Luận án Tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại - Nguyễn Đắc Lý

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN ĐẮC LÝ TƢ TƢỞNG HÕA BÌNH TRONG TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN HIỆN ĐẠI VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN ĐẮC LÝ TƢ TƢỞNG HÕA BÌNH TRONG TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN HIỆN ĐẠI VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA NÓ Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62.05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGUỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS TRẦN VĂN PHÕNG 2.TS NGUYỄN QUANG HƢNG Hà Nội - 2014 Lời cam đoan Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các trích dẫn trong luận án có xuất xứ rõ ràng. Các kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày 08 tháng 07 năm 2014 Tác giả luận án Nguyễn Đắc Lý LỜI CẢM ƠN Với tất cả sự kính trọng và biết ơn sâu sắc, tác giả xin chân thành cảm ơn PGS.TS Trần Văn Phòng, PGS.TS Nguyễn Quang Hưng đã tận tình hướng dẫn, động viên trong suốt quá trình nghiên cứu và viết luận án để tác giả có thể hoàn thành bản luận án này.

Xin chân thành cảm ơn tập thể các thầy cô giáo thuộc khoa Triết học, phòng Đào tạo sau đại học của trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; các cán bộ thư viện Quân đội, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng, thư viện Viện Thông tin Khoa học Xã hội, Viện Hàm lâm Khoa học Xã hội Việt Nam,., đã tận tình giúp đỡ tác giả tìm kiếm các nguồn tài liệu cần thiết trong quá trình viết luận án này. Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, cơ quan và bạn đồng nghiệp đã động viên giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu thực hiện bản luận án. Tác giả: Nguyễn Đắc Lý MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU ………. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI …………………….

Các công trình nghiên cứu về điều kiện và tiền đề ra đời tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại. Các công trình nghiên cứu về nội dung tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại …………………………. Các công trình nghiên cứu về ý nghĩa hiện thời của tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại. ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƢ TƢỞNG HÕA BÌNH TRONG TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN HIỆN ĐẠI … 31 2.

Điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa và chính trị cho sự ra đời tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại ……… 31 2. Tiền đề lý luận cho sự ra đời của tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại ………………………………. TƢ TƢỞNG HÕA BÌNH TRONG TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN HIỆN ĐẠI …………………………………. Tư tưởng hòa bình trong triết học Khai sáng Anh ………….

Tư tưởng về hòa bình trong triết học Khai sáng Pháp ………. Tư tưởng hòa bình trong triết học cổ điển Đức ……………… 91 Chƣơng 4. Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA TƢ TƢỞNG HÕA BÌNH TRONG TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN HIỆN ĐẠI … 108 4. Những giá trị và hạn chế của tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại …………………………………….

Sự kế thừa tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin ……. Xây dựng “văn hóa hòa bình” - sự kế tiếp và triển khai dự án “nền hòa bình vĩnh cửu” trong bối cảnh toàn cầu hóa …………… 127 KẾT LUẬN …………………………………………………………. 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ……………………………………………. 144 TÀI LIỆU THAM KHẢO ………………………………………….

Tính cấp thiết của đề tài Trong thời đại ngày nay, lưỡng đề chiến tranh và hoà bình đã và đang được đặt ra ở vị trí hàng đầu lịch sử và trở thành một trong những vấn đề toàn cầu gay gắt nhất, có ý nghĩa đặc biệt đối với số phận tiếp theo của nhân loại, đối với việc duy trì sự sống trên trái Đất. Việc tiếp tục mở rộng về tần suất và quy mô của chiến tranh trong nhiều thế kỷ như một hiện tượng lịch sử - xã hội đến nay đã đạt tới giới hạn mà tiếp theo đó có thể là cuộc chiến tranh hạt nhân với nguy cơ hủy diệt toàn nhân loại. Quá trình toàn cầu hoá đang diễn ra mạnh mẽ đem lại cho vấn đề chiến tranh và hoà bình những nội dung mới, đòi hỏi phải được làm sáng tỏ về phương diện triết học xã hội. Về phần mình, chúng ta phải nghiên cứu chính lịch sử tư tưởng triết học về hòa bình như tiền đề lý luận để giải quyết vấn đề gìn giữ hòa bình và chống chiến tranh trong điều kiện hiện nay.

Vốn là một phương tiện giải quyết khá hiệu quả các vấn đề chính trị và nhất là quyền lực trong nhiều thế kỷ, ngày nay chiến tranh đã mất đi “vai trò” lịch sử của nó. Đó là do, trong điều kiện kỹ thuật quân sự phát triển, mọi cuộc xung đột diễn ra, sớm hay muộn cũng buộc các bên tham chiến phải sử dụng vũ khí công nghệ cao có khả năng hủy diệt hàng loạt. Trong trường hợp chiến tranh hạt nhân xảy ra, sẽ không có người chiến thắng, tất cả đều chiến bại. Chính vì vậy giá trị của hoà bình cũng tăng lên, nó ngày càng trở thành điều kiện cần thiết để duy trì nền văn minh nhân loại.

