Luận án triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại - Châu Văn Ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -----o0o----- CHÂU VĂN NINH TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC TP. HỒ CHÍ MINH NĂM 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -----o0o----- CHÂU VĂN NINH TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI Ngành: Triết học Mã số: 9229001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Dương Ngọc Dũng 2. Trần Kỳ Đồng PHẢN BIỆN ĐỘC LẬP: 1.

Trần Quang Thái 2. Trần Mai Ước PHẢN BIỆN : 1. Hà Trọng Thà 2. Trần Mai Ước TP.

HỒ CHÍ MINH NĂM 2023 LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, phòng Sau Đại học và tất cả các phòng ban thuộc Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hồ Chí Minh, đã hƣớng dẫn và tạo điều kiện thuận lợi để Tôi hoàn thành luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Chủ nhiệm, các Thầy Cô và các đồng nghiệp trong Khoa Triết học đã giúp đỡ, động viên và hỗ trợ tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập cũng nhƣ hoàn thành luận án đúng thời hạn. Và cuối cùng cũng là lời trân trọng nhất, xin gửi lời tri ân đến TS. Dƣơng Ngọc Dũng và TS.

Trần Kỳ Đồng đã hƣớng dẫn, quan tâm, động viên, khích lệ, tạo điều kiện và giúp đỡ Tôi trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận án này. LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các tƣ liệu sử dụng trong Luận án này là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng. Những kết quả nghiên cứu của Luận án chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 08 năm 2023 Tác giả Luận án Châu Văn Ninh MỤC LỤC Trang PHẦN MỞ ĐẦU…………………………………………….……………………… 01 PHẦN NỘI DUNG ….25 Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH VÀ KHÁI QUÁT TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI……………………………………. ĐIỀU KIỆN HÌNH THÀNH TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CÁC TRƢỜNG PHÁI TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI ………………. Điều kiện tự nhiên của Ấn Độ cổ đại………………………………………….

Điều kiện xã hội của Ấn Độ cổ đại……………………………………………………. LÝ LUẬN CHUNG VỀ TRIẾT LÝ NHÂN SINH VÀ KHÁI QUÁT TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG CÁC TRƢỜNG PHÁI TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI ………………………………………………………………………………………………………………………………………. Lý luận chung về triết lý nhân sinh……………………………………………………………………. Khái quát triết lý nhân sinh trong các trường phái triết học Ấn Độ cổ đại …………………………………………………………………………….

Triết lý nhân sinh trong thời kỳ Veda –Sử thi …………. Triết lý nhân sinh trong các trường phái chính thống…. Triết lý nhân sinh trong các trường phái phi chính thống…………….…… 82 Kết luận chƣơng 1………………………….………94 Chƣơng 2: NỘI DUNG VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI ………………………………………………………………. NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TƢ TƢỞNG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI…………………………………………………………….

Bốn mục đích trong cuộc sống nhân sinh……………………………………………………. Bốn giai đoạn trong cuộc sống nhân sinh………………………………………. Ba con đường chuyển hóa và giải thoát trong cuộc sống nhân sinh của mỗi người……………………………………………………………………………………………………………. ĐẶC ĐIỂM CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI…………………………………………………………………………………………….

Tính thống nhất và đa dạng của triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại. Tính kế thừa của triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại. Vấn đề giải thoát là trung tâm của triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại. Triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại mang tính tôn giáo…….150 Kết luận chƣơng 2………………………………………………………………………………………………………………….

152 Chƣơng 3: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI ……. GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI ……………………………………………………………………. Giá trị của triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại ………………………154 3. Hạn chế của triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại ……….

Ý NGHĨA CỦA TRIẾT LÝ NHÂN SINH TRONG TRIẾT HỌC ẤN ĐỘ CỔ ĐẠI …………………………………………………………. Ý nghĩa về phương diện tư tưởng Ấn Độ cổ đại. Ý nghĩa về mặt tôn giáo và xã hội Ấn Độ cổ đại………………………………. Vận dụng như mô hình mẫu mực cho mọi tôn giáo ở Ấn Độ………………….…190 Kết luận chƣơng 3…………………………………………………………………………………………….…194 KẾT LUẬN CHUNG………………………………………………………….

196 TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………………………………………………………………….… 201 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Con người là gì? Câu hỏi này dường như xuyên suốt trong lịch sử triết học từ thời khởi nguyên tư tưởng cho đến ngày nay. Đây là chủ đề không mới, nhưng luôn là chủ đề trọng tâm trong tất cả các hệ thống triết học, khi con gái hỏi câu cách ngôn nào mà cha yêu thích, C. Mác đã trả lời: “không có gì thuộc về con người mà xa lạ với tôi”.

