Luận án TS Tôn giáo học Phan Thị Kim: Dung hợp Phật giáo và thờ Mẫu ở Hải Phòng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- PHAN THỊ KIM (Thích Đàm Kiên) SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY Chuyên ngành: Tôn giáo học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Hà Nội - 2016 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --------------------------------- PHAN THỊ KIM (Thích Đàm Kiên) SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY Chuyên ngành: Tôn giáo học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÔN GIÁO HỌC Chủ tịch hội đồng: Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Thị Kim Oanh GS. Nguyễn Hữu Vui Hà Nội - 2016 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả điều tra trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng.

Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trên bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Phan Thị Kim (Thích Đàm Kiên) 3 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. Tổng quan tƣ liệu nghiên cứu.

Tư liệu nghiên cứu về Phật giáo và Phật giáo ở Việt Nam. Tư liệu nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu. Những vấn đề liên quan đến luận án. Khung phân tích lý thuyết và những vấn đề đặt ra trong nghiên cứu.

Một số khái niệm và thuật ngữ sử dụng trong luận án. 22 Chƣơng 2: CƠ SỞ CỦA SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY. Cơ sở địa văn hóa, kinh tế, chính trị, xã hội của Thành phố Hải Phòng. Cơ sở tự nhiên và kinh tế xã hội.

Cơ sở văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo. Cơ sở triết lý của Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Hải Phòng. Cơ sở triết lý của Phật giáo. Cơ sở triết lý của tín ngưỡng thờ Mẫu.

52 Tiểu kết chƣơng 2:. 62 Chƣơng 3: BIỂU HIỆN CƠ BẢN CỦA SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO VÀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY. Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Thành phố Hải Phòng qua niềm tin và thực hành tín ngƣỡng tôn giáo. Biểu hiện qua niềm tin trong thực hành nghi lễ.

Biểu hiện qua không gian và thời gian thờ cúng. Sự dung hợp giữa tín ngƣỡng thờ Mẫu và Phật giáo ở Thành phố Hải Phòng qua nghi lễ và lễ hội tín ngƣỡng, tôn giáo. Biểu hiện qua nghi lễ thờ cúng. Biểu hiện qua lễ hội tín ngưỡng, tôn giáo.

Đặc điểm cơ bản của tín ngƣỡng thờ Mẫu và Phật giáo trong sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Mẫu ở Thành phố Hải Phòng hiện nay. Đặc điểm cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu trong sự dung hợp với Phật giáo ở thành phố Hải Phòng. Đặc điểm cơ bản của Phật giáo trong sự dung hợp với tín ngưỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng. 123 Tiểu kết chƣơng 3:.

136 Chƣơng 4: XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG PHÁT TRIỂN VÀ BẢO TỒN GIÁ TRỊ VĂN HÓA CỦA SỰ DUNG HỢP GIỮA PHẬT GIÁO VỚI TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU Ở THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG HIỆN NAY. Dự báo xu hƣớng vận động phát triển. Xu hướng lịch sử hóa và hiện đại hóa trong việc dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu. Xu hướng địa phương hóa sự dung hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng.

Xu hướng gia tăng hiện tượng mê tín dị đoan, hiện tượng tôn giáo mới trong sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu. Giá trị và bảo tồn giá trị của sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngƣỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng trong quá trình hội nhập. Giá trị của sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng. Bảo tồn giá trị của sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng trong quá trình hội nhập.

155 Tiểu kết chƣơng 4:. 163 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 165 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 166 PHỤ LỤC 5 DANH MỤC BẢNG Bảng 3.

Niềm tin theo Phật – Mẫu của người dân thành phố Hải Phòng. Niềm tin của người dân thành phố Hải Phòng qua thực hành tôn giáo. Nhu cầu đi lễ Phật và Mẫu của người dân thành phố Hải Phòng. Mức độ hiểu biết về giáo lý và lễ nghi Phật giáo của người dân thành phố Hải Phòng.

Mức độ hiểu biết về giáo lý và lễ nghi tín ngưỡng thờ Mẫu của người dân thành phố Hải Phòng. Niềm tin của người dân Hải Phòng về Phật và Mẫu. Những nghi lễ người dân Hải Phòng coi trọng và thực hiện trong đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu và Phật giáo. Thống kê số lượng chùa và Tăng Ni ở các Quận, huyện, thành phố Hải Phòng năm 2014.

Nghề nghiệp người đi lễ Phật và Mẫu ở thành phố Hải Phòng. Độ tuổi người đi lễ Phật và Mẫu ở thành phố Hải Phòng. Trình độ học vấn người đi lễ Phật và Mẫu ở thành phố Hải Phòng144 Bảng 4. Sự biến đổi nghi lễ của Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu ở thành phố Hải Phòng.

Sự lợi dụng Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu để tuyên truyền mê tín dị đoan ở thành phố Hải Phòng.6: Tình hình kinh tế của người dân thành phố Hải Phòng. Giá trị của Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống văn hóa xã hội ở thành phố Hải Phòng. Giá trị của Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống văn hóa xã hội ở thành phố Hải Phòng. 161 6 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1: Niềm tin về mối quan hệ giữa Phật và Mẫu của người dân Hải Phòng hiện nay.

