Luận án tiến sