Lễ trị Nho giáo và ảnh hưởng trị nước Hậu Lê: Luận án TS Trần Thị Thủy

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ THỦY TƯ TƯỞNG LỄ TRỊ CỦA NHO GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC THỜI HẬU LÊ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TRẦN THỊ THỦY TƯ TƯỞNG LỄ TRỊ CỦA NHO GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC THỜI HẬU LÊ Chuyên ngành: Triết học Mã số: 9229001 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Nguyên Việt Hà Nội, năm 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu đã sử dụng trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa có công trình khoa học nào công bố.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Trần Thị Thủy MỤC LỤC Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Những công trình nghiên cứu liên quan đến cơ sở hình thành và nội dung tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo Trung Quốc. Những công trình nghiên cứu ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” đến đường lối trị nước thời Hậu Lê.

Những công trình nghiên cứu về giá trị và hạn chế của đường lối trị nước thời Hậu Lê dưới ảnh hưởng tư tưởng “Lễ trị” .17 Tiểu kết chương 1. CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG TƯ TƯỞNG LỄ TRỊ CỦA NHO GIÁO TRUNG QUỐC. Những điều kiện và tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo. Nội dung cơ bản trong tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo .28 Tiểu kết chương 2.

ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG LỄ TRỊ ĐẾN ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC THỜI HẬU LÊ. Những nhân tố ảnh hưởng của tư tưởng Lễ trị đến đường lối trị nước thời Hậu Lê. Ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” trong việc tu dưỡng đạo đức của nhà vua và tầng lớp quan lại thời Hậu Lê. Ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” trong chủ trương giáo hóa dân và chính sách an dân của nhà Hậu Lê.

Ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” trong việc xây dựng và ban hành pháp luật 101 Tiểu kết chương 3. GIÁ TRỊ, HẠN CHẾ VÀ Ý NGHĨA HIỆN THỜI CỦA ĐƯỜNG LỐI TRỊ NƯỚC THỜI HẬU LÊ DƯỚI ẢNH HƯỞNG CỦA TƯ TƯỞNG LỄ TRỊ. Những giá trị, hạn chế của đường lối trị nước thời Hậu Lê dưới ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị”. Ý nghĩa hiện thời của đường lối trị nước thời Hậu Lê dưới ảnh hưởng của tư tưởng Lễ trị .132 Tiểu kết chương 4.145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .148 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Tính cấp thiết của đề tài Nho giáo là một học thuyết chính trị - đạo đức do Khổng Tử sáng lập, ra đời vào khoảng thế kỷ VI TCN. Học thuyết này gắn bó mật thiết với các vấn đề về tổ chức nhà nước và quản lý xã hội dưới thời phong kiến. Với bản chất chính trị và sự tham chính của giai cấp phong kiến, từ thời nhà Hán đến cách mạng Tân Hợi (1911), Nho giáo đã trở thành hệ tư tưởng thống trị của xã hội Trung Quốc. Tư tưởng chủ đạo của Nho giáo là chính trị - đạo đức, bởi “Nho giáo chủ trương Đức trị, nghĩa là lấy đạo đức để răn dạy con người, từ đó ổn định xã hội, nâng cao đời sống tinh thần và vật chất của nhân dân” [55, tr.

Tuy nhiên, “đạo đức chỉ có sức mạnh bền vững khi được củng cố bằng những nghi thức và bằng những quy tắc trong đời sống <…> Thái độ của bề tôi đối với vua, của con cái đối với cha mẹ, của vợ đối với chồng đều được xác định rành rọt. Lễ trị là biện pháp chặt chẽ nhất để thực hiện Đức trị” [55, tr. “Lễ” của Nho giáo được du nhập vào nước ta từ những năm đầu công nguyên, nhằm phục vụ cho mục đích đô hộ và đồng hóa nhân dân ta của các thế lực phong kiến phương Bắc. Trong suốt thời kỳ Bắc thuộc, nó đã đáp ứng được nhu cầu của giai cấp phong kiến nên dần trở thành một thứ lễ giáo chính thống trong lịch sử.

Sau khi giành được độc lập, tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo tuy không được các triều đại phong kiến Việt Nam ở thế kỷ X (Ngô, Đinh, Tiền Lê) chú trọng, nhưng từ thời Lý, nó đã dần chiếm lĩnh vị trí quản lý nhà nước và trở thành công cụ quyền lực của Nhà nước phong kiến Việt Nam độc lập. Tuy nhiên, tư tưởng “Lễ trị” trong thời kỳ này chưa thực sự chiếm vị trí độc tôn trong xã hội. Phải đến thế kỷ XV, khi vương triều Lê Sơ được thành lập thì tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo mới thực sự trở thành hệ tư tưởng chính thống, xuất phát từ yêu cầu xây dựng nhà nước phong kiến trung ương tập quyền. Đây cũng là vương triều đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam xác nhận vai trò và vị thế của “Lễ” trong đường lối trị nước.