Nói khác đi con người và sự phát triển con người luôn là mục tiêu cao nhất mà cả nhân loại từ ngàn xưa đến nay đều tập trung để tìm lời giải đáp, chính I.Kant đã đặt ra 3 câu hỏi “Tôi có thể biết gì?", "Tôi phải làm gì?"; "Tôi được phép hy vọng gì?" và để cuối cùng quy về câu hỏi lớn nhất và quan trọng nhất: "Con người là gì?”. Trong thời đại ngày nay, vẫn tiếp tục vang lên những câu hỏi căn bản về con người ở một tầm mới như: quan hệ của con người với vũ trụ, với thiên nhiên và với chính con người, những triển vọng về tồn tại hay không tồn tại của con người?. Tất cả những điều đó gắn liền với trình độ phát triển của văn minh hiện đại và những hậu quả của chính triển vọng đó gây ra, những hậu quả này đang tàn phá con người một cách khủng kiếp và tàn nhẫn, đúng như tình trạng tự nhiên “của tất cả chống lại tất cả”, chúng ta thấy rõ điều này khi các xung đột tôn giáo gây ra hậu quả hàng triệu người chết, khủng bố tang thương kéo con người xuống đến mức man rợ, những điều kiện sống ở mức tối thiểu cũng cực kỳ thiếu thốn, khổ sở. Nhằm thỏa mãn nhu cầu của một nhóm người này thì một số người khác phải mất tất cả, hình thành những cuộc khủng hoảng di cư và tị nạn nhân đạo lớn nhất thế giới trong vòng vài chục năm qua khi người dân các nước có chiến tranh tìm đường sang các nước khác để cầu mong có cuộc sống tốt hơn và phải trả giá rất đắt, thậm chí bằng cả tính mạng, đã tạo ra những hậu quả nhân đạo vô cùng lớn.

Trước tình hình đó, vấn đề nhân sinh đang được đặt ra một cách cấp bách, đó là làm thế nào mà con người chúng ta thật sự thoát khỏi nổi bất hạnh này, mà đúng ra trong thời kỳ này con người sẽ không phải 2 chịu đựng sự khổ đau này. Như vậy, chúng ta thấy rằng những vấn đề cố hữu của con người vẫn còn nguyên vẹn, những văn minh vật chất, những phát minh khoa học có vẻ như giúp con người tốt hơn, song cũng hại con người mau chóng hơn, tàn nhẫn hơn, khi đó, dường như con người ngày càng xa hơn với mục tiêu giải phóng mình. Triết học Ấn Độ, là một nền triết học đặc biệt trên thế giới này, ở đó vấn đề con người và nhân sinh luôn được chú trọng tìm hiểu và lý giải nhằm mục đích tìm ra hạnh phúc thật sự cho con người, như nhà hiền triết Ấn Độ, Rabindranath Tagor đã viết trong cuốn Thực nghiệm tâm linh như sau: “Tôi chỉ có ý bảo rằng, ngay từ thời lập quốc, Ấn Độ đã ở trong một bối cảnh đặc biệt mà Ấn đã biết khai thác. Sử dụng các hoàn cảnh đưa đến cho mình, Ấn đã suy ngẫm, đã trầm tư, đã dày công, đã đau khổ và đã đi sâu vào tận cùng của kiếp sống” (2015, tr.

Như vậy, triết học Ấn Độ đã bận tâm đến con người, luôn quan tâm đến số phận con người, cuộc đời của con người luôn tìm cách giải đáp cho hàng loạt câu hỏi liên quan đến những vấn đề nhân sinh, về ý nghĩa cuộc sống của con người, về hạnh phúc vĩnh hằng và cách nào đạt đến hạnh phúc ấy? Chính cách đặt vấn đề về nhân sinh sâu sắc như thế, triết học Ấn Độ không những có ảnh hưởng to lớn trong toàn bộ lịch sử tư tưởng, đạo đức của Ấn Độ mà còn ảnh hưởng rất lớn đến nhiều nước Châu Á, cũng như mang đến một giải pháp cho vấn đề nhân sinh, như Will Durnat đã nhận xét rất chính xác: “Các đại lục càng hợp nhất với nhau nhờ các phát minh khoa học, nhờ kỹ nghệ và thương mại; sự xung đột giữa Á và Âu càng tăng lên thì chúng ta càng phải nghiên cứu văn minh Ấn kỹ lưỡng hơn và dù muốn hay không thì cũng nên hiểu thấu đáo vài quan niệm và phương pháp của họ” (1996, tr. Các trường phái triết học Ấn Độ cổ đại luôn quan tâm đến việc tìm kiếm lời giải đáp cho hàng loạt câu hỏi liên quan đến vấn đề nhân sinh rằng đời sống vật chất hiện tại chỉ là ảo ảnh, chúng ta cần phải sống vì con người thật sự, vì hạnh phúc thật sự không nên chấp ngộ vào những vật chất phù phiếm, điều này là rất quan trọng khi ấy con người sẽ không vì vật chất mà làm tha hóa, tàn sát đồng loại nhằm thỏa mãn lợi 3 ích nhất thời mà cùng nhau dìu đắt đến hạnh phúc bằng cách đạt được hạnh phúc mới là con đường đúng đắn. Những gợi ý này thể hiện tư duy người Ấn Độ không chỉ thể hiện mơ ước của người Ấn Độ trong quá khứ mà còn thể hiện mong ước của người Ấn Độ cả ở hiện tại lẫn tương lai, như Will Durant nói, văn hóa Ấn Độ nói chung và tư tưởng triết lý nhân sinh trong triết học Ấn Độ cổ đại nói riêng “sẽ dạy cho chúng ta bài học khoan dung cao thượng, dấu hiệu của một tâm hồn già dặn; dạy cho chúng ta có một tâm hồn thanh thản, dễ tiếp thu những ý mới, có một trí óc bình tĩnh hiểu được hết thảy, tha thứ cho hết thảy, sau cùng có một tấm lòng nhân từ thương yêu mọi sinh vật, chỉ tấm lòng đó mới đoàn kết mọi người với nhau được thôi” (1996, tr. Có thể nói rằng, triết học Ấn Độ cổ đại với tính nhân văn của nó, đã đem lại cho nhân loại một cách nhìn mới về nhân sinh, như Jawaharlal Nehru, có cái nhìn thấu đáo về triết lý nhân sinh của dân tộc mình: “Tư tưởng Ấn Độ đã luôn nhấn mạnh vào mục đích tột cùng của cuộc sống.