Luận án Nghệ Thuật Trang Trí Lăng Thiệu Trị - Huế - Nguyễn Vũ Lân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Nguyễn Vũ Lân NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ - HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Tp. Hồ Chí Minh, 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Nguyễn Vũ Lân NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ - HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Phan Thanh Bình Tp. Hồ Chí Minh, 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ với đề tài Nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị - Huế là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện, các thống kê, số liệu, trích dẫn và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và có nguồn xuất xứ rõ ràng. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 31 tháng 5 năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Vũ Lân 1 MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN . 1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT . Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Giả thuyết nghiên cứu. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án .12 Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ. Cơ sở lý luận và một số khái niệm về vấn đề nghiên cứu . Khái quát về mỹ thuật thời Nguyễn, lăng Thiệu Trị và một số công trình liên quan . Tổng quan tình hình nghiên cứu về mỹ thuật thời Nguyễn và nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị .43 Chương 2 NHẬN DIỆN NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ59 2.1 Nhận diện nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị thông qua nội dung đề tài chủ đạo. Nhận diện nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị từ hình thức thể hiện bố cục “Nhất thi, nhất họa”, “Nhất tự, nhất họa” . Hình thức biểu đạt nghệ thuật trang trí qua các chất liệu ở lăng Thiệu Trị .80 Chương 3 ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TRANG TRÍ Ở LĂNG THIỆU TRỊ, LUẬN BÀN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU . Đặc điểm nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị qua yếu tố dân gian và sự đặc sắc các kiểu thức “hóa” . Giá trị nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị qua sự dung hợp của các yếu tố tạo hình .3 Một số nhận định, đánh giá rút ra từ kết quả nghiên cứu luận án . 149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN . 153 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 154 MỤC LỤC PHỤ LỤC. 164 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT B.H Bullentin des amis du Vieux Húe NCS Nghiên cứu sinh NXB Nhà xuất bản PGS.TS Phó giáo sư. Tiến sĩ PL Phụ lục TG Tác giả TP,HCM Thành phố, Hồ Chí Minh TTBTDT Trung tâm Bảo tồn Di tích USA United States of America VHTT Văn hóa thể thao 4 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nghệ thuật triều Nguyễn (1802 - 1945) đã được hình thành và phát triển trải qua chặng đường dài lịch sử, tạo nên một diện mạo kiến trúc cung đình, lăng tẩm rất đặc trưng trên đất Huế. Những di sản văn hóa và các giá trị đặc sắc về nghệ thuật tạo hình là sự kết tinh công sức, trí tuệ và thành quả lao động sáng tạo của nhiều thế hệ nghệ nhân của cả nước. Các đề tài trong nghệ thuật phong kiến nói chung luôn hàm chứa tính đa nghĩa tượng trưng bên cạnh các ý nghĩa tâm linh, thẩm mỹ khác nhau. Đặc biệt đối với thời Nguyễn, ý nghĩa đề tài thể hiện ra rõ nét khi chúng được đặt trong những quan hệ với không gian mà các nghệ nhân thời Nguyễn đã đưa vào sử dụng. Về tương quan nghệ thuật, thời Nguyễn lấy Nho giáo làm tư tưởng chủ đạo, đồng thời dung hòa với nghệ thuật dân gian, đan xen với yếu tố nghệ thuật khác như nghệ thuật Phật giáo, Champa… Nghệ thuật thời Nguyễn đã thể hiện qua nhiều chủ đề tư tưởng, kiểu thức trang trí, điêu khắc, hội họa, tất cả làm cho diện mạo tạo hình trở nên đặc sắc và phong phú. Nghệ thuật thời Nguyễn được nhìn nhận trên hai bình diện là nghệ thuật trang trí cung đình và dân gian. Từ đó đã phản ánh diện mạo của một kinh đô trong quá khứ với các kiểu thức trang trí qua các chất liệu chủ đạo như: nề, đồng, đá, gỗ, gốm, pháp lam… Dưới thời Nguyễn, kiến trúc thường rất quy mô, cấu trúc tuân thủ những nguyên tắc kết cấu qua đề tài, chủ đề và kiểu thức của các loại hình kiến trúc, bên cạnh đó còn phải tuân theo nguyên tắc phong thủy liên quan đến các thực thể địa lý tự nhiên như sông, núi, ao hồ, khe suối… Những đặc điểm ấy đã được nhận thấy thông qua hệ thống kiến trúc trang trí thời Nguyễn. Cấu trúc lăng thường có la thành, nghi môn, tượng chầu hai bên, trụ biểu, nhà bia, hồ, cầu, điện, cổng tam quan… được thể hiện một cách hợp lý, hài hòa và đầy sinh 5 động. Trong đó việc lựa chọn các hoa văn họa tiết kiến trúc là vấn đề mà các nghệ nhân đặt lên hàng đầu