Luận án tiến sĩ Triết học: Tư tưởng đạo đức Khổng Tử - Đặc điểm và ý nghĩa lịch sử (Trường ĐH KHXH&NV TPHCM)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- PHẠM THỊ DINH TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ - ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ----------------------- PHẠM THỊ DINH TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ - ĐẶC ĐIỂM VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ Ngành: Triết học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Anh Quốc 2. Phạm Đình Đạt Cán bộ phản biện độc lập: 1. LƢƠNG MINH CỪ 2.

TRẦN NGUYÊN VIỆT Cán bộ phản biện: 1. LƢƠNG MINH CỪ 2. VŨ NGỌC LANH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – 2019 LỜI CẢM ƠN Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa Triết học, Trường đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh - nơi đã trang bị cho tôi thêm những kiến thức khoa học trong quá trình học tập nâng cao trình độ và nghiên cứu khoa học của mình. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS.

Nguyễn Anh Quốc, TS. Phạm Đình Đạt đã nhiệt tình hướng dẫn, giúp đỡ và thường xuyên động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình tôi thực hiện luận án. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Thư viện Trường đại học Khoa học xã hội & Nhân văn, Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh; và các tác giả của các công trình đã công bố có liên quan đến đề tài luận án tôi thực hiện. Đây là nơi cung cấp cho tôi những tư liệu quan trọng trong quá trình tôi thực hiện đề tài luận án.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thành viên Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ cấp Đơn vị chuyên môn, 02 cán bộ phản biện độc lập và các thành viên Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ cấp Trường đã có những nhận xét, đánh giá và những góp ý rất quý giá, giúp cho bản luận án của tôi được hoàn thiện hơn. Cuối cùng, tôi xin gửi tới gia đình, cơ quan công tác, đồng nghiệp và bạn bè lời biết ơn sâu sắc, đã luôn tạo mọi điều kiện, khích lệ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án. Xin chân thành cảm ơn! Thành phố Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2019 Tác giả PHẠM THỊ DINH LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan luận án là kết quả công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Nguyễn Anh Quốc và TS.

Phạm Đình Đạt. Kết quả nghiên cứu là trung thực và chưa được ai công bố. Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 2019 Người cam đoan PHẠM THỊ DINH MỤC LỤC Trang PHẦN MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ.

SỰ BIẾN ĐỔI VỀ LỊCH SỬ, KINH TẾ, CHÍNH TRỊ XÃ HỘI VÀ SỰ BĂNG HOẠI VỀ ĐẠO ĐỨC TRONG XÃ HỘI TRUNG QUỐC THỜI XUÂN THU VỚI QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ. Sự biến đổi về lịch sử, kinh tế, chính trị xã hội trong xã hội Trung Quốc thời Xuân thu. Sự băng hoại về đạo đức trong xã hội Trung Quốc thời Xuân thu. TIỀN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ NHÂN TỐ CHỦ QUAN HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ.

Tiền đề lý luận hình thành tư tưởng đạo đức của Khổng Tử. Nhân tố chủ quan hình thành tư tưởng đạo đức của Khổng Tử.52 KẾT LUẬN CHƢƠNG 1. 59 Chƣơng : NỘI DUNG, ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ. NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ.

Tư tưởng của Khổng Tử về đạo đức và vai trò của đạo đức. Tư tưởng của Khổng Tử về các quan hệ và các chuẩn mực đạo đức cơ bản. Tư tưởng của Khổng Tử về các phương pháp giáo d c đạo đức cho con người trong xã hội. ĐẶC ĐIỂM CƠ BẢN TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ.

Tư tưởng đạo đức của Khổng Tử thể hiện sự thống nhất giữa đạo đức và chính trị. Tư tưởng đạo đức của Khổng Tử thể hiện tính thống nhất giữa ý thức cá nhân, gia đình và ý thức cộng đồng. Tư tưởng đạo đức của Khổng Tử thể hiện tính mâu thuẫn giữa quan điểm tiến bộ với quan điểm bảo thủ, lạc hậu. 125 KẾT LUẬN CHƢƠNG.

128 Chƣơng 3: GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA LỊCH SỬ TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ. NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ HẠN CHẾ TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ. Những giá trị trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử. Những hạn chế trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử.

Ý NGHĨA LỊCH SỬ TRONG TƢ TƢỞNG ĐẠO ĐỨC CỦA KHỔNG TỬ. Ý nghĩa lý luận trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử. Ý nghĩa thực tiễn trong tư tưởng đạo đức của Khổng Tử.161 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. 184 KẾT LUẬN CHUNG.186 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.

190 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 200 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trung oa là một trong những trung tâm văn hóa, hoa học và triết học cổ xưa, có những thành tựu phong phú và rực rỡ nhất hông ch của nền văn minh phương Đông mà của cả nhân loại. Trong đó, tư tưởng triết học có một ý nghĩa quan trọng trong nền văn hóa cổ Trung Quốc.

