Luận án tiến sĩ văn hóa tư tưởng phật giáo qua tư liệu văn bia lý trần 04

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN MAI THỊ THƠM VĂN HÓA TƢ TƢỞNG PHẬT GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ–TRẦN LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM HÀ NỘI, 2016 1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN MAI THỊ THƠM VĂN HÓA TƢ TƢỞNG PHẬT GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ–TRẦN Chuyên ngành: Hán Nôm Mã số: 62 22 01 04 Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Nguyễn Kim Sơn LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM HÀ NỘI, 2016 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng luận án Văn hóa tư tưởng Phật giáo qua tư liệu văn bia Lí – Trần là kết quả làm việc, nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực. Những kết quả của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, có trích dẫn cụ thể.

Hà Nội, ngày. năm 20… Tác giả luận án Mai Thị Thơm. 3 LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Nguyễn Kim Sơn là thầy hướng dẫn khoa học – đã tận tình hướng dẫn, chỉ dạy nhiều kiến thức quý báu, và nhiệt tình động viên, khích lệ trong quá trình tôi học tập, nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến các vị lãnh đạo Công ty Cổ phần sản xuất chương trình An Viên và các bạn đồng nghiệp đã tạo điều kiện thuận lợi trong suốt thời gian tôi công tác, nghiên cứu và hoàn thành luận án.

Xin gửi lời tri ân tới các thầy cô giáo trong bộ môn Hán Nôm, Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn đã chỉ dạy tôi từ những ngày học cao học. Chân thành cảm ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày. năm 20… Tác giả luận án Mai Thị Thơm.

4 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi vấn đề nghiên cứu:.

Đối tượng và phạm vi tư liệu nghiên cứu:. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp văn bản học:. Phương pháp định lượng:.

Phương pháp liên ngành:. Đóng góp mới của luận án. Bố cục luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VĂN HÓA TƢ TƢỞNG PHẬT GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ – TRẦN.

Tình hình nghiên cứu văn hóa tư tưởng Phật giáo qua tư liệu văn bia Lý – Trần. Tình hình sử dụng nội dung văn bia Lý – Trần vào các chuyên đề nghiên cứu. Tình hình gợi nhắc hoặc giới thiệu sơ lược về văn hóa tư tưởng Phật giáo trong các tác phẩm chuyên nghiên cứu về Văn bia Lý – Trần. Nhận định về những công trình nghiên cứu và hướng nghiên cứu của luận án.

Nhận định về những công trình nghiên cứu. Hướng nghiên cứu của luận án. VĂN HÓA PHẬT GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ – TRẦN: CHÙA – THÁP- LỄ HỘI. Văn hóa vật thể Phật giáo qua tư liệu văn bia Lý – Trần: Chùa - Tháp.

Tên gọi của chùa – tháp. Không gian tồn tại của chùa - tháp. Không gian của chùa. Không gian của tháp.

Kiến trúc chùa - tháp. Kiến trúc chùa. Kiến trúc tháp. Văn hóa phi vật thể Phật giáo qua tư liệu văn bia Lý – Trần: Lễ hội.

Loại hình lễ hội. Bố cục lễ hội. TƢ TƢỞNG PHẬT GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ – TRẦN: KINH PHÁP HOA – KINH HOA NGHIÊM. Kinh Pháp Hoa trong văn bia Lý – Trần.

Tư tưởng cơ bản của kinh Pháp Hoa. Thí dụ điển hình của kinh Pháp Hoa. Nhân vật tiêu biểu của kinh Pháp Hoa. Kinh Hoa Nghiêm trong văn bia Lý – Trần.

Tư tưởng chủ đạo của kinh Hoa Nghiêm. Thí dụ điển hình của kinh Hoa Nghiêm. Việc diễn giải, vận dụng kinh Hoa Nghiêm. TƢƠNG QUAN TAM GIÁO QUA TƢ LIỆU VĂN BIA LÝ – TRẦN.

Tương quan Tam giáo từ góc độ văn hóa. Nho gia – Phật gia: Tác giả của những văn bia chùa – tháp. Nho gia – Phật gia: Tác giả của những công trình chùa – tháp. Tương quan Tam giáo từ góc độ tư tưởng.

Nhận thức về đạo vận hành của vũ trụ nhân sinh. Nhận thức về vai trò của Tam giáo .140 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .145 TÀI LIỆU THAM KHẢO.146 PHỤ LỤC 6 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Văn hóa tư tưởng Phật giáo Việt Nam là một trong những yếu tố quan trọng không chỉ trong đời sống tôn giáo Phật giáo nói riêng mà còn trong đời sống dân tộc Việt nói chung. Văn hóa tư tưởng Phật giáo thời Lý – Trần là một bộ phận có giá trị đáng nghiên cứu trong toàn bộ nền văn hóa tư tưởng Phật giáo Việt.

Nó kế thừa được tinh thần dung hợp văn hóa tư tưởng Phật giáo Nguyên thỉ, Phật giáo Đại thừa sơ khởi Ấn Độ với văn hóa tư tưởng bản địa Việt, văn hóa tư tưởng ngoại lai Nho, Đạo Trung Hoa của Phật giáo thời kỳ Mâu Tử, Khương Tăng Hội. Nó tiếp nối và phát huy tinh thần Tổ sư Thiền đặc sắc của Thiền tông Trung Hoa với truyền thống Thiền – Giáo hợp nhất, Thiền – Tịnh – Mật đồng hành, Phật – Đạo – Nho tịnh dụng của thời kỳ Thiền phái Pháp Vân – Kiến Sơ Việt Nam. Nó sáng tạo nên một thời kỳ Phật giáo hoàng kim với những yếu tố văn hóa tư tưởng đặc trưng của dân tộc Việt trong thời đại độc lập tự chủ thịnh trị mà cho đến nay giá trị đó vẫn tiếp tục ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống Phật giáo Việt trên lãnh thổ Việt và ngoài lãnh thổ Việt. Chính vì thế, việc tìm hiểu, nghiên cứu văn hoá tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần chuyên biệt hoặc lồng ghép trong các yếu tố khác như lịch sử, văn học, mỹ thuật, chính trị, kinh tế… là việc làm được nhiều giới thuộc đương thời và hậu thế quan tâm.

