Luận án: Khía cạnh triết học tín ngưỡng thờ Mẫu người Việt vùng Đồng bằng Bắc Bộ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỮU THỤ KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2013 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HỮU THỤ KHÍA CẠNH TRIẾT HỌC TRONG TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ Chuyên ngành CNDVBC&CNDVLS Mã số: 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGUYỄN HỮU VUI Hà Nội - 2013 1 MỤC LỤC Trang TRANG PHỤ BÌA 1 LỜI CAM ĐOAN 1 MỤC LỤC 2 MỞ ĐẦU 4 CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU, MỘT SỐ KHÁI NIỆM ĐƢỢC DÙNG TRONG LUẬN ÁN 8 1. Tình hình nghiên cứu 8 1.

Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian nói chung (trong đó tín ngưỡng thờ Mẫu được đề cập đến như một loại hình tín ngưỡng dân gian) 8 1. Những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu 12 1. Những công trình nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian nói chung, tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng dưới góc độ triết học 18 1. Lý thuyết, cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án 19 1.

Các lý thuyết áp dụng trong luận án 19 1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 24 1. Các khái niệm đƣợc dùng trong luận án 26 1. Khái niệm tín ngưỡng dân gian 26 1.

Khái niệm tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 27 CHƢƠNG 2. KHÁI LƢỢC CHUNG VỀ TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 32 2. Những cơ sở ảnh hƣởng đến sự hình thành và tồn tại tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 32 2. Sự ảnh hưởng của điều kiện địa – văn hóa, kinh tế - xã hội đối với quá trình hình thành và tồn tại tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 32 2.

Sự ảnh hưởng của các hình thái tôn giáo, tín ngưỡng đến sự hình thành và tồn tại của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 47 2. Lịch sử phát triển, điện thờ và một số nghi lễ cơ bản của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 65 2. Lịch sử phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 65 2. Điện thờ và một số nghi lễ cơ bản trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 73 2 CHƢƠNG 3.

QUAN NIỆM VỀ CON NGƢỜI VÀ TỰ NHIÊN TRONG TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 88 3. Quan niệm về con ngƣời và mối quan hệ giữa con ngƣời với xã hội trong tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 88 3. Quan niệm về con người trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 88 3.Quan niệm về mối quan hệ giữa con người với xã hội trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 101 3. Quan niệm về tự nhiên và mối quan hệ giữa con ngƣời với tự nhiên trong tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ 121 3.

Quan niệm về tự nhiên trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ 121 3. Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ 132 CHƢƠNG 4. XU HƢỚNG VẬN ĐỘNG VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA TÍN NGƢỠNG THỜ MẪU CỦA NGƢỜI VIỆT VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 146 4. Nguyên nhân và biểu hiện xu hƣớng vận động của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay 146 4.

Một số nguyên nhân ảnh hưởng đến sự vận động của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay 146 4. Một số xu hướng vận động của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay 151 4. Một số kiến nghị và giải pháp nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực trong sự phát triển của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay 161 4. Một số kiến nghị nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong giai đoạn hiện nay 161 4.

Một số giải pháp nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực trong sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc bộ hiện nay 165 KẾT LUẬN 173 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 177 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 178 3 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một quốc gia có đời sống tín ngƣỡng, tôn giáo hết sức phong phú và đa dạng. Bên cạnh những hình thức tôn giáo hiện đại đƣợc du nhập từ bên ngoài vào nhƣ Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo… hay đƣợc hình thành tại Việt Nam nhƣ: Cao Đài, Hoà Hảo thì hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều tín ngƣỡng bản địa nhƣ tín ngƣỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngƣỡng thờ Thành hoàng làng, tín ngƣỡng thờ Mẫu… Tín ngƣỡng thờ Mẫu là một loại hình tín ngƣỡng dân gian của ngƣời Việt đƣợc tích hợp bởi ba lớp thờ là thờ nữ thần, thờ Mẫu thần và thờ Tam phủ - Tứ phủ. Trong quá trình phát triển của mình, tín ngƣỡng thờ Mẫu đã tiếp nhận và chịu ảnh hƣởng của một số loại hình tín ngƣỡng tôn giáo khác nhƣ tín ngƣỡng thờ thần tự nhiên, Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.

