Luận án tiến sĩ về nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa - Nguyễn Thị Trâm Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ----------***---------- NGUYỄN THỊ TRÂM ANH NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ TRANG SỨC CHAMPA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT TP. HỒ CHÍ MINH - 2024 i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ----------***---------- NGUYỄN THỊ TRÂM ANH NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ TRANG SỨC CHAMPA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 Người hướng dẫn khoa học 1.TS Trương Quốc Bình 2. Phạm Hữu Công TP. HỒ CHÍ MINH - 2024 ii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, tài liệu tham khảo, phụ lục minh họa là trung thực, khách quan và có xuất xứ rõ ràng. Những nhận xét và kết luận của luận án được rút ra trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu thành văn, thực địa và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nếu không đúng sự thật, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 10 tháng 07 năm 2024 Tác giả luận án iii DANH MỤC VIẾT TẮT 1. ATL: Ảnh tư liệu 2. EFEO: Escole francaise d’Extrê-Orient, Viện Viễn đông Bác cổ 4. HCM: Hồ Chí Minh 5. MT: Mỹ thuật. NCS: Nghiên cứu sinh 8. NST: Nhà sưu tập 9. Nxb: Nhà Xuất Bản 10. HCM: Thành phố Hồ Chí Minh 11. TLTK: Tài liệu tham khảo 12. TK: Thế kỷ 13. UNESCO: United Nation Educational Scientific and Cultural Organization, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc iv THUẬT NGỮ, KHÁI NIỆM LIÊN QUA ĐẾN TRANG SỨC CHAMPA 1. Vương miện: Charơng (Cha răng) 2. Vòng đeo cổ: Kaung takwai (Kong Takôi) 3. Vòng đeo tay: Kwơc tangin (Kon Tagin) 4. Hoa tai: Bơng tangi (Pawnh tangi) 5. Thắt lưng: Talei kaing (Talay kaing) 6. Nhẫn vàng: Karah mưh (Karah mư) 8. Trâm cài tóc: Jamơw (Cha mâu) 9. Tràng hạt: Bajap (Bachap) (Trích theo Từ điển Việt-Chăm của tác giả Bùi Khánh Thế năm 1996 [96]) v DANH MỤC PHỤ LỤC DANH SÁCH CÁC BẢNG THỐNG KÊ, MÔ TẢ PL1A. Danh sách các bảng thống kê mô tả . Danh sách Thống kê sơ bộ đồ trang sức Champa (Từ TK 2- TK 17) NCS khảo sát thực tế . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức vương miện, mũ miện và mũ . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức trâm, lược cài tóc, búi chụp tóc . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức khuyên tai và bông tai . Danh sách phân loại và mô tả nhóm vòng cổ, dây chuyền . Danh sách phân loại và mô tả nhóm hạt chuỗi . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức bắp tay, cổ tay . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức vòng eo, bụng . Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức ghim cài. Danh sách phân loại và mô tả nhóm trang sức nhẫn . Hồ sơ giám định cổ vật của NST Đào Danh Đức (Trang sức Champa được sử dụng trong luận án) . Hình ảnh minh họa đồ trang sức Champa . Một số đồ án Vector motif trang trí tiêu biểu đồ trang sức Champa . 307 vi MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . ii DANH MỤC VIẾT TẮT . iii DANH MỤC PHỤ LỤC . v DANH SÁCH CÁC BẢNG THỐNG KÊ, MÔ TẢ . vi MỞ ĐẦU . Lý do chọn đề tài . Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu . Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .1 Đối tượng nghiên cứu .2 Phạm vi thời gian .3 Phạm vi không gian . Phương pháp nghiên cứu . Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Đóng góp của luận án . Cấu trúc của luận án . 9 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu.1 Các công trình nghiên cứu về mỹ thuật, lịch sử mỹ thuật liên quan đến nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa .2 Mỹ học và nghệ thuật .3 Nghệ thuật điêu khắc và nghệ thuật trang trí Champa .4 Trang sức và nghệ thuật tạo hình, phong cách nghệ thuật Champa .5 Những công trình nghiên cứu, tài liệu có liên quan khác . Các khái niệm liên quan đến đề tài . Cơ sở lý thuyết của đề tài.3 Lý thuyết văn hóa vùng và giao lưu tiếp biến văn hóa .4 Một số hướng tiếp cận liên ngành khác .3 Khái quát về đối tượng nghiên cứu.1 Khái quát về nghệ thuật tạo hình Champa . Khái quát nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa. 53 CHƯƠNG 2 NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH . 59 vii ĐỒ TRANG SỨC CHAMPA .1 Biểu hiện nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa qua đề tài, kiểu thức, thủ pháp trang trí.1 Đề tài trang trí .2 Hình thức trang trí, kỹ thuật và chất liệu .2 Biểu hiện nghệ thuật tạo hình trên các nhóm trang sức Champa .1 Biểu hiện nghệ thuật tạo hình nhóm trang sức trên đầu.2 Biểu hiện nghệ thuật tạo hình nhóm trang sức trên thân . 97 CHƯƠNG 3 BÀN LUẬN VỀ NHỮNG ĐẶC TRƯNG, GIÁ TRỊ . 