Văn bia Hán Nôm Việt Nam là một trong những loại hình văn bản được nhiều giới nghiên cứu khai thác, trong đó có Văn bia Lý -Trần. Số lượng văn bia Lý – Trần hiện còn tuy không nhiều nhưng phần lớn chúng là những văn bản có giá trị thực sự, đặc biệt là giá trị về văn hóa tư tưởng Phật giáo đương thời. Điều này không chỉ vì chúng đa phần là những văn bản thuộc Phật giáo (chùa, tháp, chuông.), mà nội dung của chúng ghi nhận một cách sống động, cụ thể về những yếu tố liên quan đến Phật giáo từ góc độ tôn giáo, đến góc độ học thuật dù không chuyên biệt. Nội dung đó thống nhất với những tác phẩm mang tính lịch sử, văn học trong và ngoài Phật giáo viết về Phật giáo, bổ sung thêm những yếu tố văn hóa tư tưởng mà các tác phẩm trên chưa hoặc không đề cập đến.

Chính những giá trị này, từ rất sớm, chúng được sưu tầm, giới thiệu văn bản chữ Hán, phiên âm, dịch nghĩa, chú thích (hoặc một phần ra tiếng Việt hoặc vẫn còn bằng chữ Hán), cũng như giới thiệu chung về hình thức và nội dung của từng văn bản cụ thể hoặc của tất cả văn bản dưới góc độ văn bản học. Chúng cũng 7 được trích dẫn, nghiên cứu trong nhiều công trình liên quan đến văn hóa tư tưởng của Phật giáo, văn học Việt Nam. Có điều cho đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu một cách chuyên biệt và đầy đủ yếu tố văn hóa tư tưởng Phật giáo Việt trong hệ thống văn bia Lý – Trần. Chúng tôi chọn đề tài Văn hóa tư tưởng Phật giáo qua tư liệu văn bia Lý – Trần làm hướng nghiên cứu cho luận án tiến sỹ của mình, hy vọng sẽ góp một mảnh ghép cho bức tranh Phật giáo trong thời kỳ hoàng kim của lịch sử Phật giáo Việt Nam.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tƣợng và phạm vi vấn đề nghiên cứu: Luận án tập trung nghiên cứu các yếu tố về văn hóa tư tưởng Phật giáo Việt hiện hữu trong văn bia Lý – Trần nhằm làm rõ góc độ tôn giáo của Phật giáo. Luận án cũng nghiên cứu về yếu tố Nho - Phật – Đạo (chủ yếu là Nho – Phật) trong văn bia Lý – Trần nhằm ghi nhận thêm về hiện tượng tương quan Tam giáo như một biểu hiện cụ thể cho sức ảnh hưởng của Phật giáo trong xã hội Việt. Đối tƣợng và phạm vi tƣ liệu nghiên cứu: Văn bia Lý – Trần, chủ yếu là từ tập Văn khắc Hán Nôm Việt Nam (tập 1 và tập 2).

Văn bia Lý – Trần trong các tác phẩm Thơ văn Lý – Trần, Văn bia thời 1 Lý , Văn bia chùa Phật thời Lý là những tư liệu bổ sung. Ngoài ra, chúng tôi kết hợp với các tác phẩm kinh luật luận Phật giáo thuộc hai nhánh Tiểu thừa và Đại thừa như Tứ bộ A Hàm, Kinh Pháp Hoa, Kinh Hoa Nghiêm, Kinh Bát Nhã, Đại Trí Độ Luận, Luật Tứ Phần… cũng như những tác phẩm liên quan đến văn hóa tư tưởng Phật giáo, tam giáo thời Lý – Trần. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án chọn tư liệu văn bia Hán Nôm (văn bản cổ) làm đối tượng khảo sát, nghiên cứu về văn hóa tư tưởng Phật giáo. Để có định hướng cho việc nghiên cứu và giải mã văn bản, chúng tôi áp dụng lý thuyết Thông diễn học hay còn gọi là Thuyên thích học (Hermerneuties), một lý thuyết hướng tới giải thích, giải mã, cắt nghĩa, làm nổi bật.

các thông tin từ văn bản một cách tối đa và có 1 (các đoạn trích dẫn văn bia gồm nguyên bản chữ Hán, phần dịch tiếng Việt thời Lý trong luận án hầu hết đều từ tác phẩm này vì tác phẩm đã kế thừa, phát huy giá trị, chỉnh sửa khuyết điểm của các tác phẩm đi trước, bổ sung thêm những giá trị riêng có đáng tin cậy) 8 chiều sâu. Theo lý thuyết này, các chi tiết, các yếu tố trong văn bản được xem xét kỹ trong các mối liên hệ, liên hệ trong văn bản và cả liên văn bản. Trên cơ sở lý thuyết đó, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu như sau: 3. Phƣơng pháp văn bản học: Tuy không phải xác định niên đại, tác giả, hình thức tồn tại, dị bản.