Quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ và sự vận dụng của Đảng ta từ khi đổi mới đến nay

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong lý luận về xây dựng đảng của giai cấp vô sản, khi nhấn mạnh tầm quan trọng của tổ chức, C.Mác đã từng nói: Người nghệ sĩ, nếu một mình điều khiển cây đàn thì tự chỉ huy mình; đã là một dàn nhạc giao hưởng thì bắt buộc phải tuân theo cây đũa thần của người nhạc trưởng. Như vậy, theo C.Mác, sức mạnh của tổ chức cũng như hiệu quả hoạt động của toàn đảng phải dựa trên nguyên tắc thống nhất và tính tự giác. Kế thừa và phát triển quan điểm của C.Lênin đã xây dựng và thực hiện lý luận về đảng kiểu mới của giai cấp công nhân; trong đó, chế độ tập trung dân chủ được xem là nguyên tắc cốt lõi về tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của Đảng. Người luôn nhấn mạnh rằng, chế độ tập trung dân chủ phải là một cái gì đó khác xa chế độ tập trung quan liêu, tự do vô chính phủ, đồng thời cũng giải thích một cách thật cô đọng: Tập trung dân chủ là tự do trong thảo luận nhưng thống nhất trong hành động.

Trung thành với lý luận của V.Lênin, hầu hết các đảng cộng sản trên thế giới được thành lập từ giữa thế kỷ XIX đến nay, nhất là các đảng cộng sản cầm quyền, đều khẳng định tinh thần dân chủ trong đảng và lấy tập trung dân chủ làm nguyên tắc cơ bản trong tổ chức, sinh hoạt và hoạt động của mình. Ðảng Cộng sản Việt Nam do Hồ Chí Minh sáng lập và rèn luyện. Trong mỗi thời kỳ cách mạng, Đảng ta luôn đề ra các quy định cụ thể bảo đảm thực hiện tốt chế độ tập trung dân chủ trong Ðảng. Từ khi trở thành đảng cầm quyền, Ðảng ta tiếp tục khẳng định tính đúng đắn của nguyên tắc đó và từng bước có bổ sung, phát triển cả trong tư duy nhận thức lẫn trong hoạt động thực tiễn.

Trong đó, việc đẩy mạnh phát huy dân chủ nội bộ, thực hành chế độ tập trung dân chủ trong Ðảng và kể cả trong tổ chức, hoạt động của Nhà nước luôn được tổng kết thực tiễn, bổ sung lý luận. Vai trò lãnh đạo của Đảng đã được nhân dân thừa nhận, tin tưởng và Đảng trở thành lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Thực tế lịch sử của cách mạng Việt Nam đã chứng minh 1 tính đúng đắn và sức mạnh vô địch của chế độ tập trung dân chủ không chỉ trong Ðảng mà còn được áp dụng rộng rãi trong các tổ chức chính trị - xã hội. Ðảng là một tổ chức chặt chẽ, thống nhất ý chí và hành động.

Trong Ðảng, mọi đảng viên đều bình đẳng trong thảo luận và biểu quyết các công việc của Ðảng theo nguyên tắc đa số; được ứng cử, đề cử và bầu cử cơ quan lãnh đạo các cấp của Ðảng; được phê bình, chất vấn về hoạt động của các tổ chức đảng và đảng viên ở mọi cấp; v. Vì thế, như Hồ Chí Minh đã khẳng định, Ðảng ta tuy nhiều người, nhưng “khi tiến đánh như một người”. Tuy nhiên, những kinh nghiệm rút ra trong các kỳ đại hội Đảng gần đây về công tác xây dựng Đảng, nhất là những hạn chế, khuyết điểm đã được Đảng ta chỉ rõ trong Nghị quyết Trung ương 4 khoá XI và khoá XII mới đây… buộc chúng ta phải suy nghĩ. Vì sao có những chủ trương lớn, huy động cả trí tuệ tập thể để bàn và biểu quyết theo đa số mà vẫn cứ sai? Công tác đề bạt, bổ nhiệm cán bộ làm đúng theo nguyên tắc tập trung dân chủ, rất đúng “quy trình” mà vẫn còn nhiều khuyết điểm, đến mức “sờ đâu sai đó”?.

Khuyết tật này ở đâu cũng có: Trung ương có, bộ ngành, địa phương càng có, đến cấp cơ sở thì khuyết điểm này càng nhiều hơn, phức tạp và nghiêm trọng nặng nề hơn. Trong khi đó, các báo cáo của các địa phương đều khẳng định, mọi việc trong Đảng đều tuân thủ theo nguyên tắc tập trung dân chủ… Những bài học đau xót trong công tác cán bộ như trường hợp Trịnh Xuân Thanh, Nguyễn Xuân Anh1 đã chỉ ra, có nguyên nhân từ sự yếu kém về năng lực, giảm sút sức chiến đấu của chi bộ, tổ chức đảng nơi cán bộ, đảng viên sinh hoạt trực tiếp; việc chấp hành nguyên tắc tập trung dân chủ không nghiêm; tinh thần tự phê bình và phê bình giảm sút. Những biểu hiện trên cho thấy sự cần thiết phải khắc phục những hạn chế, yếu kém trong nhận thức lý luận về bản chất của chế độ tập trung dân chủ. Bởi vì, nhận thức đúng đắn là tiền đề cho hành động đúng đắn, đặc biệt 1 Trịnh Xuân Thanh - nguyên Phó chủ tịch tỉnh Hậu Giang, Nguyễn Xuân Anh - nguyên Bí thư Thành uỷ Đà Nẵng 2 là trong hoạt động lãnh đạo của Ðảng.

Trong điều kiện một Ðảng duy nhất cầm quyền, việc thực hiện nghiêm túc, đúng đắn chế độ tập trung dân chủ trong Ðảng có ý nghĩa quyết định đối với việc thực hiện tập trung dân chủ trong toàn xã hội. Trên tinh thần Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong nội bộ, việc trở lại với những chỉ dẫn của V.Lênin trong lý luận về xây dựng Đảng Cộng sản kiểu mới, đặc biệt là chế độ tập trung dân chủ là yêu cầu khách quan và đòi hỏi chính đáng của công tác xây dựng Đảng. Ý thức được trách nhiệm trước yêu cầu tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng trong tình hình mới, từ giác độ triết học, nghiên cứu sinh đã lựa chọn vấn đề “Quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ và sự vận dụng của Đảng ta từ khi đổi mới đến nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của mình với mong muốn góp phần nhận thức sâu sắc hơn về một trong những nguyên tắc hết sức quan trọng trong tổ chức và hoạt động của một Đảng mácxít cầm quyền. Đây là việc làm có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp bách, nhất là trong tình hình hiện nay khi toàn Đảng đang tập trung đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết Trung ương 4, 5, 6 khóa XII của Đảng.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích của luận án Trên cơ sở luận chứng, làm rõ những nội dung cốt lõi trong quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ; đồng thời phân tích sự vận dụng quan điểm đó của Đảng Cộng sản Việt Nam từ khi đổi mới đến nay, luận án đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả vận dụng trong thời gian tới. Nhiệm vụ của luận án Từ mục đích trên, luận án cần giải quyết những nhiệm cơ bản vụ sau: Một là, luận chứng làm rõ thực chất quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ. 3 Hai là, phân tích, đánh giá thực trạng vận dụng quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ của Đảng ta từ khi đổi mới đến nay.

Ba là, đề xuất một số nhóm giải pháp chủ yếu nhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả vận dụng quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ trong Đảng hiện nay và giai đoạn tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ và sự vận dụng quan điểm này của Đảng ta thông qua xử lý nguồn tài liệu là những tác phẩm kinh điển của V.Lênin về dân chủ và chế độ tập trung dân chủ; các văn kiện và các nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các kỳ đại hội từ năm 1986 đến nay về vấn đề này. Phạm vi nghiên cứu: Xuất phát từ góc độ triết học, phạm vi nghiên cứu của luận án giới hạn trong vấn đề lý luận và thực tiễn của chế độ tập trung dân chủ trong Đảng, mà không đi sâu nghiên cứu sang các lĩnh vực khác của Đảng. Về mặt thời gian, luận án tập trung vào giai đoạn hình thành và phát triển quan điểm về chế độ tập trung dân chủ của V.Lênin; điểm qua sự vận dụng quan điểm này ở Hồ Chí Minh và tập trung nghiên cứu sâu quá trình vận dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến nay.

Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Bên cạnh đó, luận án cũng sử dụng các phương pháp cụ thể, bao gồm: Phương pháp lôgíc - lịch sử, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh kết hợp với khái quát hóa. Đóng góp mới về khoa học của luận án Một là, luận án góp phần hệ thống hoá quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ cũng như làm rõ thực chất, nội dung cơ bản của quan điểm này. 4 Hai là, luận án làm rõ những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân chủ yếu của thực trạng vận dụng quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ trong điều kiện một Đảng mácxít cầm quyền.

Ba là, luận án đề xuất một số giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả của việc vận dụng quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ trong điều kiện hiện nay của Đảng ta. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án 6. Ý nghĩa lý luận Luận án góp phần cung cấp những luận cứ khoa học cho việc nhận thức và vận dụng đúng đắn quan điểm của V.Lênin về chế độ tập trung dân chủ của Đảng ta, nhất là trong công tác xây dựng Đảng hiện nay. Ý nghĩa thực tiễn Luận án có thể được dùng làm tài liệu phục vụ nghiên cứu và giảng dạy trong các chuyên ngành triết học, xây dựng Đảng, xây dựng hệ thống chính trị,… cũng như cho tất cả những ai quan tâm đến vấn đề này.

Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm có 4 chương, 13 tiết. 5 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Những công trình nghiên cứu quan điểm của V.Lênin về tập trung dân chủ và chế độ tập trung dân chủ 1. Những công trình nghiên cứu của các nhà khoa học nước ngoài Tác giả A.Xamôxuđốp (Liên Xô), Nguyên tắc tập trung dân chủ và sự thống nhất của Đảng mácxít lêninnít [86, tr.

Theo tác giả, nguyên tắc tập trung dân chủ là điều kiện quan trọng để các đảng mácxít lêninnít thực hiện thắng lợi vai trò lãnh đạo của mình, là biện pháp củng cố sự thống nhất trong Đảng.