Với sự tự điều chỉnh và tiếp nhận nội dung từ nhiều các tôn giáo tín ngƣỡng khác nên tín ngƣỡng thờ Mẫu đã khẳng định đƣợc vị trí của mình trong đời sống tâm linh của ngƣời Việt nói chung, ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ nói riêng. Không chỉ dừng lại ở việc thỏa mãn nhu cầu tâm linh của ngƣời Việt, tín ngƣỡng thờ Mẫu nói chung, tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ nói riêng còn trở thành một bộ phận, một yếu tố không thể thiếu để cấu thành nên bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc Việt. Với việc tôn thờ ngƣời phụ nữ, ngƣời mẹ, coi ngƣời mẹ là đấng sáng tạo, bảo trợ cho sự tồn tại và phát triển của đất nƣớc, con ngƣời, tín ngƣỡng thờ Mẫu đã phản ánh rõ nét đặc trƣng văn hoá không chỉ của ngƣời Việt mà còn của nhiều dân tộc thiểu số khác hiện đang sinh sống trên đất nƣớc Việt Nam. Không những vậy, tín ngƣỡng thờ Mẫu còn góp phần bảo lƣu và phát triển những giá trị truyền thống và đạo lý tốt đẹp của ngƣời Việt nhƣ: đạo lý 4 “uống nƣớc nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ ngƣời trồng cây”, truyền thống yêu nƣớc chống giặc ngoại xâm, truyền thống tôn trọng ngƣời phụ nữ.

Đồng thời, nó cũng góp phần tăng cƣờng ý thức liên kết cộng đồng cũng nhƣ có vai trò quan trọng trong đời sống tín ngƣỡng tôn giáo của ngƣời Việt nói chung, ngƣời Việt đồng bằng Bắc bộ nói riêng trong lịch sử cũng nhƣ hiện tại. Tuy nhiên, bên cạnh những giá trị văn hóa tích cực của tín ngƣỡng thờ Mẫu, còn rất nhiều yếu tố dễ bị lợi dụng trở thành hiện tƣợng mê tín dị đoan, gây lãng phí thời gian, tiền của, sức khoẻ của nhân dân, ảnh hƣởng đến sự phát triển lành mạnh của các quan hệ xã hội, cản trở sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà Đảng và nhân dân ta đang tiến hành. Trong Hội nghị Trung ƣơng Bảy (Khoá IX) về công tác tôn giáo, Đảng ta đã khẳng định: “tín ngƣỡng, tôn giáo là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân, đang và sẽ tồn tại cùng dân tộc trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nƣớc ta”[22, tr. 48] và việc “giữ gìn và phát huy những giá trị tích cực của truyền thống thờ cúng tổ tiên, tôn vinh những ngƣời có công với Tổ quốc, dân tộc và nhân dân”[22, tr.

55] là một bộ phận quan trọng trong quan điểm chỉ đạo của Đảng trên lĩnh vực tôn giáo, tín ngƣỡng. Việc nghiên cứu để chỉ ra những giá trị và hạn chế của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ (dƣới nhiều góc độ) đã đƣợc nhiều công trình thực hiện. Tuy nhiên, có thể nhận thấy, mặc dù tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ mới chỉ phát triển là một loại hình tín ngƣỡng dân gian, nhƣng nội dung và nghi lễ của nó cũng chứa đựng những yếu tố mang tính tƣ tƣởng phản ánh thái độ và nhận thức của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ trong mối quan hệ với môi trƣờng tự nhiên cũng nhƣ trong mối quan hệ với xã hội mà họ đang sống. 5 Vì vậy, nếu nhƣ việc nghiên cứu tín ngƣỡng thờ Mẫu vùng đồng bằng Bắc bộ đƣợc tiến hành dƣới góc độ triết học sẽ góp phần làm rõ hơn, sâu sắc thêm giá trị về mặt tƣ tƣởng triết học của loại hình tín ngƣỡng này, qua đó giúp cho chúng ta có đƣợc cái nhìn khách quan hơn về nó, đặc biệt khi có rất nhiều các ý kiến nhận xét trái chiều về vai trò và tác động của tín ngƣỡng thờ Mẫu trong tình hình hiện nay.

Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn trên, tôi đã chọn vấn đề Khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ làm đề tài luận án tiến sỹ chuyên ngành CNDVBC và CNDVLS. Mục đích và nhiệm vụ của luận án Mục đích: Phân tích khía cạnh triết học trong tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ. Nhiệm vụ: - Tìm hiểu những cơ sở ảnh hƣởng đến sự hình thành và tồn tại của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ; khái lƣợc lịch sử phát triển, điện thờ và một số nghi lễ cơ bản của tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ. - Khái quát những khía cạnh triết học trong tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ thông qua quan niệm về con ngƣời, tự nhiên, về mối quan hệ giữa con ngƣời với xã hội và tự nhiên trong tín ngƣỡng thờ Mẫu của ngƣời Việt vùng đồng bằng Bắc bộ.