Triết lý đạo đức trong tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam - Lê Huy Thức

HäC VIÖN CHÝNH TRÞ QuèC GIA Hå CHÝ MINH Lª Huy Thùc TriÕt lý ®¹o ®øc trong kho tμng Tôc ng÷, ca dao, d©n ca viÖt nam LuËn ¸n tiÕn sÜ triÕt häc Chuyªn ngµnh: CNDVBC Vµ CNDVLS GS,TS NguyÔn Ngäc Long Hμ Néi - 2015 HäC VIÖN CHÝNH TRÞ QuèC GIA Hå CHÝ MINH Lª Huy Thùc TriÕt lý ®¹o ®øc trong kho tμng Tôc ng÷, ca dao, d©n ca viÖt nam LuËn ¸n tiÕn sÜ triÕt häc Chuyªn ngµnh: CNDVBC Vµ CNDVLS M∙ sè: 62 22 03 02 NHDKH: GS. NGUYỄN NGỌC LONG Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: GS,TS NguyÔn Ngäc Long Hμ Néi - 2015 Lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c sè liÖu, kÕt qu¶ nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc, cã nguån gèc râ rµng vµ ®−îc trÝch dÉn ®Çy ®ñ theo quy ®Þnh. T¸c gi¶ Lª Huy Thùc GI¶I THÝCH ch÷ viÕt t¾t CNDVBC Chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng/ chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng CNDVLS Chñ nghÜa duy vËt lÞch sö/ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö NHDKH Ng−êi h−íng dÉn khoa häc VS ViÖn sÜ / viÖn sÜ GS Gi¸o s− / gi¸o s− PGS Phã gi¸o s− / phã gi¸o s− TSKH TiÕn sÜ khoa häc / tiÕn sÜ khoa häc TS TiÕn sÜ / tiÕn sÜ NXB Nhµ xuÊt b¶n V.

trang Môc lôc trang Më ®Çu. TæNG QUAN T×NH H×NH NGHI£N CøU. Tõ gãc ®é nghiªn cøu tôc ng÷, ca giao, d©n ca ViÖt Nam. Tõ nh÷ng nghiªn cøu vÒ ®¹o ®øc x∙ héi nãi chung.

C¸ch hiÓu c¸c kh¸i niÖm triÕt lý, triÕt luËn, ®¹o ®øc, tôc ng÷, ca dao, d©n ca. gi¸ trÞ ®¹o ®øc vμ thãi ®êi. Kh¼ng ®Þnh gi¸ trÞ ®¹o ®øc. Phª ph¸n thãi ®êi.

t×nh c¶m, viÖc lμm thiÖn vμ hμnh vi ¸c. BiÓu d−¬ng, ca ngîi c¸i thiÖn. Lªn ¸n, tè c¸o hμnh vi ¸c. vÊn ®Ò h¹nh phóc vμ bÊt h¹nh.

Bμn luËn vÒ h¹nh phóc. Quan niÖm vÒ bÊt h¹nh. 149 danh môc c«ng tr×nh nghiªn cøu cña t¸c gi¶ ®∙ c«ng bè cã liªn quan ®Õn luËn ¸n. 151 Danh môc tμi liÖu tham kh¶o.

TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Toµn §¶ng, toµn d©n, toµn qu©n ViÖt Nam ®·, ®ang trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn chñ tr−¬ng, ®−êng lèi, chÝnh s¸ch ®æi míi, c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, héi nhËp, hîp t¸c víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi ®Ó tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi, mµ thùc chÊt vµ vÊn ®Ò cèt tö nhÊt lµ x©y dùng nÒn kinh tÕ cã n¨ng suÊt cao, ph¸t triÓn nhanh, m¹nh, bÒn v÷ng, ®ång thêi tõng b−íc ph¸t triÓn kinh tÕ tri thøc theo xu thÕ chung cña thêi ®¹i. VÊn ®Ò kinh tÕ - x· héi nãi trªn ë n−íc ta hiÖn nay kh«ng nh÷ng kh«ng t¸ch rêi, biÖt lËp, mµ cßn cã quan hÖ biÖn chøng, g¾n bã m¸u thÞt víi nhiÖm vô quan träng kh¸c lµ x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n ho¸ míi x· héi chñ nghÜa trªn Tæ quèc ta lóc nµy. Bëi v×, thùc tiÔn lÞch sö ®· chøng minh kh¼ng ®Þnh sau ®©y cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam hoµn toµn chÝnh x¸c: “V¨n ho¸ lµ nÒn t¶ng tinh thÇn cña x· héi, võa lµ môc tiªu, võa lµ ®éng lùc thóc ®Èy sù ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi” [25, tr. V× thÕ, trong qu¸ tr×nh ®æi míi ®Ó ph¸t triÓn, §¶ng ®· nhiÒu lÇn nhÊn m¹nh t¹i kh«ng Ýt v¨n kiÖn quan träng vÊn ®Ò ph¶i x©y dùng nÒn v¨n ho¸ tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc vµ kÕ thõa, ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ truyÒn thèng tÝch cùc, tiÕn bé cña d©n téc.

V¨n ho¸, v¨n nghÖ d©n gian lµ mét phÇn quan träng trong toµn bé di s¶n tinh thÇn, t− t−ëng cña d©n téc. §ã lµ mét ®Ò tµi võa mang tÝnh lÞch sö, võa mang tÝnh thêi sù. §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ®· ghi râ trong B¸o c¸o chÝnh trÞ tr×nh §¹i héi VIII nh− sau: “KÕ thõa vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ tinh thÇn, ®¹o ®øc vµ thÈm mü, c¸c di s¶n v¨n ho¸, nghÖ thuËt cña d©n téc” [25, tr. §Õn §¹i héi X, §¶ng tiÕp tôc nhÊn m¹nh: “B¶o tån vµ ph¸t huy v¨n ho¸, v¨n nghÖ d©n gian.

KÕt hîp hµi hoµ viÖc b¶o vÖ, ph¸t huy c¸c di s¶n v¨n ho¸ víi c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn kinh tÕ” [27, tr. Vµ, t¹i §¹i héi XI gÇn ®©y, viÖc “b¶o tån vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa tèt ®Ñp cña d©n téc” [28, tr.189] ®−îc x¸c ®Þnh lµ mét nhiÖm vô chñ yÕu ®Ó ph¸t triÓn ®Êt n−íc. Tóm lại, trong giai đoạn cách mạng mới hiện nay, Đảng ta có sự coi trọng nhân lên các giá trị tích cực của phẩm chất đạo đức và di sản văn hóa dân gian của dân tộc. 2 Làm thế nào để bảo tồn, kế thừa và phát huy được các giá trị trong văn hóa dân gian của dân tộc theo chủ trương của Đảng một cách tự giác? Câu trả lời là, tất yếu phải tìm hiểu nội dung, ý nghĩa của di sản quý báu đó.

Cần tiếp cận để hiểu biết các nội dung, ý nghĩa tích cực trong văn hóa, nghệ thuật dân gian rồi mới có được ý thức và việc làm bảo tồn, phát huy những giá trị đáng trân trọng tại di sản ấy. Chính vì vậy, đã từ lâu, đặc biệt trong giai đoạn đổi mới để phát triển hiện nay, giới nghiên cứu của chúng ta có sự tập trung tâm trí và sức lực làm sáng tỏ nhiều vấn đề thuộc kho tàng văn hóa, nghệ thuật dân gian Việt Nam. Ở ta đã ấn hành nhiều công trình bàn về văn hóa, văn nghệ dân gian nói chung viết rất công phu, bề thế, dày khoảng 300, 400 trang, có quyển gồm ngót 3000 trang. Nhưng, việc nghiên cứu về đạo đức dưới góc độ triết học trong sáng tác dân gian đến nay có thể nói còn quá ít ỏi.

Chưa có công trình nào bàn luận đến mức tương đối kỹ lưỡng, chuyên sâu khoảng 100, 200 trang về vấn đề đạo đức và các nội dung triết học khác trong tục ngữ, thơ ca dân gian Việt Nam. Đấy là những lý do đã thôi thúc tôi nghiên cứu và viết luận án về triết lý đạo đức trong tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam. Làm công việc trên, tôi có ý thức quán triệt tư tưởng, chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa nói chung, về văn hóa dân gian nói riêng; thêm nữa, góp phần vµo viÖc cÇn ®−îc bï ®¾p trong đời sống nghiên cứu của chúng ta hiện nay. Môc ®Ých, nhiÖm vô nghiªn cøu T¸c gi¶ nh»m môc ®Ých chøng tá cã mét hÖ thèng triÕt lý vÒ ®¹o ®øc t¹i kho tµng tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam, vµ kh¼ng ®Þnh trong ®ã gåm nhiÒu quan ®iÓm, t− t−ëng ®¸ng ®−îc coi träng, tõ ®Êy gãp phÇn thùc hiÖn chñ tr−¬ng cña §¶ng là kÕ thõa, ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ tinh thÇn, ®¹o ®øc, thÈm mü, v¨n hãa, nghÖ thuËt cña d©n téc, vµ bæ tóc n¬i cßn khiÕm khuyÕt trong ®êi sèng lý luËn ë ViÖt Nam lóc nµy.

