Luận án tiến sĩ thế giới quan trong triết học trung quốc cổ đại luận án ts triết

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN VỊNH NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN: THẾ GIỚI QUAN TRONG TRIẾT HỌC TRUNG QUỐC CỔ ĐẠI Chuyên ngành: CNDVBC VÀ CNDVLS Mã số: 50102 Hà Nội - 2002 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1: VŨ TRỤ QUAN 7 1.1 Sơ lược về lịch sử, văn hóa triết học và bối cảnh kinh tế - xã hội 7 Trung Quốc cổ đại 1.1 Đặc điểm lịch sử, văn hóa và triết học Trung Quốc cổ đại 7 1.2 Bối cảnh kinh tế - xã hội ở Trung Quốc thời Xuân thu - Chiến 10 quốc 1.3 Sự thay đổi về quyền sở hữu ruộng đất 13 1.4 Sự thay đổi quan hệ giai cấp 15 1.2 Khái luận chung về thế giới quan triết học và thế giới quan triết 18 học Trung Quốc cổ đại 1.3 Vũ trụ quan trong triết học Trung Quốc cổ đại 22 1.1 Thời kỳ manh nha 22 1.2 Khí và Đạo – Hai khái niệm quan trọng trong vũ trụ quan Trung 26 Quốc cổ đại 1.3 Quan niệm về nguồn gốc, các quy luật vận động của vũ trụ qua học 29 thuyết Âm dương và tác phẩm Kinh Dịch 1.4 Học thuyết Ngũ hành 41 1.5 Sự hợp nhất và ứng dụng của học thuyết Âm dương - Ngũ hành 43 1.4 Vấn đề thời gian và không gian 49 1.1 Thời gian và lịch số 51 1.2 Thiên văn học và Không gian 54 CHƯƠNG 2: XÃ HỘI QUAN 64 2.1 Quan niệm về quốc gia và sự phân tầng xã hội 64 2.1 Quan niệm về quốc gia 64 2.2 Quan niệm về sự phân tầng trong xã hội 66 2.2 Các đường lối trị quốc và tư tưởng chính trị 72 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Tư tưởng chính trị trong Kinh Dịch và thiên Cửu trù Hồng Phạm 72 2.2 Tư tưởng đức trị của Nho gia 76 2.3 Tư tưởng chính trị vô vi của Đạo gia 92 2.4 Tư tưởng pháp trị của Pháp gia 97 2.5 Tư tưởng “kiêm ái” và “hỗ lợi” của Mặc gia 109 2.3 Những tư tưởng kinh tế 113 2.1 Tư tưởng kinh tế của Mặc gia 113 2.2 Tư tưởng kinh tế của Nho gia 117 2.3 Đường lối kinh tế của Pháp gia 121 2.4 Tính biện chứng trong tư tưởng kinh tế chính trị của Binh gia 124 2.1 Mối quan hệ giữa chiến tranh và chính trị 126 2.2 Mối quan hệ giữa chiến tranh và kinh tế 130 CHƯƠNG 3: NHÂN SINH QUAN 136 3.1 Con người là vũ trụ thu nhỏ 136 3.1 Nguồn gốc của con người và vấn đề thống nhất Thiên - Địa – Nhân 136 3.2 Vấn đề thiên mệnh 143 3.3 Vấn đề dự báo về số phận của con người 149 3.2 Vấn đề cá nhân và xã hội 153 3.1 Tính và dục 153 3.2 Quan niệm về tu dưỡng bản thân 160 3.3 Các triết lý về nhân sinh 164 Kết luận chung 175 Mục lục sách tham khảo 179 Các công trình liên quan đến đề tài đã công bố 188 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Tính cấp thiết về mặt lý luận Hiện nay xu hướng nghiên cứu về văn hoá phương Đông nói chung và triết học phương Đông nói riêng đã chiếm một vị trí quan trọng trong giới học thuật của nhiều quốc gia trên thế giới. Ở nước ta trong lĩnh vực khoa học lý luận triết học cũng vậy.

Ở một số các cơ quan nghiên cứu, các trường đại học, triết học phương Đông trở thành một ngành nghiên cứu, một môn học bắt buộc và được dành cho một thời lượng khá lớn. Trong khuôn khổ của đề tài này chúng tôi không đề cập đến toàn bộ phần triết học phương Đông nói chung mà chỉ đề cập đến vấn đề thế giới quan của nền triết học của Trung Quốc thời cổ đại (từ 221 Trcn về trước). Mặt khác theo chỗ chúng được biết cho đến nay chưa có nhiều những công trình chuyên biệt nghiên cứu riêng về thế giới quan của triết học Trung Quốc cổ đại. Hơn nữa việc đánh giá chung về vai trò của triết học Trung Quốc còn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau.

Ngay tại Trung Quốc, cái nôi sinh ra nền triết học này, qua các thời đại khác nhau, triết học cũng trải qua nhiều thăng trầm với nhiều sự đánh giá khác nhau; khi thì đề cao đến sùng bái, khi thì phê phán gạt bỏ hết mức. Vả chăng, triết học Trung Quốc nói chung và thế giới quan triết học nói riêng, có những đặc điểm rất khác với các nền triết học khác trên thế giới. Điều đó đòi hỏi cần có sự nghiên cứu tiếp tục sâu hơn nữa. Tính cần thiết về mặt thực tiễn Các nhà nghiên cứu văn hoá và lịch sử xếp Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên, Hàn Quốc, Singapo là các quốc gia "đồng văn" - đây là một khái niệm lớn, hàm chứa nhiều nghĩa sâu rộng.

Trong lĩnh vực tư tưởng, triết học của Trung Quốc chứa đựng những triết lý sâu xa về vũ trụ, nhân sinh, có ảnh hưởng xuyên suốt hành trình lịch sử hàng ngàn năm của Trung Quốc và các quốc gia đồng văn trong đó có Việt Nam. Nó để lại nhiều dấu ấn sâu đậm trong đời sống tinh thần cũng như trong các lĩnh vực khác của đời sống kinh tế xã hội. Đặc TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 2 biệt trong thời kỳ hiện nay, với chủ trương mở cửa hội nhập với thế giới và với các nước trong khu vực của Đảng và Nhà nước ta, thì yếu tố "đồng văn" trở thành một chiếc cầu nối quan trọng giúp chúng ta hội nhập dễ dàng với các quốc gia trong khu vực, trong đó trước hết với các "con rồng châu Á ". Vì vậy chúng tôi cho rằng cần phải nghiên cứu triết học Trung Quốc nói chung và thế giới quan triết học nói riêng một cách có hệ thống.

Do vị trí, tầm quan trọng mang tính kiến tạo hệ thống, việc nghiên cứu cũng phải bắt đầu (và đặc biệt) từ thời cổ đại là hết sức cần thiết đối với chúng ta. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài Trước hết chúng ta thử lựợc lại một số quan điểm của giới nghiên cứu Trung Quốc về triết học Trung Quốc: Giáo sư triết học Phùng Hữu Lan: Ông đánh giá cao Nho học, coi Nho học là bao trùm toàn bộ hệ thống học thuật Trung Quốc, các thế hệ sau Khổng Tử đã đưa nho học phát triển đến độ cao của triết học trong việc nhận thức con người, nhận thức vũ trụ. Nho học kết hợp với vũ trụ quan biện chứng của Lão học, Phật học đã giúp con người có nhận thức mới hơn về các qui luật tự nhiên trong thế giới khách quan. 264, 265) Nhà sử học, triết học Thang Nhất Giới cho rằng: Mệnh đề cơ bản của triết học truyền thống Trung Quốc là "thiên nhân hợp nhất", "tri hành hợp nhất", "tình cảnh hợp nhất", trong đó con người được coi là trung tâm của vũ trụ, vạn vật xung quanh con người có ý thức đều tuỳ thuộc vào con ngườì mà có nội hàm khác nhau, theo ông, tư tưởng ấy của triết học Trung Quốc có ảnh hưởng sâu sắc đến tố chất tâm lý của dân tộc Trung Hoa.

264, 265) Chúng ta hãy thử tham khảo tiếp một số nhận định của các học giả phương Tây: Nhà Trung Quốc học người Pháp Gian Rold: “Trí óc của người Trung Quốc quen với những quanh co bất ngờ, sự tồn tại của anh ta đầy rẫy những mâu thuẫn gắn liền với cái đó là một mối nguy sâu sắc hơn, một TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 3 căn bệnh trầm trọng hơn, đó là sự thiếu tuyệt đối cái khả năng phán đoán một cách lô-gíc của người Trung Quốc” (48. 7,8) Hê-ghen trong một nhận xét về tác phẩm triết học Trung Quốc cổ đại khi ông đọc qua bản dịch đã nói: “để mua vui tôi xin trình bày chi tiết cái cơ sở đó, tôi xin nói về ý nghĩa của những “quẻ” ấy để thấy rằng người Trung Quốc họ hời hợt biết chừng nào” hay bằng một câu hỏi có tính chất tu từ ông đã kết thúc nhận xét một tác phẩm của Đạo giáo: “chúng ta sẽ tìm kiếm được cái gì bổ ích trong tất cả những cái đó”. Về Khổng Tử ông nói một cách ngắn gọn: “để giữ niềm vẻ vang cho ông ấy thì tốt nhất là đừng dịch những lời nói của ông ấy ra làm gì nữa”. Đối với bộ Kinh Thư ông viết “như vậy một sự trừu tượng phổ biến chuyển hóa vào một cái cụ thể trong đầu óc người Trung Quốc, mặc dù sự chuyển hóa này được thực hiện theo một trật tự từ bên ngoài và không chứa đựng một cái gì được suy nghĩ cả, đó là cái cơ sở của tất cả “sự thông thái và khoa học Trung Hoa” (48.

7,8) Đối với các nhà nghiên cứu triết học và tư tưởng Trung Quốc tại Việt Nam cũng có nhiều vấn đề cần phải bàn lại và đi đến các kết luận một cách khoa học và khách quan. Ngoài một số các sách dịch còn hàng loạt các bài viết, sách khảo luận, bình luận của các học giả trong nước về đề tài này, chúng tôi chỉ xin chỉ ra thí dụ đơn giản trong các sách đang sử dụng vào việc giảng dạy và đào tạo trong các trường đại học và đào tạo cán bộ. Giáo trình Triết học Mác-Lênin – Nxb Giáo dục 1996, cho rằng ở Trung Quốc có nhiều học thuyết chính trị – xã hôi, triết học, tôn giáo “ra đời và không ngừng đấu tranh với nhau trong suốt lịch sử của xã hội Trung Hoa cổ đại”. Thừa nhận có một cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật, coi đây là nét nổi bật của lịch sử triết học Trung Quốc.

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 4 Những nhận định về các tác giả Trung Quốc thời cổ đại (Khổng Tử, Mạnh Tử, Lão Tử, Trang Tử, Mặc Tử, Tuân Tử, Hàn Phi) trong các trước tác của chúng ta cũng còn nhiều điểm bất đồng ở các giai đoạn lịch sử khác nhau. Còn hàng loạt những vấn đề lý luận đặt ra khi nghiên cứu triết học Trung Quốc như: có hay không cuộc đấu tranh của chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa duy vật (?); sự phát triển của các hình thái kinh tế – xã hội Trung Quốc có theo con đường điển hình (nguyên thủy, nô lệ, phong kiến, tư bản) không (?) Trên đây là những vấn đề về mặt lý luận chúng ta gặp phải khi nghiên cứu triết học Trung Quốc nói chung và triết học cổ đại Trung Quốc nói riêng. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 3.