Luận án tiến sĩ những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của

Tính cấp thiết của đề tài Thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng phổ biến của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ. Nó có mặt tốt là luôn nhắc con cháu đang sống phải nhớ đến nguồn khi uống nước, nhớ người trồng cây khi ăn quả, phải biết kính trọng, phụng dưỡng ông bà, cha mẹ lúc sinh thời, thờ phụng khi mất. Nó thanh cao, tinh khiết khi được coi là một nét tinh hoa của truyền thống văn hóa, và đã trở thành đạo lý, lẽ sống của người Việt. Song nó sẽ là sự phiền toái, nặng nề khi mang màu sắc mê tín dị đoan, vụ lợi.

Trong lịch sử và trong xã hội hiện tại, nó đã ảnh hưởng không nhỏ tới đời sống của con người. Hiện nay, nước ta đang phát triển nền kinh tế thị trường, mở cửa hội nhập quốc tế, từng bước dân chủ hóa đời sống xã hội. Sự may rủi trong cơ chế thị trường, sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội, môi trường sinh thái bị tàn phá, xuất hiện các mặt tiêu cực do cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đem lại, cộng với trình độ dân trí thấp v. là những nguyên nhân xã hội, tâm lý và nhận thức dẫn đến việc các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo có chiều hướng gia tăng.

Hoạt động thờ cúng tổ tiên trong các gia đình, dòng họ, trong các lễ hội diễn ra khá phổ biến ở khắp các địa phương trong cả nước. Điều đó, một mặt đã góp phần gìn giữ, phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống, song mặt khác cũng gây ra những tác động tiêu cực như kích thích mê tín dị đoan, làm lãng phí thời gian, tiền của, sức lực của nhân dân, ảnh hưởng tới việc phát triển sản xuất và lành mạnh hóa các quan hệ xã hội, cản trở sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Những vấn đề trên có nguyên nhân sâu xa từ những quan niệm về bản thể, vũ trụ và nhân sinh của con người. 6 Do đó, việc nghiên cứu những khía cạnh triết học của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, chỉ ra cơ sở hình thành, tồn tại, những yếu tố tích cực và tiêu cực, thực trạng và xu hướng vận động của nó sẽ giúp chúng ta có điều kiện định hướng đúng đắn hoạt động thờ cúng tổ tiên.

Qua đó góp phần thực hiện thắng lợi cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" do Nhà nước phát động. Đây là vấn đề không những chỉ có ý nghĩa cơ bản, lâu dài mà còn mang tính cấp thiết trong tình hình xã hội hiện nay. Tình hình nghiên cứu đề tài Xung quanh vấn đề tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, từ trước tới nay, trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều công trình mô tả và nghiên cứu, như: Các hình thức tôn giáo sơ khai và sự phát triển của chúng của Tô-ca-rép, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994; Lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992; Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên, Nxb Văn học, Hà Nội, 1992; Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, Nxb thành phố Hồ Chí Minh, 1995; Phong tục thờ cúng trong gia đình Việt Nam của Toan Ánh, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1996; Tín ngưỡng làng xã của Vũ Ngọc Khánh, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1994; Thờ thần ở Việt Nam của Lê Xuân Quang, Nxb Hải Phòng, 1996; Văn hóa tâm linh của Nguyễn Đăng Duy, Nxb Hà Nội, 1996; Tập văn cúng gia tiên của Tân Việt, Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội, 1999; Về tôn giáo tín ngưỡng Việt Nam hiện nay do Đặng Nghiêm Vạn chủ biên, Nxb khoa học xã hội, Hà Nội, 1996 v. Ngoài ra, còn nhiều bài viết công bố trên các tạp chí như: Cộng sản, Tư tưởng văn hóa, Nghiên cứu lý luận, Thông tin lý luận, Triết học, Lịch sử, Văn hóa nghệ thuật, Tuyên truyền, Quốc phòng toàn dân v.

cũng đã đề cập dưới các góc độ khác nhau về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt Nam. 7 Nhìn chung, các công trình nghiên cứu của các tác giả kể trên tiếp cận tín ngưỡng nói chung và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt nói riêng là từ góc độ văn hóa học, sử học, dân tộc học và tôn giáo học. Các quan điểm của các tác giả về tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên tuy rất đa dạng, song có thể phân thành ba sự đánh giá cần xem xét: Loại thứ nhất, xem tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên như một tập tục văn hóa và truyền thống đạo đức. Loại thứ hai, xem tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên vừa là tín ngưỡng, vừa là tập tục văn hóa và truyền thống đạo đức.

Loại thứ ba, xem tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên như một loại hình tín ngưỡng, tôn giáo. Trên cơ sở những thành quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, tác giả luận án đi sâu khai thác những khía cạnh triết học của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, một địa bàn mang tính điển hình của văn hóa truyền thống Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ của luận án * Mục đích: Bước đầu trình bày một cách tương đối có hệ thống về nguồn gốc, bản chất và những biểu hiện về mặt triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt; thông qua khảo sát hoạt động thờ cúng tổ tiên ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm phát huy những yếu tố tích cực, khắc phục những yếu tố tiêu cực của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong nhân dân, đáp ứng yêu cầu xây dựng nền văn hóa mới hiện nay. *Nhiệm vụ: - Làm rõ nguồn gốc, bản chất và cơ sở hình thành tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ.

8 - Nêu ra những biểu hiện về mặt triết học thông qua nội dung và nghi lễ thờ cúng tổ tiên ở đồng bằng Bắc Bộ. - Từ thực trạng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay, rút ra một cách tổng quát mặt tích cực và mặt tiêu cực; từ đó đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm định hướng đúng đắn hoạt động thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ. - Phạm vi nghiên cứu: Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ trong lịch sử và đánh giá thực trạng từ 1986 đến nay.

Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu thực hiện đề tài dựa trên cơ sở quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tín ngưỡng, tôn giáo. Luận án được trình bày trên cơ sở các số liệu, dữ liệu thu thập được qua các sách báo, tạp chí, tài liệu và các cuộc thâm nhập thực tế ở một số địa phương đồng bằng Bắc Bộ như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hà Tây, Thái Bình, Ninh Bình, Hà Nam, Nam Định. Luận án vận dụng phương pháp luận chung là phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và các phương pháp khác như phân tích, tổng hợp, diễn dịch, qui nạp, lịch sử và lôgíc, so sánh, mô tả v. Những đóng góp mới về mặt khoa học của luận án - Luận án góp phần là rõ những khía cạnh triết học trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ.

9 - Góp phần làm rõ thực trạng và xu hướng vận động của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ hiện nay. - Đề xuất một số những giải pháp nhằm từng bước phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của tín ngưỡng tổ tiên cho phù hợp với yêu cầu của sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc. Ý nghĩa thực tiễn của luận án Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần vào việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống ở nước ta hiện nay. Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy những môn học có liên quan tới văn hóa truyền thống, tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam.

Kết cấu của luận án Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 3 chương 6 tiết. 10 Chương 1 TÍN NGƯỠNG VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN CỦA NGƯỜI VIỆT Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 1. KHÁI NIỆM TÍN NGƯỠNG 1. Các quan điểm ngoài mác-xít về tín ngưỡng Tín ngưỡng là một hiện tượng lịch sử thuộc lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội.

Trên thế giới có tới hàng ngàn các loại hình tín ngưỡng khác nhau, rất phong phú, đa dạng. Do cách tiếp cận, mục đích nghiên cứu khác nhau, các cách hiểu tín ngưỡng, vì vậy rất khác nhau. Để đưa ra một cách hiểu khoa học có thể khái quát được những nét đặc trưng nhất của tín ngưỡng, cần điểm qua một số quan điểm khác nhau trong giới nghiên cứu. Quan điểm của chủ nghĩa duy tâm về tín ngưỡng: Chủ nghĩa duy tâm khách quan với các đại biểu như Pla-tôn, Hê-ghen.

đều xuất phát từ thực thể tinh thần như "ý niệm", "ý niệm tuyệt đối" để lý giải các hiện tượng lịch sử xã hội trong đó có tín ngưỡng. Nhìn chung, họ đều cho rằng, lịch sử xã hội là lịch sử biến đổi của tinh thần, ý thức. Tín ngưỡng, tôn giáo là một sức mạnh kỳ bí thuộc "tinh thần" tồn tại vĩnh hằng, là cái chủ yếu đem lại sinh khí cho con người. Như vậy, lấy "tinh thần" hoặc "ý thức" để thay thế con người hiện thực, con người xã hội, chủ nghĩa duy tâm tư biện đã thần bí hóa hiện tượng tín ngưỡng, không thấy được mối quan hệ giữa con người với thế giới hiện thực, không thấy được mặt xã hội của tín ngưỡng.

Ốt-tô và một số nhà triết học duy tâm chủ quan cho tín ngưỡng là thuộc tính vốn có trong ý thức của con người, là sản phẩm mang tính nội sinh của ý thức, tồn tại không lệ thuộc vào hiện thực khách quan. 11 Quan điểm thần học về tín ngưỡng: Các nhà thần học như Tô mát - Đa canh, Phôn-ti-lích, Klê-ma-chơ, J.Oát, E-tô-rôt-cho, v.