Tư tưởng dung thông tam giáo Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ PHÚ DƯỠNG TƯ TƯỞNG DUNG THÔNG NHO, PHẬT, ĐẠO CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM, PHÙNG KHẮC KHOAN VÀ NGUYỄN DỮ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VŨ PHÚ DƯỠNG TƯ TƯỞNG DUNG THÔNG NHO, PHẬT, ĐẠO CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM, PHÙNG KHẮC KHOAN VÀ NGUYỄN DỮ Chuyên ngành: Triết học Mã số: 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. TRẦN NGUYÊN VIỆT Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các tài liệu, số liệu trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Những kết luận khoa học được trình bày trong luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Tác giả luận án Vũ Phú Dưỡng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Các công trình nghiên cứu về Nho, Phật, Đạo và mối quan hệ giữa Nho, Phật, Đạo. Các công trình nghiên cứu về mối quan hệ dung thông giữa Nho, Phật, Đạo trong tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ14 1.

Các công trình nghiên cứu về tư tưởng dung thông giữa Nho, Phật, Đạo trong di sản tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm. Các công trình nghiên cứu về tư tưởng dung thông Nho, Phật, Đạo trong di sản tư tưởng của Phùng Khắc Khoan. Các công trình nghiên cứu về tư tưởng dung thông Nho, Phật, Đạo trong di sản tư tưởng của Nguyễn Dữ. Khái quát những thành tựu và hạn chế của các công trình đã được khảo cứu và những vấn đề đặt ra cho luận án.

CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG DUNG THÔNG TAM GIÁO CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM, PHÙNG KHẮC KHOAN VÀ NGUYỄN DỮ. Khái niệm về tam giáo và dung thông tam giáo. Khái niệm “tam giáo”. Khái niệm về dung thông tam giáo.

Những điều kiện và tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng dung thông tam giáo ở Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Bối cảnh lịch sử và tình hình kinh tế, chính trị - xã hội và văn hóa Đại Việt thế kỷ XVI. Những tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng dung thông tam giáo ở Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Sự du nhập của tam giáo vào Việt Nam.

Mối quan hệ tam giáo ở Việt Nam trước thế kỷ XVI. NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM TƯ TƯỞNG DUNG THÔNG TAM GIÁO CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM, PHÙNG KHẮC KHOAN VÀ NGUYỄN DỮ. Vài nét về thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Vài nét về thân thế và sự nghiệp của Phùng Khắc Khoan .Vài nét về thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Dữ. Thế giới quan trong tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Quan niệm về “đạo trời”. Quan niệm về “đạo người”.

Nhân sinh quan trong tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Nguyên tắc ứng xử của đạo làm người trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Triết lý nhàn dật trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Một số đặc điểm chủ yếu trong tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ.

Tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ là sự phản ánh nhu cầu thời đại về các phương diện cơ bản của đời sống tinh thần xã hội. Tư tưởng dung thông tam giáo của Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ là sự kế thừa và phát triển một số nội dung chủ yếu trong tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm. NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CHỦ YẾU TRONG TƯ TƯỞNG DUNG THÔNG TAM GIÁO CỦA NGUYỄN BỈNH KHIÊM, PHÙNG KHẮC KHOAN, NGUYỄN DỮ VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ CỦA NÓ. Những giá trị chủ yếu trong tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ.

Những hạn chế chủ yếu của tư tưởng dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Ý nghĩa lịch sử của tư tưởng dung thông tam giáo Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. 150 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Tam giáo (Nho, Phật, Đạo) là ba học thuyết có nguồn gốc từ Trung Quốc và Ấn Độ, được truyền bá vào Việt Nam từ rất sớm.

Trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Việt Nam, các tôn giáo này không chỉ có sự tiếp biến với nhau mà còn với các yếu tố bản địa để hình thành nên các tư tưởng triết học, chính trị - xã hội và đạo đức của Việt Nam. Tuy các học thuyết trên có vị thế khác nhau trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể, song chính quá trình tiếp biến nói trên đã tạo nên mối quan hệ tam giáo với tính chất không đồng nhất với mối quan hệ tam giáo ở Trung Quốc và các nước đồng văn khác của khu vực. Từ trước tới nay, giới nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam đã bàn nhiều đến các vấn đề về mối quan hệ tam giáo. Có người khẳng định cho rằng, tam giáo luôn bổ sung cho nhau, tạo nên xu hướng tam giáo thống nhất; số khác cho rằng, tam giáo xét cho cùng về phương diện đạo đức, là cùng chung nguồn gốc và tâm thế, họ dùng cụm từ Tam giáo đồng nguyên (cùng nguồn gốc); số thứ ba cho rằng, trong lịch sử tư tưởng Việt Nam có hiện tượng Tam giáo hòa đồng, Tam giáo hội nhập, bởi lẽ ở ba học thuyết ấy có một mục đích và nhiệm vụ chung trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến đời sống tôn giáo phức tạp, nếu thiếu sự hòa đồng và hội nhập sẽ dẫn đến những hậu quả khôn lường như xung đột tư tưởng, tín nhiệm, v.