Sự phát triển rực rỡ của triết học Trung Quốc cổ đại cũng là lúc xã hội Trung Quốc bước vào thời Xuân Thu. Đó là thời kỳ chuyển biến sâu sắc từ hình thái kinh tế - xã hội chiếm hữu nô lệ sang hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, những giá trị tư tưởng, đạo đức của xã hội cũ bị băng hoại, nhưng giá trị tư tưởng, đạo đức mới còn đang trên con đường xác lập. Chính trong điều iện lịch sử đ c biệt đó đã tạo tiền đề cho sự ra đời hàng loạt hệ thống triết học với những triết gia vĩ đại mà tên tuổi của họ gắn liền với lịch sử Trung Hoa và nhân loại. iáo sư Nguyễn Tài Thư 2 5 đã nhận xét: Có một thời ỳ trong lịch sử Trung uốc mà ngày nay nhớ đến có người còn xốn xang bởi sự sôi động của nó, bởi nhiều sự iện lịch sử xuất hiện dồn dập, nhiều học thuyết triết học và chính trị - xã hội ra đời, nhiều hối óc tài ba làm nên sắc thái văn hóa và tư tưởng của Trung uốc sau này tr.

Trong đó, Khổng Tử (551 - 479 TCN) là người có một vị thế hết sức to lớn trong đời sống xã hội Trung uốc trong nhiều thế , trở thành một thành tố văn hóa góp ph n làm phong phú nền văn hóa Trung Hoa vốn được hình thành trên nền tảng của văn hóa án c ng với sự giao lưu, tiếp xúc văn hóa với các tộc người hác. Trong suốt cuộc đời, trải qua hoạt động lý luận cũng như hoạt động thực tiễn (chính trị, giáo d c… , và trên cơ sở kế thừa tiền đề lý luận trước đó, Khổng Tử đã phân chia các quan hệ đạo đức trong xã hội thành năm mối quan hệ cơ bản, đó là quan hệ vua tôi, cha con, chồng vợ, anh em, bạn bè. Mỗi quan hệ có những tiêu chuẩn riêng cho từng đối tượng, như cha hiền, con thảo; anh tốt, em ngoan; chồng biết tình, vợ nghe lẽ phải; bề trên từ hiếu, bề dưới kính 2 thuận; vua nhân từ, tôi trung thành. Đồng thời, ông đề xuất một hệ thống khái niệm căn bản về đạo đức, như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, dũng, trung, hiếu, kính đễ.

để mọi người tu dưỡng, nh m hắc ph c, loại trừ tình trạng phi nhân tính, vô đạo đức trong xã hội Trung Quốc thời Xuân thu và xây dựng nó thành một học thuyết chính trị - đạo đức tương đối hoàn ch nh thời bấy giờ. Tư tưởng đạo đức của Khổng Tử, có một lịch sử hình thành và phát triển lâu dài trên cả bề sâu và chiều rộng. ề sâu là, tư tưởng đạo đức của Khổng Tử đã được các thế hệ Nho gia và nhiều nhà tư tưởng sau này kế thừa, phát triển; trong đó, giai đoạn sau thường phong phú hơn giai đoạn trước vì phải thích nghi với điều iện xã hội mới, ho c vì phải đấu tranh với các luồng tư tưởng, tín ngưỡng nội sinh hác ho c các tư tưởng ngoại sinh thâm nhập vào trong quá trình phát triển. Chiều rộng là, tư tưởng đạo đức của Khổng Tử đã trở thành truyền thống văn hóa in đậm dấu ấn của mình lên lịch sử hông ch ở Trung uốc mà còn ở nhiều nước Châu và thế giới trong suốt mấy nghìn năm qua.

Vì vậy, trong bức thư gửi tới lễ tưởng niệm Khổng Tử, tổng thống Mỹ Reagan đã viết: Những lý tưởng cao đẹp và những tư tưởng đạo đức luân lý của Khổng Tử không ch gây ảnh hưởng ở đất nước Trung Quốc của ông mà còn ảnh hưởng tới toàn thể nhân loại. Những học thuyết của Khổng Tử được truyền từ đời này sang đời hác, đưa ra vô vàn các nguyên tắc đối nhân xử thế cho toàn nhân loại Dương Lực, 2002, tr. Hiện nay, nhân loại đang bước vào nền công nghiệp 4. , nhưng cũng đang phải đối m t với những thách thức mang tính toàn c u, như: chiến tranh, dịch bệnh, đói nghèo, ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên, phai nhạt lý tưởng sống; đ c biệt là sự sa sút, xuống cấp về đạo đức, sự sòng phẳng đến mất nhân tính trong mối quan hệ giữa người với người, sự rạn nứt và thay thế của các hệ chuẩn giá trị đạo đức,… Vì thế, việc xây dựng và hoàn thiện đạo đức cho con người đã và đang đ t ra như một yêu c u tất yếu, hách 3 quan của bất cứ xã hội nào.

Đạo đức c n phải được coi như chất keo kết dính, liên kết con người lại g n nhau hơn để cùng giải quyết, vượt qua các xung đột, mâu thuẫn và thách thức. Cho nên, bên cạnh việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức tốt đẹp của mỗi dân tộc, đòi hỏi phải ế thừa những giá trị, tinh hoa đạo đức của nhân loại, thời đại. Trong đó, tư tưởng đạo đức của Khổng Tử đang tiếp t c được nghiên cứu, tìm hiểu và kế thừa không ch ở các nước phương Đông - những nước chịu ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa Khổng giáo trong lịch sử, mà còn ở nhiều nước phương Tây.