Luận án Tiếp nhận văn học Phật giáo Lý - Trần của Phạm Thị Thu Loan

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ THU LOAN TIẾP NHẬN VĂN HỌC PHẬT GIÁO LÝ – TRẦN LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HàNội – 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THỊ THU LOAN TIẾP NHẬN VĂN HỌC PHẬT GIÁO LÝ – TRẦN Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Hữu Sơn HàNội – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Phạm Thị Thu Loan LỜI CẢM ƠN Luận án Tiếp nhận văn học Phật giáo Lý - Trần là nén tâm hương thương kính tưởng niệm lương y Nguyễn Khánh (1939 - 2017) - nguyên cố tỳ kheo Thích Tâm Khai, hiệu Viên Chiếu, tổ đình Quốc Ân, thành phố Huế.

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về sự giúp đỡ, tạo điều kiện của cơ quan công tác, tập thể các nhà khoa học, các thầy cô giáo Khoa Văn học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành sự giúp đỡ quí báu của các vị tu sĩ Phật giáo, PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn, PGS.TS Đoàn Đức Phương, PGS.TS Phạm Thành Hưng, nhà nghiên cứu Nguyễn Dương Côn, nhà giáo Nguyễn Ngọc Xuyên đã hướng dẫn trực tiếp tôi thực hiện đề tài nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới cha mẹ, gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Phạm Thị Thu Loan KÍ HIỆU CÁC TỪ VIẾT TẮT ĐHQG : Đại học Quốc gia ĐHSP : Đại học Sư phạm HN : Hà Nội KHXH & NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn KHXH : Khoa học Xã hội NXB : Nhà xuất bản PTTH : Phổ thông trung học SG : Sài Gòn TCVH : Tạp chí Văn học TC NCPH : Tạp chí Nghiên cứu Phật học TP.

HCM : Thành phố Hồ Chí Minh tr : trang VHPG : Văn học Phật giáo MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của Luận án. Bố cục của Luận án .6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU .1 Những vấn đề lý thuyết chung về tiếp nhận văn học .1 Quan niệm chung về tiếp nhận văn học .2 Lý thuyết tiếp nhận của Trường phái Konstanz - bước đột phá mới mẻ của khoa học lý luận về tác phẩm văn học .2 Giới thuyết về VHPG Lý - Trần .1 Khái lược về VHPG.2 VHPG Lý - Trần đánh dấu giai đoạn phát triển đỉnh cao của VHPG Việt Nam trung đại .3 Tổng quan về lịch sử nghiên cứu sự tiếp nhận VHPG Lý - Trần .1 VHPG Lý - Trần trong các công trình nghiên cứu lịch sử và công trình nghiên cứu văn học nổi bật .2 Nghiên cứu VHPG Lý - Trần từ góc độ tiếp nhận văn học, những cơ hội và thách thức .42 Tiểu kết chương 1.44 CHƢƠNG 2: TIẾP NHẬN VHPG LÝ - TRẦN TỪ GÓC ĐỘ NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ VĂN HỌC. Các giai đoạn nghiên cứu VHPG Lý - Trần từ góc độ văn học sử .1 Các công trình nghiên cứu VHPG Lý - Trần trước năm 1945 .2 Các công trình nghiên cứu VHPG Lý - Trần từ sau năm 1945 đến nay.

Các xu hƣớng nghiên cứu VHPG Lý – Trần từ góc độ văn học sử .1 Xu hướng tiếp nhận VHPG Lý - Trần từ phương diện phân kỳ lịch sử văn học .2 Xu hướng tiếp nhận từ phương diện khảo luận văn bản .3 Xu hướng tiếp nhận từ phương diện nội dung tư tưởng .4 Xu hướng nghiên cứu thể loại và phân tích văn bản học.5 Xu hướng nghiên cứu liên ngành .75 Tiểu kết chương 2: .79 CHƢƠNG 3: VẤN ĐỀ CÔNG CHÚNG TRONG VIỆC TIẾP NHẬN VHPG LÝ - TRẦN.1 Sự khác biệt về tầm đón đợi của các loại công chúng VHPG .1 Giới tu hành - lớp công chúng trực tiếp của VHPG Lý - Trần .2 Tiếp nhận của quần chúng nhân dân lao động .3 Tiếp nhận của lớp độc giả lý tưởng - giới nghiên cứu và văn nghệ sĩ. Tiếp nhận của giáo viên và người học trong nhà trường .2 Tiếp nhận thẩm mĩ của độc giả VHPG Lý - Trần.1 Sáng tạo và tiếp nhận thẩm mĩ trong VHPG Lý - Trần .2 Những khoảng cách thẩm mĩ mang tính thời đại, dân tộc .106 Tiểu kết chương 3: .115 CHƢƠNG 4: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN TRONG TIẾP NHẬN VHPG LÝ - TRẦN .1 Về chuẩn mực văn học của tác phẩm VHPG Lý - Trần. Tác giả VHPG Lý - Trần là “công chúng văn học đặc biệt” .3 Mối quan hệ tác giả - độc giả chủ yếu là tri âm và kí thác .2 Vấn đề thực tiễn về tổ chức dạy học VHPG Lý - Trần trong nhà trường .1 Vấn đề dạy - học Ngữ văn và tác phẩm VHPG trong nhà trường hiện nay .2 Các giải pháp nghiên cứu và giảng dạy VHPG Lý - Trần .141 Tiểu kết chương 4: .147 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Bình minh của lịch sử dân tộc gắn liền với ảnh hưởng du nhập của Phật giáo vào đất Việt.

“Phật giáo là ngọn đuốc văn minh ở xứ ta” (Trần Văn Giàu). Trong hàng ngàn năm lịch sử, mái chùa nghiêng xuống hồn dân tộc che chở đau thương, bão táp ẩn muôn mặt đời sống tinh thần của người dân đất nước. Chất liệu hồn hậu tinh túy nhất của văn hóa Việt là sự hòa hợp siêu việt của điều kiện sống tự nhiên với sự bản địa hóa những yếu tố văn hóa ngoại lai, đặc biệt là Phật giáo. Có thể khẳng định đạo Phật là tôn giáo du nhập sớm nhất đã đến với người Việt, góp phần làm nên bản sắc người Việt, hoàn nguyên tinh thần người Việt qua mọi pha tạp của lịch sử và cũng chính Phật giáo có thể trở thành chiếc đòn bẩy tư tưởng vĩ đại đưa tinh thần của người Việt và tinh thần của sự sống đi xa hơn.

Trong sự hồi sinh khá mạnh mẽ của Phật giáo hiện nay, công chúng đặc biệt chú ý đến một trong những di sản quan trọng của nó là mảng Văn học Phật giáo (VHPG) dân tộc khá độc đáo và nhiều thành tựu. VHPG trung đại Việt Nam vừa mang đặc trưng của VHPG khu vực tiếp biến từ Đông Á, vừa là một bộ phận đặc biệt của văn học dân tộc trung đại, đã kết tinh thật rực rỡ và tài hoa trong thời đại Lý - Trần. Chính bởi vị thế và giá trị đặc biệt của VHPG Lý - Trần mà nó đã trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều thế hệ học giả và hành giả qua hàng trăm công trình chuyên khảo khoa học có tầm vóc. Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy: nghiên cứu VHPG thời Lý - Trần từ góc độ tiếp nhận văn học là một đề tài mới mẻ, thiết thực, hứa hẹn lật mở những khám phá có giá trị.

Ngoài ra đề tài còn có ý nghĩa thời sự, khẳng định tiềm năng, ảnh hưởng và hiệu quả thiết thực của lí thuyết Tiếp nhận với nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Từ sự lựa chọn đề tài này, chúng tôi hy vọng đóng góp thêm giải pháp để giải quyết những vấn đề còn bỏ ngỏ của công tác nghiên cứu, giảng dạy VHPG trong thực tế hiện nay. Mặt khác, việc nghiên cứu VHPG Lý - Trần đã trải qua một thời gian khá dài với công lao sưu tập, dịch thuật, giới thiệu, giảng giải… của nhiều nhà khoa học và giới tu hành. Từ những gợi ý của các công trình nghiên cứu đi trước, chúng tôi đã 1 chọn đề tài này với hy vọng đây là hướng tiếp cận ít nhiều gần gũi và hữu ích cho việc nghiên cứu, tiếp nhận và giảng dạy ở bậc đại học và bậc phổ thông hướng tới đối tượng độc giả là các bạn trẻ.

Phật giáo là một tôn giáo tu chứng qua con đường trải nghiệm trên tinh thần vô ngã, lợi ích cho nhân sinh. Con đường tu tập đi từ thực tế đến chứng ngộ giáo lí và trở lại thực tiễn trong sự diệt ngã và định tâm đạt tới cứu cánh giải thoát khổ đau (con đường của khoa học là con đường ngược lại: từ lý thuyết - thực tiễn - trở lại sự hoàn thiện lý thuyết). Tuy vậy, trong thực tế xã hội, đã có rất nhiều tu sĩ và Phật tử thuộc làu kinh kệ nhưng trong hành xử của họ dường như Đức Phật vẫn hoàn toàn xa lạ. Lại cũng có rất nhiều các học giả uyên thâm triết thuyết với nhiều công trình nghiên cứu đồ sộ, nhưng tinh thần phá chấp, vô ngã, lợi tha dường như không hiện hữu trong tâm… Nghĩa là, vẫn có một khoảng cách lớn và rất thực tế trong sự tồn tại và ảnh hưởng của Phật giáo và VHPG tới hiện đời.

Tiếp thu thành quả của nhiều thế hệ nhà khoa học qua các đề tài, luận văn, luận án nghiên cứu, bình chú, giới thuyết VHPG, nhưng lựa chọn điểm tiếp cận từ lý thuyết tiếp nhận văn học là nỗ lực của chúng tôi nhắm tới việc tìm kiếm một phương thức tồn tại thiết thực cho VHPG trong lòng công chúng và lịch sử, thích hợp với mục đích tuyên dương các giá trị của VHPG bằng cách thực sự đưa nó đi vào đời sống khoa học và nhân sinh. Từ đó mà mỗi người sẽ thức nhận được giá trị của Phật giáo và VHPG như một giải pháp thiết thực nuôi dưỡng sự bình an cho tâm hồn ngay trong hiện thực đời sống. Với những lí do trên, chúng tôi quyết định lựa chọn vấn đề Tiếp nhận văn học Phật giáo Lý - Trần làm đề tài cho luận án. Sự phù hợp của hướng nghiên cứu này với chuyên ngành Lý luận văn học ở điểm: từ những vấn đề đặt ra trong thực tế nghiên cứu VHPG Lý - Trần, chúng tôi có thêm một cơ hội để nhìn nhận và khẳng định lại các vấn đề lý luận văn học còn bỏ ngỏ khi công nhận đây là một bộ phận đặc biệt của văn học dân tộc thời kỳ trung đại.