Triết lý nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý Trần - Luận án Tiến sĩ Tôn giáo học

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI  ĐỖ NGÂY TRIẾT LÝ NHẬP THẾ CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ – TRẦN Chuyên ngành : Tôn giáo học Mã số : 62 22 90 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Hùng Hậu 2. Nguyễn Quốc Tuấn HÀ NỘI – 2012 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các nội dung, số liệu nêu trong luận án là trung thực.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Đỗ Ngây ii MỤC LỤC Bìa phụ. i LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tổng quan tư liệu. Các vấn đề đã được nghiên cứu. Một số khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án.

Những vấn đề đặt ra. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỂN TRIẾT LÝ NHẬP THẾ CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ – TRẦN. Cơ sở lý luận triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần. Cơ sở thực tiễn trong triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần.

ĐẶC ĐIỂM VÀ NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHẬP THẾ CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ – TRẦN. Đặc điểm triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần. Nội dung triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần. GIÁ TRỊ VÀ BÀI HỌC LỊCH SỬ TRIẾT LÝ NHẬP THẾ CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI LÝ – TRẦN.

Giá trị nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần. Bài học triết lý nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần đối với Phật giáo hiện nay. PHẦN KẾT LUẬN. NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Phật giáo nói riêng và các tôn giáo trên thế giới nói chung trong quá trình phát triển luôn phải đối đầu với những mâu thuẫn: thần thánh-thế tục, thiêng liêng hóa-giải thiêng liêng, xuất thế-nhập thế v.Những mối quan hệ này tiềm ẩn, xuyên suốt, là nhựa sống và là mắt xích nối kết giữa tôn giáo – thế tục, giữa cái tục và cái thiêng. Và chúng sẽ dâng lên cao trào khi bối cảnh xã hội tạo áp lực ảnh hưởng trực tiếp đến sự tồn vong thì hai chỉnh thể này sẽ hợp thành một luồng sức mạnh đoàn kết, hòa nhập để cùng tồn tại và phát triển tạo nên những nét son lịch sử (Như vậy, những mâu thuẫn này thường nổi lên, trở thành nhu cầu cấp bách khi quan hệ tôn giáo và xã hội thế tục có vấn đề ảnh hưởng tới sự sống còn của tôn giáo). Và mỗi lần như vậy, hình như tôn giáo và xã hội thế tục lại càng hiểu nhau, nhích lại gần nhau hơn.

Sự chủ động nhích lại gần, tiếp cận thực tế sống động và vận dụng tư tưởng tôn giáo vào giải quyết các vấn đề của xã hội thế tục của tôn giáo được gọi là nhập thế; và cả tôn giáo và xã hội thế tục đều phải tham gia bàn bạc và hành động. Một mặt, tôn giáo không tự sinh ra mà là kết quả của chính nhu cầu tinh thần của xã hội thế tục. Là hình thái ý thức của xã hội, không tôn giáo nào có thể tồn tại và phát triển mà tách rời khỏi xã hội thế tục. Mặt khác, tôn giáo luôn khẳng định tính siêu việt (khoảng cách) của nó đối với xã hội thế tục bằng quá trình thần thánh hóa, thiêng liêng hóa của mình, song tính thiêng liêng ấy không thể tự thân nó chiêm ngưỡng mà phải tạo được sức hấp dẫn đối với xã hội thế tục (thế gian); thậm chí, ở mức độ tích cực tôn giáo (nếu tôn giáo có quan hệ tốt với xã hội thế tục,) có thể chia sẻ, bù đắp và góp phần 1 giải quyết tốt nhiều vấn đề của thế tục thì uy tín, vai trò và sức lan tỏa của tôn giáo càng được củng cố, phát huy.

Với Phật giáo nói chung, tư tưởng nhập thế đã có rất sớm ngay từ thời đức Phật. Riêng Phật giáo Việt Nam, thời Lý - Trần một đỉnh cao trong việc áp dụng thành công triết lý này thông qua hành trạng của các vị vua, quan và các thiền sư tiêu biểu mà sử liệu còn ghi nhận cho đến ngày nay. Nhập thế của Phật giáo là hành động đem đạo vào đời, là truyền trao chân lý mà đức Phật đã chứng ngộ và tuyên thuyết cho những ai mong cầu hạnh phúc và hướng đến lộ trình giải thoát tâm linh trong đời sống hiện thực. Dù đã trải qua hơn 25 thế kỷ tồn tại, dù kinh qua bao biến cố thăng trầm và thịnh suy theo dòng lịch sử nhân loại, Phật giáo không những được duy trì mà còn vượt qua mọi biên giới để vươn đến những vùng đất mới.

Kết quả là Phật giáo đã và đang hiện diện ở khắp các châu lục cũng như hầu hết các quốc gia trên thế giới. Để đạt được điều này, thế hệ nối tiếp thế hệ những người Phật tử (xuất gia và tại gia) đã tích cực thực hiện tinh thần nhập thế một cách hợp thời, hợp lý và hiệu quả. Nói cách khác, thành quả này đến từ triết lý nhập thế tích cực của Phật giáo nói chung. Thế kỷ XXI là thời kỳ hậu hiện đại.