Đường lối trị nước của nhà Hậu Lê là đức trị kết hợp với pháp trị, trong đó đạo đức là chủ đạo, còn pháp luật là bổ trợ. Sự pháp luật hóa các điển lễ, các hành vi ứng xử của con người là hệ quả của sự kết hợp “đức - pháp”. Do đó, tư tưởng “Lễ trị” thời Hậu 1 Lê tuy được xem là một trong những biểu hiện của đường lối Đức trị, song nội hàm của nó vẫn không phải hoàn toàn trùng hợp với Đức trị mà Khổng Tử đề xuất. Tư tưởng “Lễ” và “Lễ trị” của Nho giáo đã có ảnh hưởng rất sâu đậm trong đời sống chính trị, xã hội và văn hóa của dân tộc ta, là công cụ đáp ứng yêu cầu quản lý xã hội phong kiến, đồng thời góp phần xây dựng nền văn hóa dân tộc.

Do đó, việc nghiên cứu, tìm hiểu tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo, đặc biệt là ảnh hưởng của nó tới mô hình nhà nước quân chủ chuyên chế điển hình dưới thời Hậu Lê vào quản lý xã hội, trên cơ sở đó rút ra các bài học có giá trị phục vụ yêu cầu phát triển đất nước hiện nay, theo chúng tôi, rõ ràng là cần thiết, đồng thời có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách. Ngày nay, tuy cơ sở xã hội cho sự tồn tại của tư tưởng “Lễ trị” không còn, nhưng những tàn dư của “Lễ”, những quy tắc ứng xử, chuẩn mực, lễ nghĩa của Nho gia…vẫn còn im đậm trong tâm thức của nhiều người. Ảnh hưởng của “Lễ” trong đạo đức, phong tục tập quán, tâm lý xã hội…ở nước ta vẫn còn. Bên cạnh đó, khi đời sống văn hóa, đạo đức mới chưa hoàn thiện, nhiều hiện tượng đạo đức tiêu cực trong quan hệ cha con, anh em, vợ chồng… đang nảy sinh hàng ngày trong cuộc sống.

Vì vậy, trong sự nghiệp xây dựng đổi mới đất nước ta hiện nay đòi hỏi phải phát huy ảnh hưởng tích cực, hạn chế, ngăn ngừa những ảnh hưởng tiêu cực của chúng. Xuất phát từ cơ sở lý luận và thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh chọn vấn đề: “Tư tưởng Lễ trị của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đến đường lối trị nước thời Hậu Lê” làm đề tài luận án tiến sĩ Triết học của mình. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án - Mục đích: Trên cơ sở phân tích, trình bày cơ sở hình thành, nội dung tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo Trung Quốc, luận án làm rõ ảnh hưởng của tư tưởng Lễ trị đến đường lối trị nước thời Hậu Lê và ý nghĩa hiện thời của nó. - Nhiệm vụ: Để đạt được mục đích nêu trên, luận án tập trung làm rõ những nhiệm vụ chủ yếu sau đây: 2 + Trình bày cơ sở hình thành và nội dung cơ bản trong tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo.

+ Trình bày ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” đến đường lối trị nước thời Hậu Lê. + Chỉ ra những giá trị và hạn chế của tư tưởng “Lễ trị” trong đường lối trị nước thời Hậu Lê, từ đó làm rõ ý nghĩa của tư tưởng Lễ trị đối với các triều đại phong kiến về sau cũng như rút ra bài học lịch sử đối với xã hội ta hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án - Đối tượng: Luận án tập trung nghiên cứu tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo và ảnh hưởng của nó đến đường lối trị nước thời Hậu Lê. - Phạm vi: + Tìm hiểu quan niệm về “Lễ” và “Lễ trị” trong các tác phẩm kinh điển của Nho giáo, chủ yếu trong Nho giáo sơ kỳ.

+ Phân tích những biểu hiện của tư tưởng “Lễ trị” trong đường lối trị nước thời Hậu Lê gồm giai đoạn Lê Sơ, nhà Mạc và Lê Trung hưng. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án - Đề tài dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về chính trị và đạo đức, lối sống. - Đề tài chủ yếu dùng các phương pháp nghiên cứu của khoa học xã hội như phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp trên cơ sở kết hợp các phương pháp liên ngành triết học, sử học, đạo đức học, chính trị học. Đóng góp mới về mặt khoa học của luận án - Làm rõ các điều kiện, tiền đề cho sự ra đời tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo.

- Làm sáng tỏ nội dung cơ bản trong tư tưởng “Lễ trị” của Nho giáo. - Làm sáng tỏ ảnh hưởng của tư tưởng “Lễ trị” đối với đường lối trị nước thời Hậu Lê. - Chỉ ra được giá trị và hạn chế của tư tưởng “Lễ trị”, từ đó làm rõ ý nghĩa của nó đối với các triều đại phong kiến về sau cũng như việc rút ra bài học lịch sử đối xã hội ta hiện nay. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án - Luận án góp phần vào việc tìm hiểu tư tưởng “Lễ trị” - một nội dung cơ bản trong học thuyết chính trị - xã hội của Nho giáo, từ đó chỉ ra ảnh hưởng tích cực cũng như hạn chế của nó đến đường lối trị nước ở thời Hậu Lê.

- Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy triết học, chính trị, đạo đức nói chung và Nho giáo nói riêng ở các trường Đại học, Cao đẳng chuyên và không chuyên triết học. Kết cấu của luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án gồm 4 chương: Chương 1.