sâu về xây dựng đạo đức môi trường để từ đó đề ra những giải pháp cơ bản nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của cộng đồng trong bảo vệ môi trường.

Đây là hướng nghiên cứu thực sự có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách, góp phần bảo vệ tài nguyên và môi trường hiện nay ở nước ta. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu nào có tính tổng quát về xây dựng đạo đức môi trường, do vậy chưa có những kiến giải xác đáng và những giải pháp tổng thể nhằm xây dựng đạo đức môi trường cho con người Việt Nam. Cùng với những nghiên cứu cụ thể từ các bình 5 diện khác nhau, việc nghiên cứu đề tài này từ góc độ triết học là cần thiết. Hy vọng với công trình nghiên cứu này tác giả luận án sẽ góp phần làm sáng tỏ những vấn đề cấp thiết trong xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay.

Với những lý do trên, tác giả đã lựa chọn Xây dựng đạo đức môi trường ở Việt Nam hiện nay làm đề tài cho luận án tiến sĩ triết học của mình.