Tình hình thế giới ngày nay đang làm thay đổi khá căn bản các cách hiểu vốn đã ăn sâu trong nhiều thế kỷ về vai trò của chiến tranh trong đời sống xã hội. Trong quá khứ, có những nhà tư tưởng đã đánh giá phiến diện về chiến tranh và hoà bình, đã đem đối lập chúng như cái thiện và cái ác một cách trừu tượng, chẳng hạn như N., đã xem chiến tranh như là động lực của sự 3 phát triển xã hội. Ngược lại với quan niệm trên, một số triết gia như J., đã đánh giá chiến tranh là tập hợp mọi tội ác của nhân loại và kêu gọi hoà bình. Sự đối lập của các quan điểm này còn tiếp diễn cả trong điều kiện hiện nay, phản ánh lập trường phản tiến bộ và lập trường tiến bộ của các lực lượng xã hội khác nhau.

Do vậy, nghiên cứu tư tưởng hòa bình của nhân loại nói chung và phương Tây nói riêng, đặc biệt tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại nổi lên như là một nội dung quan trọng nhằm vạch trần bản chất phản tiến bộ của các thế lực ủng hộ chiến tranh, bảo vệ bản chất tiến bộ của các lực lượng yêu chuộng hòa bình, từ đó kêu gọi mọi người tích cực tham gia gìn giữ hoà bình như một việc làm vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn cấp bách. Dân tộc Việt Nam vốn yêu hòa bình, sống trong điều kiện phải thường xuyên đấu tranh chống lại các thế lực thù địch từ bên ngoài, chúng ta hiểu rõ những hậu quả của chiến tranh cũng như những giá trị quý báu của hòa bình. Trong lịch sử dựng nước và giữ nước, chúng ta luôn có những ứng xử mềm dẻo đối với các nước lớn để tìm kiếm hòa bình, do vậy đã hình thành nên truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc. Để xây dựng và phát triển đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế thì việc nghiên cứu tư tưởng hòa bình được phản ánh trong triết học của thời đại trước để hiểu rõ xu thế phát triển chung toàn nhân loại là việc làm cần thiết.

Như vậy, trong thời đại ngày nay, vấn đề chiến tranh và hoà bình đã trở thành một trong những vấn đề căn bản của toàn bộ nền chính trị quốc tế. Hoà bình trở thành điều kiện khách quan cần thiết để duy trì và phát triển nền văn minh nhân loại. Việc tạo dựng một nền hòa bình vững chắc đòi hỏi phải có nền tảng lý thuyết là toàn bộ lịch sử tư tưởng về hòa bình mà nhân loại đã tích luỹ được. Chính vì những lý do nêu trên và trong giới hạn phạm vi một luận án tiến sĩ triết học, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Tư tưởng hòa bình 4 trong triết học phương Tây cận hiện đại và ý nghĩa hiện thời của nó” làm đề tài nghiên cứu của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích: Trên cơ sở phân tích nội dung tư tưởng hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại, luận án chỉ ra ý nghĩa hiện thời của nó, đặc biệt là đối với việc xây dựng văn hóa hòa bình hiện nay Nhiệm vụ: Để đạt mục đích đó, luận án cần giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau đây: Thứ nhất, phân tích và làm sáng tỏ những điều kiện kinh tế - xã hội, văn hóa, chính trị và tiền đề của tư tưởng hòa bình trong lịch sử triết học phương Tây cận hiện đại. Thứ hai, khảo cứu những tư tưởng tiêu biểu về hòa bình trong triết học phương Tây cận hiện đại. Thứ ba, chỉ ra ý nghĩa hiện thời của tư tưởng triết học phương Tây cận hiện đại về hoà bình, nhất là ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa hòa bình hiện nay. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Cơ sở lý luận: Luận án dựa trên cơ sở lý luận Mác - Lênin về mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa kinh tế và chính trị, quan điểm mác xít về chiến tranh và hoà bình.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án được thực hiện bằng các phương pháp như phân tích và tổng hợp, thống nhất lịch sử - lôgíc, so sánh, khái quát hoá, đọc văn bản,. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Hòa bình là một hiện tượng văn hóa xã hội được đề cập tới trên nhiều phương diện khác nhau, nhưng Luận án này chỉ đề cập tới hòa bình trên phương diện triết học. Khái niệm triết học về hòa bình biểu 5 thị một định hướng giá trị thể hiện ở thái độ chống chiến tranh dựa trên các căn cứ đạo đức bắt nguồn từ bản tính người; Ủng hộ việc tổ chức đời sống cộng đồng theo các nguyên tắc xuất phát từ giá trị thuần túy mang bản chất người; Sử dụng các biện pháp phi bạo lực để giải quyết xung đột như phương tiện cơ bản nhằm đạt tới những mục đích cá nhân và cộng đồng.