Luận án tiến sĩ triết học: Phương pháp hệ thống trong nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn - Nguyễn Ngọc Khá

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN NGỌC KHÁ PHƢƠNG PHÁP HỆ THỐNG - PHƢƠNG PHÁP PHỔ BIẾN TRONG NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC THÀNH PHỐ HỔ CHÍ MINH - 2001 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN NGỌC KHÁ PHƢƠNG PHÁP HỆ THÔNG - PHƢƠNG PHÁP PHỔ BIẾN TRONG NHẬN THỨC KHOA HỌC VÀ HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN Chuyên ngành : CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ DUY VẬT LỊCH SỬ Mã số : 5 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN QUANG ĐIỂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - 2001 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công ƣình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu kết quả nêu trong luận án này là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

HỆ THỐNG VÀ PHƢƠNG PHÁP HỆ THỐNG : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG. Hệ thống với tính cách là một phạm trù triết học. Phạm trù hệ thống trong lịch sử triết học. Phạm trù hệ thống dƣới ánh sáng của khoa học hiện đại.

Phƣơng pháp hệ thống : sự hình thành và một số nội dung cơ bản. Sự hình thành phƣơng pháp hệ thống. Một số nội dung cơ bản của phƣơng pháp hệ thống. PHƢƠNG PHÁP HỆ THỐNG TRONG NHẬN THỨC KHOA HỌC.

Vị trí của phƣơng pháp hệ thống trong hệ thống các phƣơng pháp nhận thức khoa học. Vai trò phƣơng pháp hệ thống trong nhận thức khoa học. Vai trò của phƣơng pháp hệ thống trong sự phân tích các khách thể hệ thống. Phƣơng pháp hệ thống và bức tranh hệ thống về thế giới.3 Vai trò của phƣơng pháp hệ thống trong sự tổng hợp tri thức.

Vận dụng phƣơng pháp hệ thống trong việc phân tích tính hệ thống của các khái niệm khoa. PHƢƠNG PHÁP HỆ THỐNG TRONG HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN. Vai trò của phƣơng pháp hệ thống trong hoạt động thực tiễn. Tính hệ thống của xã hội và hoạt động thực tiễn.

Vai trò của phƣơng pháp hệ thống trong tổ chức và quản lý xã hội. Một số vấn đề về dụng phƣơng pháp hệ thống vào việc tổ chức và quản lý xã hội ở Việt Nam trong công cuộc đổi mới hiện nay. Vận dụng phƣơng pháp hệ thống vào việc tổ chức và quản lý lĩnh vực kinh tế. Vận dụng phƣơng pháp hệ thông vào việc tổ chức và quản lý lĩnh vực xã hội.

Vận dụng phƣơng pháp hệ thống vào việc tổ chức và quản lý lĩnh vực chính trị - 130 - 3. Vận dụng phƣơng pháp hệ thống vào việc tổ chức và quản lý tinh vực tinh thần - 139 - KẾT LUẬN. - 156 - DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. - 159 - TÀI LIỆU THAM KHẢO PHẦN TIẾNG VIỆT.

Tính cấp bách của đề tài. Hiện nay, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ, con ngƣời đi sâu vào việc tìm hiểu cấu trúc vi mô và vĩ mô của thế giới vật chất. Cùng với xu hƣớng toàn cầu hóa các quan hệ quốc tế và những biến đổi sâu sắc trong các lĩnh vực của đời sống xã hội thì việc mở rộng thông tin và đa dạng hóa các tri thức khoa học đã mang lại bức tranh chung về thế giới hết sức đa dạng và phức tạp. Vì vậy, tiếp nhận những công cụ, phƣơng pháp nhận thức khoa học mới cho phù hợp với sự phát triển của khoa học hiện đại và đời sống xã hội đang là đòi hỏi cấp thiết đối với con ngƣời.

Trong số các phƣơng pháp mà con ngƣời áp dụng thì phƣơng pháp hệ thống giữ một vai trò to lớn. Phƣơng pháp hệ thống đang đƣợc áp dụng rất rộng rãi, không một lĩnh vực khoa học và hoạt động thực tiễn nào của con ngƣời lại không áp dụng phƣơng pháp ấy; nó đã trở thành biểu tƣợng của tính khoa học và tính hiệu quả trong quá trình tiếp nhận chân lý, vì vậy nó đang là mối quan tâm bức bách đối với những ngƣời làm công tác lý luận. Phƣơng pháp hệ thống chiếm một vị trí cực kỳ quan trọng trong phép biện chứng duy vật, là một mặt, một bộ phận trong triết học mác-xít. Nó có nội dung vô cùng phong phú và ngày càng đƣợc bổ sung bởi các thành tựu khoa học và thực tiễn xã hội.

Do vậy, phƣơng pháp hệ thống có vai trò to lớn trong nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn, nó góp phần làm phong phú phong cách tƣ duy, nếp suy nghĩ và phƣơng thức hoạt động của con ngƣời. Vận dụng phƣơng pháp ấy sẽ mang lại cho con ngƣời những kết quả tích cực. Đặc biệt, đối với sự nghiệp đổi mới ở nƣớc ta hiện nay nói chung, đối với tổ chức và quản lý xã hội nói -2- riêng, vận dụng đúng đắn phƣơng pháp hệ thống sẽ mang lại hiệu quả thiết thực trong tất cả các lĩnh vực của đời sống. Với vị trí, vai trò và tính hiệu quả của mình, phƣơng pháp hệ thống đã thực sự trở thành phƣơng pháp phổ biến trong nhận thức khoa học và hoạt động thực tiễn.

Song, trong các tài liệu triết học hiện nay, việc nghiên cứu phƣơng pháp hệ thống còn có những hạn chế nhất định, còn nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này. Có quan điểm coi phƣơng pháp hệ thống chỉ là phƣơng pháp chung đƣợc áp dụng cho nhiều ngành khoa học, nhƣng lại có quan điểm coi phƣơng pháp hệ thống là phƣơng pháp phổ biến đƣợc áp dụng cho mọi lĩnh vực khoa học và thực tiễn. Vì vậy, phƣơng pháp hệ thống hơn bao giờ hết cần phải đƣợc làm rõ hơn về lý luận và vận dụng. Tình hình nghiên cứu đề tài.

Vấn đề hệ thống là vấn đề không mới mẻ trong lịch sử triết học. Ngay từ thời cổ đại các nhà ƣiết học đã đề cập đến khái niệm hệ thống. Đặc biệt từ thế kỷ XIX các nhà triết học Đức đã quan tâm đến nguyên tắc tính hệ thống với tính cách là một nguyên tắc triết học; song, rất tiếc rằng khi nghiên cứu vấn đề hệ thống, họ đã đứng trên lập trƣờng của chủ nghĩa duy tâm. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin không trực tiếp nghiên cứu phƣơng pháp hệ thống, song những tác phẩm của các ông đều chứa đựng quan điểm hệ thống.

Đặc biệt tác phẩm Tư bản của C.Mác là công trình đầu tiên và tiêu biểu nhất đƣợc nghiên cứu bởi phƣơng pháp hệ thống. Phƣơng pháp hệ thống luôn luôn đƣợc quan tâm nghiên cứu của các tác giả cả trong và ngoài nƣớc. Ở Liên Xô trước đây, các bộ giáo trình triết học đều có những mục bàn về phƣơng pháp hệ thống. -3- Ngoài những giáo trình triết học ra, vấn đề phƣơng pháp hệ thống còn đƣợc nghiên cứu trong các tác phẩm chuyên bàn về vấn đề này.

Tác phẩm Sự hình thành và bản chất của phương pháp hệ thống của I. Iudin (Nxb Khoa học, Mátxcơva, 1973) đã nghiên cứu những tiền đề triết học, khoa học của sự hình thành phƣơng pháp hệ thống; những khía cạnh khác nhau trong bản chất của phƣơng pháp hệ thống;. Tác phẩm Hệ thống : Phạm trù triết học và hiện thực của A. Averianốv (Nxb Tƣ tƣởng, Mátxcơva, 1976) đã coi hệ thống là một phạm trù triết học, chỉ ra ý nghĩa phƣơng pháp luận và nhận thức luận của phạm trù hệ thống,.

Cudơmin trong tác phẩm Nguyên lý tính hệ thống trong lý luận và phương pháp luận của C. Mác (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1983) đã tập trung phân tích tính hệ thống và chỉ ra ý nghĩa thế giới quan, phƣơng pháp luận của nó đƣợc trình bày trong bộ Tư bản cũng nhƣ trong các tác phẩm chuẩn bị cho công trình vĩ đại này của C. Các tác phẩm Tính hệ thống và xã hội (Nxb Chính trị, Mátxcơva, 1980) và Xã hội: Tính hệ thống, nhận thức và quản lý (Nxb Chính trị, Mátxcơva, 1981) của tác giả V. Aphanaxép đều phân tích những phƣơng diện khác nhau trong nội dung của phƣơng pháp hệ thống, cũng nhƣ sự vận dụng nó trong đời sống xã hội.

Cuốn Những cơ sở phương pháp luận triết học của nghiên cứu hệ thống (Nxb Khoa học, Mátxcơva, 1983) và cuốn Phép biện chứng và phân tích hệ thống (Nxb Khoa học, Mátxcơva, 1986) đều do viện sĩ Đ.Gvishianhi chịu trách nhiệm xuất bản có hàng loạt bài bàn về phƣơng pháp hệ thống trong các lĩnh vực khác nhau của nhận thức khoa học và thực tiễn xã hội. Cuốn Phương pháp nhận thức biện chứng của A. Séptulin (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1989) có đề cập đến nguyên tắc quyết định luận nhƣ một yêu cầu của phƣơng pháp hệ thống. Đặc biệt, ở Liên Xô trƣớc đây đều có niên giám hàng năm với nhan đề Những nghiên cứu hệ thống.

Những vấn đề phương pháp luận. Những bài viết -4- trong đó đề cập đến những nội dung phong phú của phƣơng pháp hệ thống gắn liền với sự phát triển của khoa học hiện đại và thực tiễn xã hội. Ở Việt Nam, hầu hết các giáo trình triết học cũng đều có mục đề cập đến những nội dung cơ bản nhất của phƣơng pháp hệ thống. Tác phẩm Vai trò của phương pháp luận triết học Mác - Lênin đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên do Nguyễn Duy Thông chủ biên (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1977) có mục bàn về vai trò và ý nghĩa của phƣơng pháp hệ thống trong nghiên cứu khoa học.

Tác giả Hoàng Tụy trong cuốn Phân tích hệ thống và ứng dụng (Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội, 1987); tác giả Nguyễn Văn Quỳ trong cuốn Vận dụng quan điểm hệ thống trong quản lý kinh tế (Nxb Khoa học kỹ thuật, Hà Nội, 1987); tác giả Cao Xuân Hòa trong luận án phó tiến sĩ khoa học kinh tế với đề tài Vận dụng phương pháp phân tích hệ thống và mô hình hóa vào nghiên cứu cơ chế kinh tế (Trƣờng Đại học kinh tế quốc dân, Hà Nội, 1993) và nhiều tác giả khác đều đề cập đến những khía cạnh lý luận và phƣơng pháp luận của phƣơng pháp hệ thống và sự vận dụng nó trong thực tiễn. Gần đây, trong tác phẩm Nhận thức thế giới vi mô (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998), tác giả Nguyễn Duy Quý đã phân tích sâu sắc quá trình nhận thức thế giới vi mô, góp phần làm sâu sắc và phong phú thêm cách tiếp cận hệ thống trong nhận thức khoa học.