Luận án TS Triết học: Nho giáo và học thuyết chính trị xã hội Việt Nam (XI-XIX)

i ĐẠI HỌC QUỐC GIÁ HÀ NỘI — TRƯỜNG ĐẠT HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYÊN THANH BÌNH TRUYẾT CHINH TRI- XÃ HỘI CUA NHO BiÁ0 VÀSỰ HH Hi“ CUA NÓ Ữ VIỆT NAM ey (TỪ THÊ KY XI DEN NỨA ĐẦU THE KY XU LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HOC HÀ NỘI. 2005 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN * ok NGUYEN THANH BINH HOC THUYET CHINH TRI - XA HỘI CUA NH0 GIAO VA SỰ THÊ HIỆN CUANOO VIETNAM - (TỪ THE KY XI DEN NUA ĐẦU THE KY XIX) Chuyên nganh : Chủ nghĩa duy vat biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử Ma số : 5.02 LUẬN AN TIEN SĨ TRIẾT HOC NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Tài Thư 2. Lê Văn Quán LỜI CAM ĐOAN Đâu là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.

Những kết quả va nội dung của luận án là trung thực, chưa được công bố ở những công trình nghiên cứu khác. Tác giả Nguyễn Thanh Bình "--. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Mục đích và nhiệm vụ của luận án.

+s<e<s ++ 1 11:00 VA PAM Vì HGHICH CỨU.- 10 hi SCTE CUU. Ý nghĩa thực tiễn và khoa học của dé tài.---- -c+c<+s+s++s+ 11 a MAE MUL csr cae ceccescecsscasanietebst vonensassnassenseneacsesccenarsaennieases I1 PPM occ. NHO GIAO VOI TINH CACH LA HOC THUYET CHÍNH TRI - XA HOI Ở TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI 12 1. Cơ sở kinh tế - xã hội và tiền đề tư tưởng đối với sự hình ¬ ¬.

Cơ sở kinh tế - xã hội của sự hình thành Nho giáo. 171 de w tuone Cho sự hình thành Nho giáo. Một số tư tưởng cơ bản của Nho giáo về chính trị - xã hội. Quan điểm của Nho giáo về con người.

Quan điểm của Nho _ ao về xã hội lý tưởng. Quan điểm của Nho giáo về đường lối trị nước (tư tưởng đức trị). NHO GIÁO TRONG ĐỜI SỐNG TINH THÂN CON NGƯỜI VIỆT NAM DƯỚI CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN. Nho giáo trong hệ tư tưởng Nho - Phật - Lão ở Việt Nam 61 2.

Hệ tư tưởng va vai trò của hệ tư tưởng. Hệ tư tưởng Nho - Phật - Lão và vấn đề lựa chọn tư t.›ag chủ ete vice Cal WOMAN lý xã hội. Nho giáo ngày một trở thành công cụ tỉnh thân của các triều ¬. Nho giáo dưới các thời Ngô, Dinh, Tiền Lê.

74 777 Mine gino trong thi LY - lrấn,. Nho giáo dưới triều Nguyễn (nửa đầu thé ky XIX). VAI TRÒ CỦA NHO GIÁO TRONG VIỆC HOẠCH ĐỊNH ĐƯỜNG LỐI CỦA CHẾ ĐỘ PHONG KIẾN VIỆT NAM 106 3. Chế độ phong kiến Việt Nam và đặc điểm của chế độ này.

Sự hình thành và phát triển của chế độ phong kiến Việt Nam. Một vài đặc điểm cơ bản của chế độ phong kiến Việt Nam. Nho giáo - cơ sở tư tưởng chủ yếu để định ra và thực hiện mm. Quan điểm về xã hội lý tưởng của Nho giáo là sự định hướng Xã là mite dich của ditOng lỐt ỨC fTj.

Việc thực hiện đường lối đức trị. Nho giáo - cơ sở tư tưởng để chế định pháp luật và hoạch định việc giáo dục - khoa cử. Chế định pháp luật để củng cố ngôi vua và ổn định trật tự xã hội. Hoạch định việc giáo dục - khoa cử để lựa chọn nhân tài.

h 157 NHUNG CONG TRÌNH NGHIÊN CUU CUA TAC GIA ĐÃ CÔNG BO LIÊN 4127 3/2001097354/. DANH MỤC TÀI LIEU THAM KHẢO. CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ QUI ƯỚC Đại Việt sử ký toàn thư : Toàn thư Khâm định Việt sử thông giám cương mục: Cương mục Chế độ phong kiến “ÔN EK Chủ nghĩa tư bản OND Giai cấp phong kiến (CPK. Tu ban chu nghia : TBCN Xã hội lý tưởng ' SHT Xã hội phong kiến a SEA, 1.

Tính cấp thiết của đề tài. Nho giáo với tư cách là học thuyết chính trị - xã hội xuất hiện ở Trung Quốc và đã có mặt ở Việt Nam hàng ngàn năm. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của xã hội phong kiến (XHPK) Việt Nam, đặc biệt từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX, các triều đại phong kiến Việt Nam đã tiếp nhận và chủ yếu sử dụng Nho giáo làm hệ tư tưởng và công cụ để trị nước, đào tạo ra những con người phù hợp với yêu cầu và mục đích của giai cấp phong kiến (GCPK) thống tri. Là một bộ phận của kiến trúc thượng tang xã hội, là ý thức hệ và công cụ thống trị của các triều đại phong kiến Việt Nam, Nho giáo đã ảnh hưởng đến nhiều mặt, nhiều lĩnh vực chủ yếu của đời sống xã hội và con người Việt Nam, đến quá trình hình thành, phát triển của xã hội và CDPK Việt Nam.

Bởi vậy mà như nhiều nhà nghiên cứu đã khẳng định, Nho giáo là một bộ phận cốt lõi của di sản truyền thống dân tộc. Hơn một thập kỷ trở lại đây, trước những biến động hết sức phức tạp của đời sống xã hội, không chỉ ở nước ngoài, trong giới nghiên cứu Việt Nam đã có xu hướng đặt lại, nghiên cứu trở lại vấn đề Nho giáo trên tỉnh thần phê phán nhằm gạn lọc, tiếp thu những nhân tố hợp lý, những giá trị chung của Nho giáo. Đã có nhiều ý kiến, kết luận trong nhiều bài viết, chuyên luận và công trình nghiên cứu về sự thể hiện của Nho giáo ở Việt Nam trong lịch sử và hiện nay. Có người cho rằng, mọi hiện tượng tiêu cực của xã hội; đạo đức nhân luân bị xuống cấp, bị xói mòn; kỷ cương, nề nếp từ trong gia đình đến ngoài xã hội không được tôn trọng.

là do đã có một thời chúng ta phê phán, bài xích Nho giáo. Cũng có người cho rằng, để thúc đẩy xã hội Việt Nam phát triển cần phải áp dụng triệt để công thức: kỹ thuật, công nghệ phương Tây với Nho giáo và mô hình quản lý xã hội ở những nước phát triển có truyền thống Nho giáo. Rõ ràng, việc nhìn nhận, đánh giá về sự thể hiện của Nho giáo ở Việt Nam trong lịch sử và hiện nay có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách đối với sự nghiệp công ngh iệp hoá , hiệ n đại ho á đất nư ớc ta hiệ n nay. Bởi vì có có như vậy mới góp phầ n giả i quy ết đún g đắn mối qua n hệ biệ n chứ ng giữ a truyền thố ng và hiệ n đại - mộ t tro ng nhữ ng nhâ n tố thú c đẩy sự phá t tri ển của xã hội Việ t Na m ngà y nay.

Để thự c hiệ n nhi ệm vụ hết sức phứ c tạp và khó khăn này, theo chúng tôi, một vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận là phải có thái độ biệ n chứ ng, khá ch qua n, toà n diệ n và qua n điể m lịch sử - cụ thể tro ng việc nghiên cứu Nho giáo, cũng như sự thể hiện của nó trong xã hội và con người Việt Nam trong lịch sử. Có thể nói, từ khi du nhập vào Việt Nam, Nho giáo đã được các triều đại phong kiến và các tầng lớp người Việt Nam tiếp nhận chủ yếu từ phương diện học thuyết chính trị - xã hội, đạo đức. Và ngay cả ở phương diện này thì phạm vi, tính chất, mức độ tiếp nhận cũng khác nhau ở mỗi triều đại phong kiến và trong từng giai đoạn phát triển của CDPK. Sở dĩ như vậy, xét đến cùng là do điều kiện kinh tế - xã hội, yêu cầu phát triển của CĐPK Việt Nam trong mỗi giai đoạn quy định và nhu cầu cai trị, quản lý xã hội của các triều đại phong kiến thống trị ở mỗi giai đoạn ấy chi phối.

Tất nhiên chủ nghĩa yêu nước Việt Nam truyền thống là nhân tố chủ yếu, có tính quyết định về phạm vi, mức độ và tính chất của sự tiếp nhận này. Chính vì vậy mà, Nho giáo được du nhập, tồn tại ở Việt Nam không hoàn toàn là Nho giáo Trung Quốc , không được tiếp nhận với tư cách là một hệ thống hoàn chỉnh, mà chỉ được tiếp nhận từng mảng, tiếp nhận trên cơ sở có chọn lọc, có biến đổi và đơn giản hoá nhằm phục vụ những nhiệm vụ chính trị thực tiễn của GCPK và dân tộc. Điều này dễ nhận thấy khi nghiên cứu sự thể hiện của Nho giáo ở Việt Nam từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế ky XIX. Nghiên cứu về sự thé hiện của Nho giáo ở Việt Nam thời phong kiến, từ trước đến nay, đã có không ít công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân, các công trình nghiên cứu đó chưa cho chúng ta một cái nhìn khái quát, toàn diện và hệ thống về Nho giáo trong XHPK Việt Nam, đặc biệt là từ thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIX. Chính vì vậy mà chúng tôi cho rằng, vấn đề trên cần phải tiếp tục nghiên cứu thêm trong luận án này. Chúng tôi lựa chọn vấn đề: Học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo và sự thể hiện của nó ở Việt Nam (từ thế kỷ XI đến nửa đâu thế kỷ XIX) làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu của luận án cũng chỉ hy vọng góp phan làm sáng tỏ thêm sự thể hiện của Nho giáo trong thời gian đó. Sự lựa chọn này, theo chúng tôi là bởi vì, đây là một thời kỳ mà Nho giáo với tư cách là học thuyết chính trị - xã hội đã in đậm dấu ấn của nó trong tiến trình vận động, phát triển của XHPK và bộc lộ tất cả những mặt, những yếu tố tích cực và tiêu cực của nó.

Sự thể hiện của Nho giáo ở nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của xã hội và con người Việt Nam trong lịch sử, như các lĩnh vực: Thế giới quan, chính trị - xã hội, đạo đức, văn hoá, giáo dục - khoa cử, phong tục tập quán, tín ngưỡng v. Tuy nhiên, với yêu cầu và khuôn khổ của luận án cho phép, chúng tôi chỉ nghiên cứu Nho giáo chủ yếu với tư cách là một học thuyết chính trị - xã hội, được các triều đại phong kiến Việt Nam tiếp nhận và sử dụng làm hệ tư tưởng, công cụ cai trị và quản lý xã hội, trong việc thực hiện những nhiệm vụ chính trị thực tiễn đặt ra cho các triều đại phong kiến và dân tộc. Cũng chính vì vậy mà học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo là căn cứ chủ yếu để hình thành đường lối Đức trị, xây dựng và thực thi pháp luật, kiến tạo và triển khai nền giáo dục - khoa cử Nho học.