Luận án tiến sĩ: Tư tưởng Nho giáo trong Quốc triều hình luật - Trần Thị Thúy Ngọc

ĐẠI HỌC Q U Ố C GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HOC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN TR Ầ N THỊ THUÝ NGỌC Tư TƯỞNG NHO GIÁO TRONG QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT Chuyên ngành: Lịch sử triết học 5.01 LUẬN VĂN THẠC s ĩ TRIẾT HỌC Người hưóng dẫn khoa học: TS. NGUYỀN KIM SƠN HÀ NỘI - 2005 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com M ỤC LỤC Mở đầu 1 Nội dung.6 Chương 1: Hoàn cảnh kinh tế xã hội cho sự ra đời Quốc triều hình luật.1 Nhữno nhân tố kinh tế xà hội giai đoạn trước Lê s ơ .1 Nhà Tiền Lê.3 Nhà Trần- Hồ.2 Nhừno nhân tổ kinh tế xã hội giai đoạn Lê sơ.21 Chương 2: j\hững nội (lung Nho giáo được chế địnhtrong Quốctriều hình lu ậ t.1 Nho eiáo với tư cách học thuyêt chính trị xã hộitronẹtương quan với pháp luật.2 Tổng quan chuna về pháp luật trước Lê sơ.1 Pháp luật của nhà nước phong kiến phương Đông.2 Pháp luật Việt Nam trước Lê sơ.3 Một số nội dung Nho giáo cơ bàn trong Ouổc triềuhình luật.1 Tôn quân và bảo vệ hoàng tộc.2 Đội nsũ quan lại - sự thể hiện sinh động đạo làm tôi của Nho g i a .3 Coi trọng luân lí Nho giáo trong gia t ộ c .4 Coi trọng lễ nehi Nho giáo.76 Chương 3: Bước đầu đánh giá đặc điếm nội dung tư tưởng Nho giáo trong Quốc triều hình luật.1 Vay mượn những nội duna Nho giáo trong luật pháp Trung Quốc - Sự kết hợp giữa Lễ trị và Pháp trị.2 Đièm đặc thù của nội dune Nho giáo trong Quốctriều hỉnh luật .1 Quan tâm cao độ tới chức trách của đội naũ quan lại.2 Khác biệt trons quan niệm luân lí gia tộ c .96 Phụ lục Thư mục tài liệu tham khao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tính cấp thiết ciia đê tài - Thê kì XV được coi là một trono nhữns giai đoạn bàn lề trong; tiến trình lịch sử tư tườne Việt Nam nói chuns và tiên trinh phát triên của Nho giáo Việt Nam nói riêng (thè ki X, XV và XIX). Do đó, xác định diện mạo tư tưởng của giai đoạn này không chỉ có V nuhĩa đối với việc xem xét tư tường của riêng giai đoạn đó mà còn là điểm tựa cho các nshiên cứu tư tưỏng cho các ơiai đoạn trước và sau giai đoạn này.

- Bên cạnh việc tìm kiêm trons sử liệu, trong các tác phâm văn chương, nsoại giao, triêt học,. thi việc xem xét tư tường thông qua luật pháp cũng là công việc quan trọng ơóp phân xây dựng lại diện mạo tư tưởng một giai đoạn đã qua, vì pháp luật là chiếc cầu nối giữa ý thức hệ thổna trị với thực tiễn xã hội qua việc điều chỉnh các quan hệ xã hội. Ouổc triều hình luật (còn gọi là Bộ luật Hỏng Đức, xác định được viết ra dưới triều Lê Thánh Tông) được đánh giá là bộ luật hoàn chỉnh nhất, giá trị nhất cùa các triều đại phong kiến nước ta còn lại, đã hệ thống hoá, pháp điển hoá pháp luật hết sức công phu. Nghiên cứu những tư tường Nho giáo thề hiện qua bộ luật cũng là một căn cứ xác tín để xác định diện mạo tư tưởng thế ki XV.

