Luận án Tiến sĩ Lịch sử: Quan hệ Nhà nước quân chủ Lý Trần với Phật giáo Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------*------ HOÀNG ĐỨC THẮNG (THÍCH MINH TRÍ) QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC QUÂN CHỦ LÝ, TRẦN VỚI PHẬT GIÁO LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ HÀ NỘI, 2012 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------*------ HOÀNG ĐỨC THẮNG (THÍCH MINH TRÍ) QUAN HỆ GIỮA NHÀ NƯỚC QUÂN CHỦ LÝ, TRẦN VỚI PHẬT GIÁO Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam cổ đại và trung đại : 62 22 54 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: GS. Vũ Minh Giang HÀ NỘI, 2012 1 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 6 1. Lý do chọn đề tài 6 2. Về các nguồn sử liệu và lịch sử nghiên cứu vấn đề 9 3.

Mục tiêu của Luận án 14 4. Giới hạn, phạm vi nghiên cứu 15 5. Phương pháp nghiên cứu và cách tiếp cận 15 6. Đóng góp mới của Luận án 16 Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ PHẬT GIÁO 17 VÀ TÌNH HÌNH PHẬT GIÁO VIỆT NAM TRƯỚC TRIỀU LÝ 1.

Khái lược về Phật giáo 17 1. Sự xuất hiện của Phật giáo 17 1. Tóm lược hệ thống giáo lý cơ bản của Phật giáo 24 1. Ảnh hưởng và giá trị của Phật giáo đối với xã hội 34 1.

Phật giáo Việt Nam trước triều Lý 45 1. Sự du nhập Phật giáo vào Việt Nam 45 1. Hệ thống tư tưởng Phật giáo được du nhập vào Việt Nam 47 1. Vai trò của Phật giáo trong thời kỳ Bắc thuộc 49 1.

Phật giáo và tình hình chính trị dưới triều Ngô, Đinh và Tiền Lê 53 Tiểu kết Chương 1 61 Chương 2 QUAN HỆ GIỮA VƯƠNG TRIỀU LÝ VỚI PHẬT GIÁO 63 2. Bối cảnh chính trị - xã hội và sự kiến lập triều Lý 63 2. Bối cảnh chính trị - xã hội 63 3 2. Vai trò của thiền sư Vạn Hạnh trong công cuộc kiến tạo triều 65 Lý 2.

Lý Công Uẩn với việc định đô Thăng Long 70 2. Tình hình Phật giáo thời Lý 72 2. Quan hệ giữa triều Lý với Phật giáo 72 2. Trải nghiệm tâm linh của một số vị vua triều Lý 84 2.

Nội dung cơ bản của chính sách đối với Phật giáo của triều Lý 91 2. Chính sách của nhà Lý đối với tôn giáo 91 2. Thực hiện chính sách phát triển Phật giáo 96 2. Vai trò và ảnh hưởng của Phật giáo dưới triều Lý 103 2.

Phật giáo giúp vua trong công cuộc trị quốc, an dân 103 2. Phật giáo và văn hóa nghệ thuật 115 Tiểu kết chương 2 122 Chương 3 QUAN HỆ GIỮA VƯƠNG TRIỀU TRẦN VỚI PHẬT GIÁO 123 3. Bối cảnh lịch sử 123 3. Tình hình Phật giáo thời nhà Trần 125 3.

Tam tông quy nhất tông 125 3. Ảnh hưởng của các dòng phái khác 130 3. Sinh hoạt của Tăng đoàn Phật giáo thời nhà Trần 134 3. Quan hệ giữa triều Trần với Phật giáo và đóng góp của Phật 139 giáo vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước 3.

Chính sách của triều Trần đối với Phật giáo 148 3. Chính sách bình đẳng tôn giáo và tự do tín ngưỡng của nhà 148 Trần 3. Đưa Phật giáo nhập thế để trị quốc, an dân 151 4 3. Nội dung cơ bản của chính sách triều Trần đối với Phật giáo 155 3.

Góp phần tìm hiểu nguyên nhân suy thoái của triều Trần 158 Tiểu kết chương 3 160 KẾT LUẬN 162 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN 165 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 166 5 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Phật giáo được du nhập vào Việt Nam đã trên dưới 2000 năm, gắn bó đồng hành cùng dân tộc và có mối quan hệ khăng khít với văn hóa, kinh tế, chính trị, xã hội trong suốt chiều dài lịch sử xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Phật giáo có mục đích cao cả là đem lại hạnh phúc và an lạc cho chư Thiên và loài người. Trên nguyên tắc đoàn kết, hòa hợp, tùy thuận chúng sinh, nên tuy là một yếu tố văn hóa “ngoại sinh” nhưng đã được dân tộc Việt Nam đón nhận một cách rất tự nhiên như cây cần có nước và đã được hấp thụ, chuyển hóa thành một bộ phận hữu cơ và tạo nên những nét đặc sắc trong văn hóa dân tộc.

Phật giáo đã ảnh hưởng sâu đậm trong ý thức, tư tưởng, tình cảm của người Việt, đúng như Đức Phật đã từng dạy các đệ tử của mình khi lãnh trách nhiệm đi hoằng dương chính pháp: “Này các Tỳ kheo, hãy lên đường thuyết pháp vì hạnh phúc, vì an lạc cho chúng sinh, vì lòng thương tưởng cho đời, vì hạnh phúc, vì an lạc cho chư Thiên và loài người ” [82, tr. Với tư tưởng hòa đồng, đồng thời với tinh thần từ bi và trí tuệ, tư tưởng Phật giáo đã trở thành một điểm tựa tinh thần vững chắc, một công cụ sắc bén để giữ gìn bản sắc dân tộc, chống lại âm mưu đồng hóa của phong kiến phương Bắc suốt hơn 1000 năm Bắc thuộc. Trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc qua các thời kỳ lịch sử, tinh thần Phật giáo đã được các chính quyền vận dụng vào những kế sách trị nước an dân. Bản thân Phật giáo cùng các bậc cao tăng cũng đã có những đóng góp đáng kể vào sự hưng thịnh của quốc gia, trường tồn của dân tộc.

Chính vì vậy mà một số triều đại phong kiến đều rất chú trọng đến quan hệ với Phật giáo. Trong số các triều đại phong kiến Việt Nam, đặc biệt triều Lý và Trần là hai vương triều thành công nhất trong các chính sách với Phật giáo và cũng đã gặt hái được những thành tựu rực rỡ nhất về mọi mặt, từ quan hệ từ văn hóa, chính trị, kinh tế, ngoại giao v. Những chính sách đó xuất phát từ ba yếu tố cơ bản sau đây: 6 - Nhu cầu khách quan trong việc xây dựng một xã hội đồng thuận, quốc gia thống nhất dựa trên nền tảng của bầu không khí làng xã và quan hệ Làng – Nước hòa đồng. - Sự sùng mộ đạo Phật của các bậc quân vương và nhận thức của họ về vai trò xã hội của Phật giáo.

- Đóng góp thực tế của giới sư tăng mà trước hết và chủ yếu là các Quốc sư với đất nước. Trong suốt hơn 4 thế kỷ, vai trò Phật giáo được phát huy cao độ, tinh thần Phật giáo đã là chất liệu cố kết nhân tâm, là cầu nối giữa chính quyền trung ương với địa phương. Trong thời kỳ này, tinh thần đoàn kết hòa hợp dân tộc cũng đã được vận dụng tối đa cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Các vị quân vương thời Lý - Trần đã xây dựng thành công một mô hình Nhà nước quân chủ rất đặc thù, rất Việt Nam thời trung đại, đó là kiểu Nhà nước “tập quyền thân dân”.

Với mô hình này hai vương triều nói trên đã đưa dân tộc ta trở thành một trong những quốc gia phát triển trong khu vực châu Á thời bấy giờ. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều học giả đã đưa ra nhận định rằng, thời Lý - Trần Phật giáo là Quốc đạo. Đây là những vấn đề lớn vừa có giá trị học thuật vừa có ý nghĩa thực tiễn cao. Về mặt khoa học, nghiên cứu về vấn đề này sẽ góp phần tìm hiểu sâu hơn mối quan hệ tương tác mật thiết giữa tư tưởng Phật giáo với chính quyền hai triều Lý - Trần.

Trong đó, những vấn đề cần đặc biệt lưu ý là bối cảnh lịch sử, vai trò của các vị Quốc sư với các vị quân vương, cũng như sự nhận thức của các bậc quân vương đối với giá trị của hệ thống tư tưởng Phật giáo. Đây là những yếu tô cơ bản đã được phát huy tích cực, mang lại hiệu to lớn nhất trong việc lãnh đạo đất nước, trị quốc an dân. Một nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa Phật giáo với hai vương triều nói trên chắc chắn sẽ góp phần không nhỏ vào việc soi rọi, làm sáng tỏ những khía cạnh độc đáo của lịch sử dân tộc trong một thời kỳ đầu của kỷ nguyên Đại Việt. Trên phương diện thực tiễn, từ năm 1930, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, cách mạng Việt Nam đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác.

Trong sự nghiệp 7 giành và giữ độc lập dân tộc, Việt Nam đã chiến thắng các thế lực đế quốc, thực dân hùng mạnh. Chiến thắng mùa xuân 1975 vĩ đại đã mở đường cho đất nước bước vào kỷ nguyên hoàn toàn độc lập, thống nhất và đi lên chủ nghĩa xã hội. Khi hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ, Liên Xô bị tan rã, Việt Nam đứng trước thử thách hiểm nghèo. Dân tộc Việt Nam cần phải có lựa chọn đúng đắn để khẳng định chính mình.

Hơn lúc nào hết dân tộc ta cần một bệ đỡ tinh thần, một hệ tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt để chèo lái con thuyền của dân tộc đưa đất nước tới cái đích mà Đảng, Bác Hồ cũng như cả dân tộc mong muốn là xây dựng một đất nước dân giầu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Kiên định với con đường đã chọn, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và lý luận. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta đã có một bệ đỡ tư tưởng hoàn chỉnh. Để hoàn thiện cần phải có một đường lối chính sách, một sách lược và thiết chế chính trị sao cho vừa giữ gìn và phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc, vừa đáp ứng được xu thế hội nhập thế giới.

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước đã và đang gặt hái được nhiều thành tựu trong công cuộc Đổi mới để hội nhập và phát triển. Với quan điểm hội nhập mà không hòa tan theo tinh thần Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ V (khóa VIII) đề ra là: “bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”, cần phải nghiên cứu kỹ các bài học và kinh nghiệm lịch sử dân tộc để tìm ra những giải pháp phù hợp đáp ứng được nhu cầu thực tế của đất nước hiện nay. Đi theo hướng này, luận án của chúng tôi đề cập tới những nội dung mà nếu giải quyết thấu đáo sẽ góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng của lịch sử, văn hóa của dân tộc và làm phong phú thêm cơ sở khoa học cho chính sách của Đảng và Nhà nước. Lý – Trần là một thời kỳ lịch sử võ công rực rỡ, văn trị sáng chói.