73 Biểu đồ 2: Tham gia lễ nghi trong thực hành tín ngưỡng của người dân thành phố Hải Phòng. Lý do chọn đề tài Việt Nam là một quốc gia đa tộc người, có đời sống tín ngưỡng, tôn giáo đa dạng. Sự tồn tại của các loại hình tôn giáo tạo nên thế song hành, hòa quyện vào nhau, dung hợp lẫn nhau cùng với bản sắc văn hóa dân tộc trong một khối “nhất thể” gọi chung là bản sắc dân tộc Việt Nam. Người Việt vốn khoan dung với các tôn giáo, tín ngưỡng.

Các tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam cũng khoan hòa, dung hợp với nhau tạo nên sự đoàn kết, tính bao dung, đồng thuận trên tổng thể đời sống tâm linh và đời sống xã hội. Từ xa xưa người Việt Nam đã thực hiện việc thờ cúng của mình trước khi có các tôn giáo ngoại nhập. Tất cả các tôn giáo khác từ bên ngoài du nhập vào đều không thể nào xóa bỏ được đạo gốc của dân tộc, mà rút cuộc đều phải chung sống với nó, nếu muốn thu phục được tín đồ. Đối với người Việt Nam, đạo nào cũng được coi trọng, miễn là giáo lý không đi ngược với đạo đức của dân tộc, trái với thuần phong mỹ tục của nhân dân, không phản lại lợi ích của cộng đồng, của đất nước.

Tính bao dung trong tín ngưỡng, tư tưởng, tự do tín ngưỡng thuộc nếp sống bình thường của người Việt Nam, là cơ sở của sự đoàn kết tôn giáo ngoại lai và tín ngưỡng bản địa trong sự nghiệp xây dựng và giữ nước của dân tộc. Đúng như vậy, lịch sử đã chứng minh xu hướng chủ yếu của các tôn giáo ở nước ta là hướng về dân tộc. Trong các tôn giáo hiện có mặt ở Việt Nam, Phật giáo mặc dù là một tôn giáo ngoại nhập nhưng rất gần gũi và hầu như đã trở thành một lĩnh vực tinh thần không thể thiếu của người Việt Nam. Phật giáo đã nhanh chóng hòa mình cùng văn hóa dân tộc, hòa mình cùng những phong tục tập quán, tín ngưỡng dân tộc, đặc biệt là tín ngưỡng Mẫu để trở thành Phật giáo riêng, mang đậm tinh thần đặc sắc của Việt Nam.

1 Hải Phòng là thành phố cảng quan trọng, trung tâm công nghiệp lớn nhất phía Bắc Việt Nam, đồng thời cũng là trung tâm kinh tế, văn hoá, y tế, giáo dục, khoa học, thương mại và công nghệ của vùng duyên hải Bắc Bộ. Tín ngưỡng thờ Mẫu vốn mang đậm sắc thái của cư dân nông nghiệp và có nguồn gốc từ chế độ Mẫu hệ. Trước khi Phật giáo du nhập vào Hải Phòng, bên cạnh tín ngưỡng thờ Thần, Thánh, người dân đất Cảng đã rất coi trọng tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tâm linh của mình. Khi Phật giáo du nhập vào Hải Phòng, từ rất sớm gắn liền với biểu tượng Tháp Tường Long và thành Nê Nê, vùng biển Đồ Sơn.

Con người đất cảng vốn cởi mở trong văn hóa nên dễ dàng tiếp nhận Phật giáo và đồng thời cũng giống như người dân Việt Nam ở nhiều vùng miền khác bản địa hóa Phật giáo, dung hợp Phật giáo với tín ngưỡng tâm linh truyền thống của địa phương mình. Đặc biệt là dung hợp với tín ngưỡng thờ Mẫu. Sự dung hợp giữa Phật giáo với tín ngưỡng Mẫu ở Thành phố Hải Phòng được thể hiện rất đa dạng và phong phú trong suốt tiến trình lịch sử tồn tại và phát triển của tôn giáo này, có nhiều đóng góp cho đời sống tâm linh và bản sắc văn hóa đất Cảng. Dung hợp cho thấy tinh thần khoan dung tôn giáo nói chung, giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng ở Việt Nam và Hải Phòng hiện nay còn có nhiều ý kiến trái chiều.

Qua nghiên cứu trong luận án này cho thấy sự dung hợp tôn giáo, tín ngưỡng là một truyền thống văn hóa của người Việt là một tất yếu, đồng thời cũng phản biện lại quan điểm, nhận định trái chiều của một số học giả hiện nay cho rằng: “Việt Nam không có truyền thống dân chủ, dung hợp và khoan dung tôn giáo”[75;tr.9], hay tính đồng thuận và dung hợp tôn giáo, khoan dung tôn giáo ở Việt Nam chưa thật sâu đậm. Nghiên cứu “Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng thờ Mẫu ở Thành phố Hải Phòng hiện nay” là khai thác giá trị văn hóa dân tộc, khẳng định căn tính của 2 Phật giáo Việt Nam, nhằm góp phần xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân.