Luận án: Ảnh hưởng Nho giáo đến giáo dục khoa cử Việt Nam (Thế kỷ XI-XV) - Phạm Thị Quỳnh

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN KHOA TRIẾT HỌC PHẠM THỊ QUỲNH ANH HUONG CUA TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VE GIÁO DUC TỚI LĨNH VỰC GIÁO DỤC - KHOA CỬ VIỆT NAM TU THE KY XI DEN THE KỶ XV Chuyên ngành: Chủ nghĩa DVBC và CNDVLS Mã số: 62.05 NGƯỜI HƯỚNG DAN: PGS. Trần Nguyên Việt TS. Nguyễn Thanh Bình HÀ NOI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa hoc cua riêng tôi, dưới sự hướng dan cua PGS’. Tran Nguyên Việt và TS.

Nguyễn Thanh Bình. Những kết quả và nội dung của luận án là trung thực. Các tài liệu tham khảo có nguồn goc xuất xứ rõ rang. Hà Nội, ngày 20 tháng O1 năm 2014 Tác giả Phạm Thị Quỳnh MỤC LỤC 098171005.

Mục đích nghiên cứu va nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu .------ ¿2 s22 £+Ee£E+EE+EzEzkerxerxerxee 4 4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.- -- + 111v 191 HH ng ngư 5 6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án.-¿-¿ c s + xsE+t vs Eererererrrres 5 7.

Kết câu của luận án. ¿tt St SE 239312193511 EEEEEE111211211111511111512111 5121. ce2 5 TONG QUAN TINH HiNH NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SO THUẬT NGU ĐƯỢC DUNG TRONG LUẬN ÁN. 30 Chương 1: SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC VÀ MOT SO NOI DUNG CƠ BẢN CUA NÓ.

Điều kiện và tiền đề cơ bản cho sự ra đời tư tưởng Nho giáo về giáo dục ở Trung QuỐC.---¿- 2 5£ £+S£2E££EE£EE£EEEEEEEEEEE12212112211717171. Điều kiện kinh tế - xã hội. Tiên dé tư tưởng, văn NOG ceescecscesesssessesseesessessessessessessessestesesseeseesees 35 1. Vai trò sáng lập Nho giáo của Không Tử và lịch sử giáo dục - khoa cứ Trung Quốc CO Gi.

Quan điểm của Nho giáo về con người và giáo duc con người. Một số nội dung cơ bản trong t ư tưởng của Nho giáo Trung Quốc về ĐiIáO ỤC. SG TH HH TH TH tr 57 1. Mục đích và nguyên tắc giáo AUC .------s-s+cs+ccece+cezrscsee 57 1.

Nội dung giáO AUC. cv vvv hngnggnưyn 67 1. Phương pháp giáO AUC .- «cv ket 81 Kt Wun ChUON T8 ẽ. 95 Chương 2: HỆ THÓNG GIÁO DỤC - KHOA CỬ ĐẠI VIỆT TỪ THE KỶ XI DEN CUOI THE KY XV DƯỚI ANH HUONG CỦA TU TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DỤC.

Nho giáo ở Việt Nam trước thế kỷ XI. Nho giáo trước thời Ngô, Dinh, Tiên LÊ. Nho giáo thời Ngô, Đình, Tien Lê. Khái quát đặc điểm của hệ thống giáo dục - khoa cử Đại Việt từ thé kỷ XI đến cuối thé kỷ X V.

Sự hình thành và phát triển hệ thống giáo dục - khoa cử thời Lý - Tran và Hồ dưới ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo về giáo dục. MUc Aich GidO AUC ng ố. Quy chế giáo dục - khoa CUP ceccecceccecsessessessessssssessessessessessussseeseesesses 113 2. Nội dung giáO UC.

Một số nhận xét sơ bộ về hệ thống giáo due khoa cu thời Lý - Tran và HO veccecceccsssessessessessssssessessessessessussussusssessessecsecsussussuessessessessessesssesseeseeseeses 125 2. Hệ thống giáo dục - khoa cử thoi Lê Sơ thé ky XV trong điều kiện NO 2180 AOC i0i011171757. MUc Aich GidO AUC ng ốốố. Sự biểu hiện độc tôn Nho giáo trong quy chế giáo dục - khoa cw.