Muèn vËy, ng−êi viÕt luËn ¸n ph¶i hoµn thµnh nh÷ng nhiÖm vô sau: 1) Tæng luËn kÕt qu¶ nghiªn cøu h÷u quan, x¸c ®Þnh néi hµm mét sè kh¸i niÖm ®−îc ®Ò cËp trong néi dung luËn ¸n. 2) Tiếp cận mấy vấn đề chung về đạo đức tại kho tàng tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam trong truyền thống. 3) Bàn về cái thiện - khái niệm, vấn đề trung tâm của đạo đức học - và các 3 hành vi ác - cái đối lập với cái thiện - trong tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam. 4) Trình bày về hạnh phúc và bất hạnh - những khái niệm, vấn đề cơ bản của đạo đức học được diễn giải trong tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam.

§èi t−îng, ph¹m vi nghiªn cøu §èi t−îng nghiªn cøu cña t¸c gi¶ luËn ¸n lµ kho tµng tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam vµ nhiÒu t¸c phÈm h÷u quan. Ph¹m vi tiÕp cËn cña ng−êi viÕt c«ng tr×nh nµy xin ®−îc giíi h¹n hÑp, cô thÓ h¬n ®Ó ®ñ thùc hiÖn nhiÖm vô nghiªn cøu nãi trªn, tøc lµ chØ t×m hiÓu nh÷ng mÖnh ®Ò, t¸c phÈm triÕt lý vÒ ®¹o ®øc t¹i kho tµng tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam ®−îc l−u gi÷ tõ trong truyÒn thèng. C¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu C¬ së lý luËn cña c«ng tr×nh nµy lµ nh÷ng quan ®iÓm, nguyªn lý trong chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng, chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, t− t−ëng Hå ChÝ Minh vµ v¨n kiÖn §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. Ph−¬ng ph¸p khoa häc ®−îc ¸p dông ®Ó hoµn thµnh luËn ¸n lµ: kÕt hîp ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch víi ph−¬ng ph¸p tæng hîp, lÞch sö víi l«gÝch, quy n¹p víi diÔn dÞch, trõu t−îng víi cô thÓ, v.

§ãng gãp míi cña luËn ¸n 1) Gãp phÇn chøng minh, kh¼ng ®Þnh trong tôc ng÷, ca dao d©n ca ViÖt Nam hµm chøa nhiÒu nh©n tè, quan ®iÓm, lý luËn triÕt häc nãi chung vµ triÕt häc vÒ ®¹o ®øc nãi riªng ®¸ng ®−îc ghi nhËn, tr©n träng, gi÷ g×n vµ qu¶ng b¸. 2) Tr×nh bµy cã hÖ thèng, nhiÒu khÝa c¹nh mét sè vÊn ®Ò ®¹o ®øc d−íi gãc ®é triÕt häc. 3) §Ò xuÊt mét sè ý kiÕn, c¸ch gi¶i thÝch míi trong nghiªn cøu tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam. ý nghÜa cña luËn ¸n C«ng tr×nh nµy cã thÓ dïng lµm tµi liÖu tham kh¶o cho häc viªn, sinh viªn, c¸n bé nghiªn cøu, gi¶ng d¹y, cho bạn đọc thưởng thức vÒ tôc ng÷, ca dao, d©n ca, vÒ lÞch sö t− t−ëng ViÖt Nam, vÒ ®¹o ®øc, triÕt häc nãi chung vµ gãp phÇn gi¸o dôc, x©y dùng con ng−êi cã nh©n c¸ch, phÈm chÊt míi ë n−íc ta hiÖn nay.

KÕt cÊu cña luËn ¸n LuËn ¸n gåm cã phÇn më ®Çu, tiÕp theo lµ 4 ch−¬ng, tÊt c¶ gåm 9 tiÕt, vµ kÕt luËn; kÕ ®Õn b¶n kª 36 c«ng tr×nh ®· ®¨ng t¶i cña t¸c gi¶ cã liªn quan víi luËn ¸n; cuèi cïng lµ danh môc 118 tµi liÖu tham kh¶o. 4 Ch−¬ng 1 Tæng quan t×nh h×nh nghiªn cøu Chương này tổng luận 3 nhóm tác phẩm có liên quan với đề tài là: 1. Từ góc độ nghiên cứu tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam; 1. Từ những nghiên cứu về đạo đức xã hội nói chung; 1.

Cách hiểu các khái niệm triết lý, triết luận, đạo đức, tục ngữ, ca dao, dân ca. Tõ gãc ®é nghiªn cøu tôc ng÷, ca dao, d©n ca ViÖt Nam Cuèn s¸ch Tôc ng÷ ca dao d©n ca ViÖt Nam cña Vò Ngäc Phan [85] lµ b¶n in lÇn thø 11 cã söa ch÷a, bæ sung b¶n in ®Çu vµ 9 b¶n in sau ®ã.