Xu thế toàn cầu hóa, đa phương hóa trên mọi lĩnh vực khoa học, chính trị và nền kinh tế tri thức; cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học và công nghệ (khiến) đang từng bước xóa nhòa đi lằn ranh văn hóa giữa các cộng đồng, các quốc gia và vùng lãnh thổ trở nên càng mờ nhạt. Hệ quả tất yếu là sự giao lưu, ảnh hưởng và thậm chí là xung đột giữa các nền văn hóa đã xảy ra thường xuyên. Trong trào lưu không thể cưỡng lại này, sự biết tiếp thu những yếu tố tích cực, gạn lọc những yếu tố tiêu cực khi tiếp xúc với các nền văn hóa khác trở thành yếu điểm sống còn của một nền văn hóa. Với xã hội Việt Nam ngày nay, vấn đề giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc và tiếp thu có chọn lọc những tinh 2 hoa của các nền văn hóa khác đã trở nên hết sức bức thiết như kết luận Hội nghị lần 10 Ban chấp hành TW Đảng khóa IX xác định rõ: Trong quá trình mở của hội nhập kinh tế quốc tế và giao lưu văn hóa, cùng với việc tập trung xây dựng những giá trị mới của văn hóa Việt Nam đương đại, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo tồn, kế thừa, phát huy các giá trị tốt đẹp của truyền thống văn hóa dân tộc và tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới, bắt kịp sự phát triển của thời đại…[23,tr.

Để thực hiện được mục tiêu này, cần có sự quan tâm và tham gia của mọi thành phần dân tộc, mọi tầng lớp xã hội, trong đó, các tôn giáo, đặc biệt là các tôn giáo dân tộc, đóng một vai trò quan trọng. Với lịch sử hơn 2000 năm gắn bó, thăng trầm cùng dân tộc Việt Nam, Phật giáo luôn đóng góp những gì tinh túy nhất cho đất nước trong mọi lãnh vực như: chính trị, giáo dục, nghệ thuật, y học, tâm linh… và đặc biệt là với nền văn hóa dân tộc. Nối tiếp truyền thống hộ quốc an dân của tiền nhân, Phật giáo có thể đóng góp giải quyết nhiều vấn nạn mà xã hội Việt Nam đang phải đối mặt như: sự xuống cấp về đạo đức và lối sống tha hóa của một bộ phận không nhỏ các thành phần xã hội; sự lạm dụng thái quá vật chất để thỏa mãn nhu cầu cá nhân, đề cao chủ nghĩa tiêu thụ; sự lãng phí và phá hủy trong khai thác tài nguyên thiên nhiên; sự vị kỷ, mất đoàn kết dẫn đến sự vô tâm với quyền lợi cộng đồng… bằng triết lý nhập thế tích cực để góp phần vào công cuộc phát triển đất nước bền vững, trong đó, Phật giáo chú trọng đến việc xây dựng con người thông qua Năm nguyên tắc đạo đức căn bản và triết lý Trung đạo. Với những nguyên tắc đạo đức trên và vị trí văn hóa của mình, Phật giáo hoàn toàn có thể góp phần vào việc định hướng tư duy và điều chỉnh hành vi của cộng đồng xã hội nếu biết vận dụng những phương thức phù hợp 3 theo tinh thần nhập thế.

Trên thực tế, Phật giáo Việt Nam đã và đang bền bỉ dấn thân vào nhiệm vụ xây dựng con người nói trên thông qua các hoạt động nổi bật, điển hình như các Khóa tu mùa hè dành cho thanh thiếu niên, chủ nhân tương lai của đất nước; những lớp học đạo đức tại chùa; những chương trình từ thiện xã hội v. trên khắp ba miền của Tổ quốc. Những hoạt động này đang được triển khai ngày càng sâu rộng trên khắp mọi miền Tổ quốc và đã đạt được nhiều thành quả. Tinh thần nhập thế của Phật giáo đã được thể hiện từ những ngày đầu Phật giáo du nhập vào Việt Nam, mà rõ nét nhất là vào hai thời đại Lý – Trần.

Từ những suy nghĩ trên đã dẫn chúng tôi đến việc chọn đề tài: “Triết lý nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần” làm luận án cho chương trình tiến sỹ tôn giáo học với mong muốn khơi dậy những giá trị mà tiền nhân đã dày công gầy dựng và bồi đắp để đóng góp vào sứ mệnh hoằng pháp lợi sanh, cổ súy cho chủ trương bảo tồn và phát huy tinh hoa nền văn hóa truyền thống của dân tộc. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU Mục đích của luận án nhằm phân tích và tìm ra một số nội dung cơ bản triết lý nhập thế của Phật giáo Việt Nam trước thời Lý – Trần. Trên cơ sở đó rút ra giá trị và bài học từ triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần. Nhằm mục đích vận dụng một cách có hiệu quả vào thực tiễn hiện nay.

Để đạt được mục đích này, nhiệm vụ của Luận án phải thực hiện là: (1). Khái lược lịch sử tổng quan lịch sử nghiên cứu về nhập thế của Phật giáo nói chung và Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần nói riêng. Phân tích và tìm ra cơ sở lý luận của Phật giáo trước thời Lý – Trần làm tiền đề cơ sở cho triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý –Trần. Hệ thống một số nội dung cơ bản của triết lý nhập thế của Phật giáo thời Lý – Trần.

Nêu một số giá trị mang tính dân tộc, cộng đồng và cá nhân của triết lý nhập thế Phật giáo thời Lý – Trần.Từ đó, đưa ra bài học lịch sử cho Phật giáo Việt Nam hiện nay.