Nội dung giáO AUC. Phương pháp ZidO (CĨỤC. Một số nhận xét về hệ thong giáo dục - khoa cử thời Lê Sơ. 149 Kết luận chương 2.

150 Chương 3: ĐÓNG GOP CUA TƯ TƯỞNG NHO GIÁO VỀ GIÁO DUC DOI VỚI XÃ HOI ĐẠI VIỆT TỪ THE KỶ XI DEN CUỐI THE KY XV VÀ BÀI HỌC LICH SỬ DOI VỚI SỰ NGH IEP GIÁO DỤC NƯỚC TA HIEN NA.-- 2 2+2<‡EE‡EESEEEEEEEE2EEEEEErkerkerrees 153 3. Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với xã hội Đại Việt từ thé ky XI đến cuối thế kỷ XV. Đóng góp của tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với quá trình xây dựng và phát triển bộ máy nhà nước phong kiến trung ương tập quyên. Dong gop cua tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với việc dao tạo nhân tài và xây dựng xã hội học lẬTD.

Dong góp cua tu tưởng Nho giáo vé giáo dục đối với việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức Xã HHỘI. Bài học lịch sử về phát huy những giá trị tích cực và khắc phục những mặt hạn chế trong tư tưởng Nho giáo về giáo dục đối với sự nghiệp giáo dục- dao tạo ở nước ta hiỆn NAY. Vài nét về thực trạng nên giáo dục hiện nay ở nước f4. Ké thừa những giá trị tích cực của tư tưởng Nho giáo về giáo dục trong điều kiện giáo dục Việt Nam hiện ndy.

Một số hạn chế chủ yếu trong tư tưởng Nho giáo về giáo duc can khắc phục loại bỏ từ kinh nghiệm lich Sử.--c5cSc5c+eseeeesereeeeeere 183 Kết luận chương 30a. cccessescesseseessessecsscssesecssessessesssssesssessessesseeseeseess 190 KẾT LUẬN .1 re 191 DANH MỤC CAC CÔNG TRINH KHOA HỌC CUA TAC GIÁ LIEN QUAN DEN LUẬN AN.oescesscsseessesssessesssessesssesssessesssessesssesseesseess 194 DANH MỤC TAI LIEU THAM KHAO. ccccccsccescssssseesssssseeeessssseeess 195 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Như chúng ta đều biết, vấn đề con người và giáo dục, đào tạo con người luôn là vẫn đề được các lĩnh vực khoa học quan tâm.

Đối với triết học, vấn đề này được coi trọng đặc biệt, bởi lẽ nó liên quan đến sự hình thành và phát triển thế giới quan, phương pháp luận của con người, tạo điều kiện cho con người nhận thức thế giới và cải tạo thế giới một cách phù hợp, đúng đắn hơn. Trong lịch sử triết học, vấn đề giáo dục con người đã được nhiều học thuyết đề cập, thậm chí cho đó là vấn đề trọng tâm như trong học thuyết Nho giáo. Nho giáo với tính cách là một học thuyết chính trị - xã hội do Không Tử sáng lập ở Trung Quốc thời Xuân Thu và được du nhập vào Việt Nam từ thời đầu Bắc thuộc. Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của xã hội phong kiến Việt Nam, bắt đầu từ thời Lý , các triều đại phong kiến Việt Nam đã lựa chọn Nho giáo (trong đó có tư tưởng giáo dục ) làm công cụ chủ yếu cho việc quản lý con người và xã hội, đào tạo nguồn nhân lực cho bộ máy nhà nước đáp ứng những yêu cầu và nhiệm vụ thực tiễn đặt ra trong việc xây dựng, phát triển triều đại và đất nước về mọi mặt _.

Từ đó, cùng với việc sử dụng Nho giáo làm “bệ đỡ” cho hệ tư tưởng thống trị, bản thân học thuyết này đã trở thành cơ sở lý luận dé xây dựng và phát triển nền giáo dục - khoa cử của các triều đại phong kiến Việt Nam gần mười thế kỷ (từ nửa cuối thé kỷ XI đến đầu thế ky XX). Ngày nay ở nước ta, Nho giáo không còn giữ vai trò chi phối trong lĩnh vực thượng tầng kiến trúc xã hội, song ảnh hưởng của nó vẫn còn lâu dài ở nhiều mặt, nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội , đặc biệt là trong lĩnh vực giáo dục và đào tao. Sự ảnh hưởng đó luôn mang tính hai mat , tức là vừa tạo nên những giá trị truyền thong dao dic , truyền thống hiếu họ c tôn sư trọng đạo , xây dựng phong trào “học không biết chán , dạy người không biết mệt mỏi” , v. vừa dé lại những tan dư không phải dé dang xóa bỏ trong ý thức thi cử, đỗ đạt dé hiển danh, dù “cái danh” đó có phù hợp với “cái thực” hay không.

Do đó, việc tiếp tục nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Nho giáo và ảnh hưởng của nó ở Việt Nam trong lich sử dé kế thừa biện chứng những yếu tố tích cực, đồng thời khắc phục những hạn chế của nó về lý luận và thực tiễn giáo dục, theo chúng tôi là hết sức cần thiết. Điều cần hết sức lưu ý là, trong đường lối xây dựng và phát triển đất nước từ trước tới nay, Đảng và Nhà nước ta luôn khăng định vai trò to lớn của giáo dục, coi giáo dục là quốc sách hang dau, là động lực và nhân tố quan trọng nhất dé đào tạo nguồn lực con người cho sự nghiệp công nghiệp hóa _, hiện đại hóa đất nước. Tiếp tục tư tưởng chiến lược này , Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng xác định: “Giáo dục và dao tạo có sứ mệnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi đưỡng nhân tải, góp phan quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam. Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển”, và cần phải: “đây mạnh xây dựng xã hội học tập, tạo cơ hội và điều kiện cho mọi công dân được học tập suốt đời” [34; tr.

Dé đưa nghị quyết của Đảng vào cuộc sống, một vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách đang được đặt ra hiện nay là sự cần thiết phải nghiên cứu trở lại tư tưởng giáo dục của Nho giao, ảnh hưởng cũng như đóng góp của nó đến lĩnh vực giáo dục - khoa cử Việt Nam trong lịch sử. Nghiên cứu tư tưởng giáo dục của Nho giáo một cách khách quan và có cơ sở khoa học, chúng ta mới làm rõ được những giá trị cơ bản và những hạn chế chủ yéu của Nho giáo nói chung, tư tưởng giáo dục của Nho giáo nói riêng , từ đó rút ' Từ đây trở di, số đầu tiên trong móc dùng dé chỉ thứ tự tài liệu tham khảo trong Danh mục tài liệu tham khảo của luận án, sô tiép theo chỉ sô trang của tài liệu đó. ra những bai học kinh nghiệm cho sự phát triển và hoàn thiện nền giáo dục của Việt Nam hiện nay. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn dé tai “Ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo về giáo dục tới lĩnh vực giáo dục - khoa cử Việt Nam từ thé kỷ XI đến thế ky XV” dé nghiên cứu trong luận án tiến sĩ triết học của mình.

Thêm nữa, có thê nói, lịch sử giáo dục - khoa cử Việt Nam từ thế kỷ XI đến cuối thế kỷ XV là giai đoạn khởi đầu của nền giáo dục truyền thống và theo thời gian, dần chịu sự chỉ phối mạnh mẽ của Nho giáo và Nho học. Chính nền giáo dục ấy đã góp phần quan trọng trong việc xây dựng, phát triển nhà nước phong kiến trung ương tập quyền Việt Nam và đến nửa cuối thế kỷ XV đã phat triển đến giai đoạn cực thịnh về mọi mặt.