Luận án tiến sĩ: Logic hình thành, phát triển khái niệm - Trần Thị Ngọc Anh, ĐHQG HN

ĐẠ I HỌC QUỐC GIA H À NỘI TRƯ ỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VÃN Trần Thị Ngọc Anh LÔGIC CỦA Sự HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM Chu\ẻn ngành : Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử M ã sô : 5.02 L U Ậ N Á N T IẾ N S ĩ T R IẾ T H Ọ C N g ư ờ i hướng dẫn khoa học: I. Bùi Thanh Qu [Vaì hoc oupcơThlT^ Ị 2. Vương Tất Đạt í. II H À NỘ I - 2004 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.

Bùi Thanh Quất và TS. Vương Tất Đạt, có sự tham khảo tài liệu của những tác giả ghi trong danh mục tài liệu. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Ngọc Anh LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tối, dưới sự hướng dẫn của PGS.

Bùi Thanh Quất và TS. Vương Tất Đạt, có sự tham khảo tài liệu của những tác giả ghi trong danh mục tài liệu. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Ngọc Anh MỤC LỤC T ra n ° Phần mở đầu.

3 Phần nội dung. Q uan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệm trong lịch sử triết h ọ c. Một số khái niệm cơ bản. Một số quan niệm cơ bản về sự hình thành,phát triển khái niệm trong lịch sử triết học.

Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệm trong triết học cổ đại và trung đại. Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệm trong triết học cận đại. Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệm trong triết học phương Tây hiện đại. Lỏgic vận động nội tại của quá trình hình thành, phát triển khái niệm.

Thực tiễn với sự hình thành, phát triển của khái niệm. Một số đặc điểm mang tính quy luật của quá trình hình thành, phát triển khái niệm. Quá trình thống nhất giữa lịch sử và lôgic trong sự hình thành, phát triển khái niệm. Quá trình đi từ tích luỹ về lượng đến sự biến đổi về chất và ngược lại trong sự hình thành, phát triển kháiniệm.

Quá trình hình thành, phát triển khái niệm là quá trình mâu thuẫn của đối tượng dần được bộc lộ trước nhận thức của chủ thể. Quá trình phủ định của phủ định trong sự hình thành, phát triển khái niệm. Quá trình đi từ trừu tượng đến cụ thể trong sự hình thành, phát triển khái niệm. Tác động của một số yếu tố lâm lý tói quátrình hình thành, phát triển khái niệm.

Quá trình hình thành, phát triển khái niệm trong mói trường sư phạm. Một số đặc điểm của quá trình hình thành khái niệm trong môi trường sư phạm. Một số giải pháp nhằm nâng cao năng lực tiếp nhận, hình thành,vận dụng các khái niệm cho học sinh, sinh viên trong môi trường sư phạm .131 Phần kết luận. 148 Những công trình nghiên cứu của tác giả có liên quan tới luận án .151 Danh mục tài liệu tham khảo.

152 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của để tài Trong hoạt động thực tiễn, việc nhận thức đúng hiện thực để cải biến theo hướng có lợi cho con người là một yêu cầu luôn được đặt lên hàng đầu. Quá trình nhận thức ấy là một quá trình biện chứng trải qua nhiều giai đoạn, mà trong đó khái niệm là một mắt khâu quan trọng, bởi vì khái niệm vừa là kết quả của sự phản ánh thế giới khách quan của con người, vừa là phương tiện lý luận để con người tiếp tục nhận thức và cải tạo thế giới ấy. Hiện nay, thực tiễn có những biến đổi sâu sắc với tốc độ nhanh c h ó n g , đó ]à điều kiện để ra đời một loạt những khái niệm khoa học mới.

Chính vì vậy, chúng ta cần phải nắm vững, phát triển và áp dụng những khái niệm mới này một cách linh hoạt vào công cuộc đổi mới, nhất là trona điều kiện đang xuất hiện một nền kinh tế mới-"kinh tế tri thức” (knowledge economy). Theo tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (O ECD ), nền kinh tế tri thức là nền kinh tế mà trong đó "sự sản sinh, phổ cập và sử dụng tri thức của con người đóng vai trò quyết định nhất đối với sự phát triển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống"[31,120]. Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ IX (19/4-22/4/2001) cũng chỉ rõ: "Vốn quý nhất, động lực quan trọng nhất cho sự phát triển kinh tế là tri thức.Sự sáng tạo, đổi mới thường xuyên, học tập suốt đời là những yêu cầu của kinh tế tri thức.Phát huy lợi thế của đất nước, gắn công nghiệp hóa với hiện đại hóa trong từng bước tiếp cận với kinh tế tri thức [30,47]."Để thích ứng với đòi hỏi trình độ tri thức cao, thường xuyên đổi mới, sáng tạo, trong nền kinh tế tri thức, mỗi người đều phải học tập thường xuyên, học tập suốt đời, học ở nhà trường, học trong công việc, vừa học vừa làm, mọi người phải thường xuyên được bổ túc, cập nhật kiến thức, trau dồi kỹ 3 năng phát triển trí sáng tạo, chủ động theo kịp sự đổi mới và có khả năng thúc đẩy sự đổi mới" [30,41]. Lịch sử nhận thức nhân loại cho thấy: việc làm chủ các khái niệm khoa học có vai trò vô cùng quan trọng đối với hoạt động thưc tiễn.