Thế kỷ XVI mở ra một giai đoạn lịch sử hết sức phức tạp với sự suy yếu của nhà Lê Sơ, dẫn đến tình trạng chiến tranh và cát cứ. Tư tưởng đức trị, thống nhất của Nho giáo Khổng Mạnh trở nên có vấn đề khi trải qua một thế kỷ trị vì của nhà Lê Sơ lấy Nho giáo làm bệ đỡ hệ tư tưởng bị nhà Mạc lật đổ và kế theo đó là diễn biến trong ba thế kỷ khủng hoảng của chế độ phong kiến Việt Nam. Để có đủ cơ sở lý giải thời cuộc mà không phải lấy học thuyết duy nhất theo quan điểm chính thống là Nho giáo, các nhà tư tưởng, mà chủ yếu là nho sĩ đã tìm đến Phật và Đạo, làm xuất hiện xu hướng mới trong quan hệ tam giáo. Tiêu biểu cho xu hướng này là Nguyễn Bình Khiêm, Nguyễn Dữ và Phùng Khắc Khoan.

1 Vào cuối thế kỷ XVI, Trạng nguyên Nguyễn Bỉnh Khiêm, tức Trạng Trình đã viết Bài minh về tượng tam giáo ở chùa Cao Dương, huyện Thụy Anh (Thái Bình) rằng: “. đạo Phật gốc ở chỗ làm sáng cái sắc tướng và cái tâm, biện biệt nhân và quả; đạo Lão thì gốc ở chỗ chuyên vào một khí để đạt đến cùng của cái nhu, nắm cái duy nhất giữ bản chân; đạo của thánh Khổng thì gốc ở đạo đức, nhân nghĩa, văn chương, đức hạnh, trung tín, thảy đều là đạo noi theo tính để mà tu đạo vậy”[95, tr. Đoạn văn trên cho chúng ta thấy Trạng Trình nói về tâm thế hướng thiện của mình là nhất quán. Song thời thế lúc bấy giờ làm cho ông không thể giới hạn tâm thế đó ở Nho giáo và Nho học, mà cần phải mở rộng ra bằng việc tìm hiểu, bổ sung ở Phật giáo và Đạo giáo, tuy nội dung có nhiều điểm khác căn bản so với học thuyết Nho giáo.

Điều này được ông bộc bạch trong di sản tư tưởng của mình qua tập thơ chữ Hán Bạch Vân am thi tập và chữ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi tập. Là nhà tư tưởng, nhà hoạt động chính trị, ông còn là nhà giáo từng đào tạo ra những người hoạt động nhà nước như Giác Hải, Phùng Khắc Khoan, Lương Hữu Khánh, v. Tư tưởng của ông về dung thông tam giáo đã ảnh hưởng đến các học trò của mình, tuy ở mỗi người có sự thể hiện ở mức độ khác nhau, song việc nghiên cứu để tìm ra nét đặc trưng riêng trong tư tưởng của thầy trò sông Hàn thế kỷ XVI. Xuất phát từ nhận thức chung về giá trị truyền thống trong điều kiện phát triển đất nước ta hiện nay, chúng tôi thấy rằng, việc tìm hiểu và trình bày một cách có hệ thống các quan điểm trong Tư tưởng dung thông Nho, Phật, Đạo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ việc làm mang tính cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn.

Đó cũng chính là đề tài chúng tôi lựa chọn cho luận án tiến sĩ triết học của mình với nguyện vọng góp phần mình vào việc nghiên cứu di sản tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu của luận án: Luận án phân tích một cách có hệ thống các quan điểm về dung thông Nho, Phật, Đạo trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn 2 Dữ; làm rõ những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử của tư tưởng dung thông Nho, Phật, Đạo Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Luận án tập trung thực hiện những nhiệm vụ sau: Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu về Nho, Phật, Đạo và các công trình nghiên cứu về Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ.

Thứ hai, trình bày khái quát về quá trình du nhập và phát triển của Nho, Phật, Đạo và sự dung thông Nho, Phật, Đạo trong các giai đoạn trước thế kỷ XVI. Thứ ba, luận án làm rõ những những quan điểm về dung thông tam giáo của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Làm rõ một số đặc điểm chủ yếu của dung thông Nho, Phật, Đạo trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ. Thứ tư, luận án bước đầu nêu những giá trị, hạn chế và ý nghĩa lịch sử về quan điểm dung thông Nho, Phật, Đạo trong tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Phùng Khắc Khoan và Nguyễn Dữ.