trong việc đưa vào trang trí cung đình. Một trong những nét nổi bật của nghệ thuật thời Nguyễn là nghệ thuật kiến trúc cung điện và lăng tẩm, góp phần tạo nên một hình hài đặc sắc của mỹ thuật Nguyễn và đã để lại những dấu ấn sâu đậm trong mỹ thuật của dân tộc. Trong hệ thống lăng tẩm của các vua triều Nguyễn, sau hai lăng của các vua tiền nhiệm là lăng vua Gia Long và lăng vua Minh Mạng, đến lăng vua Thiệu Trị có những nét chuyển đổi một cách vượt bậc trong nghệ thuật tạo hình trang trí, tạo cho kiến trúc lăng mang một nét khác lạ riêng biệt, trang nhã, lãng mạn. Quá trình xây dựng lăng Thiệu Trị, vua Tự Đức kết hợp một số nghệ thuật kiến trúc hai lăng trước đó để đưa ra đồ án tối ưu khi xây dựng lăng. Lăng Thiệu Trị (Xương lăng) cách trung tâm thành phố Huế khoảng 11km về phía Tây Nam. Đây là lăng thứ ba trong hệ thống kiến trúc lăng tẩm của các vua triều Nguyễn, trước đó có lăng Gia Long, lăng Minh Mạng, về sau còn có các lăng như: lăng Tự Đức, lăng Đồng Khánh, lăng Khải Định… Có một điểm chung là tất cả các lăng vua đều nằm ở phía tây thành phố Huế, nơi mặt trời lặn (khuất núi) biểu thị ẩn dụ về cõi vĩnh hằng. Quá trình xây dựng lăng Thiệu Trị chỉ trong vòng chưa đầy 10 tháng (1848) đã hoàn tất các công trình chủ yếu và vua Thiệu Trị được an táng tại chân một dãy núi thấp tên là núi Thuận Đạo, thuộc làng Cư Chánh, huyện Hương Thủy. Lăng được xây dựng thành hai tiểu khuôn viên song song với khoảng cách chừng 100m trên núi Thuận Đạo, tổng diện tích là 475 ha. Phía trước là dòng sông Hương chảy qua tạo cho kiến trúc lăng hòa hợp với thiên nhiên, thơ mộng, từ xa có đồi Vọng Cảnh và núi Ngọc Trản hình thành thế phong thủy rồng chầu, hổ phục. Kiến trúc lăng Thiệu Trị được thể hiện bởi ngôn ngữ kiến trúc, phong thủy khá riêng biệt, mang ý nghĩa thâm sâu qua từng chi tiết về bố cục, đề tài, kiểu thức hoa văn trang trí hòa quyện vào thiên nhiên. Với triết lý dung hòa 6 giữa đạo và đời, khiến cho kiến trúc lăng không chỉ giàu tính nghệ thuật mà còn là dấu ấn cõi trần của người đã khuất. Khi xây dựng lăng triều đình đã có những cải tạo, biến đổi một phần không gian để thích ứng với địa hình, địa mạo, lẫn nguyên vật liệu chế tác, thích hợp với khí hậu, thời tiết. Do điều kiện hết sức hạn hẹp về sức người và sức của, khi xây dựng lăng triều đình cho tận dụng thiên nhiên xung quanh và những gì có sẵn để trang trí, vì vậy mà ở lăng, từ kiến trúc đến trang trí cho ta thoáng nhìn rất đơn sơ, giản dị, nhưng khi chuyên sâu vào từng mảng hoa văn, họa tiết và chất liệu trang trí mới thấy được sự phát triển nghệ thuật một cách khác lạ so với các lăng tẩm thời Nguyễn khác. Lăng Thiệu Trị có những nét riêng biệt góp phần trong việc tạo dựng phong cách nghệ thuật trang trí thời Nguyễn phong phú hơn. Tuy nhiên, cho đến nay các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước chưa quan tâm và đề cập nhiều đến vấn đề này, nếu có chỉ mang tính khái quát về lịch sử, văn hóa. Việc nghiên cứu, đánh giá nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị từ trước tới nay vẫn chưa được đi sâu một cách đầy đủ, toàn diện những giá trị riêng biệt, độc đáo và rất xứng đáng được trân trọng lưu giữ. Nghệ thuật trang trí thể hiện rất rõ nét một phần dấu ấn đặc trưng của lăng Thiệu Trị và những giá trị sáng tạo của các nghệ nhân cung đình thế kỉ XIX trong chặng đường dài của lịch sử là vô cùng to lớn. Điều này cho thấy việc đi sâu nghiên cứu, khẳng định, làm sáng tỏ giá trị nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị là điều rất cần thiết. Từ những vấn đề đặt ra và hướng tiếp cận trên, nghiên cứu sinh (NCS) chọn đề tài Nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị - Huế để nghiên cứu, góp thêm tiếng nói trong việc phát huy và gìn giữ các giá trị nghệ thuật, hướng đến vận dụng trong bảo tồn, trùng tu nghệ thuật lăng Thiệu Trị đang được đặt ra cấp thiết hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Dựa trên cơ sở lý thuyết mỹ thuật học, luận án xác định và phân tích nghệ thuật tạo hình trang trí mang tính đặc thù ở lăng Thiệu Trị - Huế. Qua đó khẳng định vị trí của kiến trúc lăng Thiệu Trị với sự tiếp nối của mỹ thuật thời Nguyễn cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX trong dòng chảy mỹ thuật truyền thống dân tộc. Luận án hướng đến đúc kết và thực tiễn để phục vụ nghiên cứu, giảng dạy và là nguồn dữ liệu tham khảo trong hoạt động phục hồi, trùng tu, tôn tạo công trình kiến trúc lăng Thiệu Trị trong quần thể kiến trúc lăng tẩm thời Nguyễn tại Huế. Nhiệm vụ nghiên cứu Hệ thống hóa các tài liệu có liên quan đến nghệ thuật trang trí lăng Thiệu Trị Tìm hiểu nghệ thuật trang trí ở lăng Thiệu Trị với các mô típ trang trí, phong cách, hình tượng, đặc trưng, ý nghĩa nhân văn và tính tượng trưng của các đề tài.