Để làm tốt công việc này, trước hết cần phải xác định xem các khái niệm được hình thành theo những qui luật nào, bằng cách nào con người nắm bắt được khái niệm nhanh và chính xác. Và lỏgic học đã đứng ra gánh vác sứ mạng này. Lôgic học chỉ ra rằng: thế giới mà con người đang nhận thức và tác động là một thế giới luôn vận động, biến đổi và phát triển không ngừng, nên muốn phản ánh trung thực thế giới, khái niệm cũng buộc phải vận động và biến đổi theo những quv luật của quá trình vận động ấy. Bởi vậy, việc thấu hiểu lôgic của sự hình thành, phát triển khái niệm sẽ giúp đỡ rất nhiều trong việc nâng cao năng lực tư duy khoa học, phục vụ cho quá trình nhận thức của con người một cách tích cực hơn.

Song, sự cần thiết của việc nghiên cứu khái niộm không phải đều được chúng ta đánh giá đúng và đầy đủ. Có không ít người cho rằng: đó là một vấn đề thuần túy lý thuyết và xa rời thực tế. Thiết nghĩ, nếu khống có khái niệm sẽ khôn2 thể có các ngành khoa học, và như vậy cũng đồng nghĩa với tình trạng thiếu Vắn2 tri thức. Vì vậy, nghiên cứu sinh đã chọn vấn đề "Lôgic của sự hình thành, phát triển khái niệm " làm đề tài cho luận án của mình.

Tình hình nghiên cứu đề tài Khái niệm, với tư cách là một hình thức cơ bản của tư duy trừu tượng, luôn là đối tượng của nhận thức luận và lôgic học. V ì vậy, quan điểm về sự hình thành, phát triển khái niệm nằm ở hầu hết các luận thuyết triết học thường được xem xét trên hai bình diện: lôgic hình thức và lôgic biện chứng. Từ thời cổ đại, sự hình thành khái niệm đã gắn với tên tuổi của Arixtôt (384-322 trCN). Ong đề cập tới nhận thức như một quá trình, từ cảm giác đơn lẻ đến lý tính, từ khái niệm đến phạm trù, quy luật.

Đồng thời ông cũng khẳnơ đinh tính bất biên của khái niệm. Arixtôt được coi là ông tổ của lôgic học hình 4 thức, và lý luận về khái niệm là một đóng góp quan trọng của ông. Tuy nhiên, Arixtôt chưa phân tích đến sự vận động và phát triển của khái niệm. Hêghen (1770-1831) với tư tưởng biện chứng thiên tài, lại rất quan tâm tới vấn đề đó.

Hệ thống triết học đồ sộ của ông là cả một sự minh chứng cho quá trình vận động và phát triển của khái niệm. Có thể nói Hêghen là người nghiên cứu về khái niệm tương đối sâu sắc, nhưng đáng tiếclà ỏng đã giải thích quá trình hình thành khái niệm trên quan điểm duy tâm. Tìm trong lôgic biện chứng của Héghen những tư tưởng quý báu. Mác và Ảngghen đã phát triển lên thành lỏgic biện chứng duy vật, được bổ sung qua nhiều tác phẩm của Lênin, trong đó, khái niệm được dànhmột vị trí xứng đáng, đặc biệt là trong các tác phẩm "Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê p h á n ", "Bút ký triết học".

Các nhà lôgic học Xô viết và thế giới cũng nghiên cứu nhiều về khái niệm như Đ.M ột trong những xu hướng nghiên cứu được quan tám là xem lôgic với tư cách như những mối liên hệ tất yếu, có tính quy luật của các quá trình, các hiện tượng. Như vậy, có thể xem lôgic của sự hình thành khái niệm là những mối liên hệ tất yếu, có tính quv luật của quá trình hình thành nên khái niệm ấy (xem 71,90,113,114,161,162,163. ở xu hướng này, các nhà nghiên cứu thườns phá bỏ quan niệm cho rằng khái niệm là hình thức thấp nhất của giai đoạn nhận thức lý tính, dưới phán đoán và suv luận; mà khái niệm được hình thành qua nhiều cấp độ, có thể phải qua nhiều phán đoán và suv lý khác nhau (xem 114). Cũng có xu hướng cho rằng sự hình thành khái niệm gần với sư hình thành nên thuật ngữ, hoặc quá trình này trùng hợp với quá trình tạo lập ngón ngữ của loài người từ buổi bình minh, cũng như của đứa trẻ khi bắt đầu tập nói (xem 105,120.) 5 Một xu hướng nữa quan niệm lôgic của sự hình thành khái niệm là cơ chế, là quy trình, là tính tuần tự của các thao tác tư duy kê tiếp nhau để đi đên khái niệm ấy, hay là những yếu tố cần và đủ cho sự ra đời của một khái niệm (xem 118).

Khái niệm cũng là một trong những đối tượng xem xét của triết học phương Tây hiện đại: chủ nghĩa thực dụng chủ yếu tìm kiếm khái niệm ở góc độ hiệu quả, tính hữu ích của nó; chủ nghĩa thao tác cho ý nghĩa của khái niệm đồng nhất với một tập hợp những thao tác khoa học; còn chủ nghĩa hậu cấu trúc lại phủ nhận sự tồn tại và phát triển của khái niệm, dẫn đến thuvết phi khái niệm (xem 165), hoặc tìm mọi cách để hạ thấp vai trò của khái niệm.