Thôno qua bộ luật, có thê thây được ý đồ xây dựng nước Đại Việt của các nhà câm quyên Lê (điên hình là Lẻ Thánh Tông) đã được điều chỉnh cho phù hợp với cơ tầng xã hội Việt Nam và hiện thực hoá rất sống động qua từne điều luật trong Bộ luật. Tình hình nghiên cửu đê tài - về Lè Thánh Tông và Nho giáo thế ki XV, tiêu biểu nhất là hai cuôn được xuất bản nhân dịp kỉ niệm 500 ngày mất Lê Thánh Tông: Hoàng đê Lê Thánh Tone - Nhà chính trị tài nănư. nhà văn hoá lỏi lạc, nhò thơ lớn (Viên o. <_> • • LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Văn học) và Lê Thánh Tông (1442-1497) - Con ngirời và sự nghiệp (Đại học Quôc gia Hà Nội).

Hai cuôn sách đã phân tích và làm nòi bật vai trò của cá nhân Lê Thánh Tỏng trons việc xây dựníi vương triêu phong kiến theo mô hình Nho giáo rực rỡ nhất trong lịch sứ cả về kinh tế, xã hội, ngoại giao đồng thời kiên tạo nên diện mạo văn hoá mới cho Đại Việt một cách toàn diện và triệt để: giáo dục, khoa cừ, thuần phons mĩ tục, luật pháp.theo khuynh hướng Nho aiáo hoá. Nsoài ra, trong các aiáo trinh và sách tham khảo về lịch sử tư tườnc Việt Nam (Viện Triết học, Lịch sử tư tườn% Việt Nam tập 1; GS Phan Đại Doãn cb, M ột sổ vắn đề về Nho giáo Việt N am .) cũng đề cập tới thế kì XV như giai đoạn thịnh trị nhât của Nho giáo trons tiến trình lịch sử tư tườns, găn liên với tên tuôi Lê Thánh Tông. - Nghiên cứu về pháp luật Việt Nam, 3 cuốn Sơ thào lịch sử nhà nước và pháp quyển Việt Nam của Đinh Gia Trinh, Pháp luật các triều đại Việt Nam và các nước của TS Cao Văn Liên và Giáo trình lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam cùa TS Vũ Thị Phụng đã cho cái nhìn tổng quan về tiến trình phát triển cùa pháp luật Việt Nam mà Bộ luật Hồng Đức được đánh giá cao hơn cả về thành tựu lập pháp. Đặc biệt hơn, cuốn Luật và xã hội Việt Nam thê ki XVII-XVII1 cùa GS Insun Yu là cuốn chuyên khảo rất giá trị thông qua luật pháp Việt Nam thế ki XVII-XVIII mà xây dựng lại diện mạo xã hội Việt Nam, tronơ đó có tư tường, của giai đoạn đó.

- Trực tiếp khảo vào các Bộ luật cụ thể, cuốn Quốc triều hình luật - Lịch sử hình thành nội dung và giá trị (TS Lê Thị Sơn cb) kháo cứu rất kĩ mọi khía cạnh của bộ luật dưới aóc độ pháp luật: kĩ thuật lập pháp, các chê tài, phạm vi bao quát các lĩnh vực của bộ luật. và đê cập tới nội dung bộ luật thông qua cách tiếp cận đó. v ề Bộ luật Gia Long, cuốn Lược kháo Hoàng Việt luật lệ (Buớc đầu tìm hiểu luật Gia Long) cùa Nauven Q. Thẳng cung câp thêm cái LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhìn đôi chiếu so sánh đê ta tim hiểu sâu về lịch sir lập pháp Việt Nam và Bộ luật Hồno Đức - Nghiên cứu những vàn đề Nho giáo thể hiện qua luật pháp, khôns thể không kê đèn một tài liệu khào cửu rất quan trọng là cuốn Tổng quan tư tường pháp luật Nho gia của GS Du Vinh Căn dày lOOOtr do Học viện Chính trị Quôc gia HCM dịch và in năm 2002.

Cuốn sách phân tích cặn kẽ tiến trình phát triên của Nho giáo trong mối tương hổ với pháp luật và quan hệ song hành Nho gia và Pháp gia đã được kết tinh và định hình ra sao trono lịch sử lập pháp Trung Quốc. Như vậy, nghiên cứu chuyên sâu về những nội dung Nho siáo chù yếu thể hiện trong pháp luật Việt Nam vẫn còn là đề tài bò ngỏ. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn • • • • - Mục đích cùa luận vãn là mô tả và nhận định diện mạo tư tưởng Nho • • • • • • ữ giáo trong thế kì XV - thế kỉ vẫn được coi là giai đoạn hoàng kim cùa Nho giáo Việt Nam - thông qua phân tích những nội dung Nho giáo trong luật pháp. Tại đây, chúng tôi lựa chọn một bộ luật mans tính chất pháp điển cho toàn bộ tiến trình lịch sử pháp luật Việt Nam là Quốc triều hình luật.

Một bộ luật tiêu biểu cho lịch sử lập pháp lại được sinh ra trong một thời đoạn Nho giáo cũng ờ đỉnh cao đã sinh ra một giả thuyết là: Nho giáo thế ki XV đã tác động rõ nét đến pháp luật Việt Nam, và ngược lại, thôno qua phân tích các điều luật cụ thể (trong Quốc triều hình luật) chúng ta có thể hình dung đưọc khá chính xác về sự thịnh trị của Nho giáo trong thế kỉ này. Công việc của luận văn phải làm là chứng minh cho tính chân thực cùa giả thuyết đó. - Đê thực hiện được mục đích trên, nhiệm vụ của luận văn phải lí giải được: thứ nhất, chi ra nhừna nhàn tô kinh tế xã hội đã làm sản sinh ra bộ Ouổc triều hình luật', thứ hai, mô tà những nội duns tư tưởns, Nho giáo trona Ouôc triều hình luật bằng các phân tích định lượng; thứ ba, nêu những đặc điểm của 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tư tường Nho giáo trong Oitốc triều hình luật, từ đó ơỏp phần khái quát lẻn diện mạo tư tưởng Nho giáo trons thế kì XV. Phưong pháp nghiên cứu - Luận ván sử dụng phương pháp logic-lịch sử của CNDVBC, thôno qua các sự kiện lịch sử để rút ra logic vận độna nội tại của các sự kiện kinh tế xã hội, từ đó vận dụng logic này vào phân tích sự chuyển biến cùa các loại hình tư tườna, đặc biệt là sự lèn ngôi của Nho £Ĩáo vào thế kì XV.

- Luận văn quán triệt quan điểm về hình thái ý thức xã hội là sự phản ánh tồn tại xã hội của CNDVLS vào việc nhìn nhận, đánh giá luật pháp và tư tưởng Nho giáo thế kỉ XV. - Nsoài ra, phươno pháp được dùng phổ biến nhất trong luận văn là phương pháp định lượng kết hợp với mô tà và đối chiếu so sánh, phân tích và tổng hợp, những thao tác cụ thể để có thể khắc hoạ được xác thực các nội dung Nho giáo thể hiện thông qua các điều luật. Cái mói của luận văn Do là một bộ luật tiêu biểu cho lịch sử lập pháp phono kiến Việt Nam, Quốc triều hình luật đã tốn không ít công phu của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, đặc biệt là nghiên cứu pháp luật. Bộ luật đã được mô xẻ chi tiêt dưới các sóc độ của khoa học pháp lí: kĩ thuật lập pháp, các chê tài và khung hình phạt, mức độ bao quát đời sốnơ xã hội xét trên quan điểm lập pháp hiện đại (Dân sự, Hình sự, Đất đai, Kinh tế,.) để rút ra những kết luận về thành tựu lập pháp cùa Việt Nam trong thế kì XV.

Hướníĩ đi của luận văn thì lại coi Quốc triều hình luật như một đổi tượnơ phản ánh chính xác cho tư tưỏng - cụ thể ở đây là tư tường Nho giáo - trong thế kỉ XV. Đứng trên góc độ đó, chúng tôi đã tiếp cận bộ luật bans bộ côns cụ của khoa học về tư tường chứ không 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phải khoa học pháp lí, dù dươim nhiên có vận dụng nhừna kẻt luận nghiên cứu của khoa học pháp lí đôi với bộ luật như nhữno nâc thana cho việc thực hiện các bước nghiên cứu tư tưởng cùa mình.