106 CỦA NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ TRANG SỨC CHAMPA .1 Bàn luận về những yếu tố ảnh hưởng đến nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa .1 Yếu tố địa văn hóa .2 Yếu tố tín ngưỡng, tôn giáo .3 Yếu tố chính trị xã hội và kinh tế .4 Yếu tố chủ thể sáng tạo .2 Đặc trưng lịch sử của nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa .1 Đặc trưng về chủ đề và nội dung .2 Đặc trưng về hình thức thể hiện, chất liệu và kỹ thuật chế tác .3 Những giá trị của đồ trang sức Champa .1 Giá trị thẩm mỹ .2 Giá trị văn hóa - nghệ thuật .3 Giá trị văn hóa tâm linh .4 Những đóng góp của nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa đối với nghệ thuật trang sức Việt Nam.4 Định hướng bảo vệ và phát huy các giá trị nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa .1 Định hướng bảo vệ các giá trị nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa .2 Định hướng phát huy các giá trị nghệ thuật tạo hình đồ trang sức Champa . 156 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ . 156 LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN . 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO . Lý do chọn đề tài Trong kho tàng di sản văn hoá phong phú và đa dạng của quốc gia dân tộc Việt Nam, các di sản văn hóa đặc sắc của dân tộc Chăm - một bộ phận hữu cơ của cộng đồng các dân tộc, có vị trí hết sức quan trọng. Văn hóa Champa là một nền văn hóa lớn, mang đậm bản sắc tộc người, tồn tại và phát triển theo suốt chiều dài lịch sử trên dải đất miền Trung Việt Nam. Có nguồn cội từ văn hóa Sa Huỳnh, văn hóa Champa hình thành và phát triển rực rỡ trên cơ sở kế thừa nhiều yếu tố truyền thống bản địa của văn hóa Sa Huỳnh rồi hội nhập nhiều yếu tố văn hóa bên ngoài, đặc biệt là tiếp thu những ảnh hưởng sâu đậm của văn minh Ấn Độ. Chính vì vậy, cho đến nay, các di sản văn hóa Champa không chỉ là bộ phận hữu cơ quan trọng của văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng mà còn là những bằng chứng cụ thể và sinh động trong tiến trình giao lưu văn hóa của nhân loại. Từ cuối thế kỷ XIX, văn hoá Champa đã được nhiều học giả nước ngoài, đặc biệt là người Pháp quan tâm nghiên cứu. Họ đã tiến hành nhiều đợt khảo sát sưu tầm những di tích kiến trúc và điêu khắc Champa. Tiêu biểu năm 1898 với việc phát hiện khu di tích Mỹ Sơn, việc nghiên cứu Champa càng được đẩy mạnh. Những nghiên cứu giai đoạn này đạt nhiều thành tựu đáng kể và đặt nền móng cơ bản cho những giai đoạn sau. Tuy vậy, những nghiên cứu của người Pháp chỉ tập trung vào các lĩnh vực kiến trúc, điêu khắc và bia ký. Giai đoạn này hầu như không ai quan tâm nghiên cứu đời sống sinh hoạt của cư dân qua di tích và di vật khảo cổ học. Từ sau ngày đất nước thống nhất (năm 1975), việc nghiên cứu văn hoá Champa được đẩy mạnh trên nhiều lĩnh vực và chủ yếu do các nhà nghiên cứu Việt Nam tiến hành. Tuy nhiên, cho đến năm 1985, vẫn chỉ là những cuộc điều tra sưu tầm với hai cuộc khai quật nhỏ của Đại học Tổng hợp Hà Nội và các mảng, các đề tài nghiên cứu còn rất hạn hẹp. Hầu như chúng ta chưa có ý niệm gì về nơi cư trú, về đời sống sinh hoạt, về các ngành nghề thủ công, về cơ cấu kinh tế của cư dân. Từ sau năm 1985, đặc biệt từ thập kỷ 90 trở lại đây, tình hình nghiên cứu Champa được đẩy mạnh lên một bước mới. Kế thừa thành tựu nghiên cứu của các thế hệ học giả đi trước, những người nghiên cứu giai đoạn này đã bổ sung và hoàn thiện hơn kết quả nghiên cứu trong các lĩnh vực đã được thực hiện trước đây như: kiến trúc, điêu khắc, văn bia…. Dưới góc độ khảo cổ học, họ đã triển 2 khai nhiều đề tài mới như: khai quật các di chỉ cư trú, nghiên cứu đô thị, thành cổ, thương cảng, việc sản xuất đồ gốm, đồ trang sức và các ngành nghề thủ công khác, kỹ thuật trị thuỷ và sử dụng nước, đời sống tâm linh…. Vương quốc Champa nổi tiếng trong thư tịch với những đồ kim hoàn lộng lẫy bằng vàng, bạc, thuỷ tinh, đá quý…song chứng cứ từ các cuộc khai quật khảo cổ học tại các địa điểm cư trú hầu như không cung cấp bất cứ tư liệu xác thực nào. Điều này là trở ngại lớn cho việc tìm hiểu đời sống nghệ thuật và tâm linh của cư dân. Chúng ta chỉ biết qua ghi chép và qua các sưu tập tư nhân, rất khó xác định chính xác nguồn gốc xuất xứ và niên đại. Chính vì vậy, việc đi sau nghiên cứu về trang sức Champa nói chung và nghệ thật tạo hình đồ trang sức Champa ở Việt Nam hiện nay là rất cần thiết. Về cơ bản, đồ trang sức là những sản phẩm trang trí, làm đẹp cho hình thức bên ngoài đã được loài người sử dụng như là một loại hình nghệ thuật thể hiện tính cách và sở thích cá nhân, biểu hiện sự quyền lực, đẳng cấp, địa vị… Vì vậy bản thân trang sức đã bao gồm tính thẩm mỹ và được các nghệ nhân luôn tạo tác trong tâm thế phải đẹp. Trên cơ sở đó, đồ trang sức được nghệ nhân tạo ra bằng ngôn ngữ của nghệ thuật tạo hình và trang trí trên bề mặt vật thể dựa trên những nhu cầu cụ thể về công năng sử dụng.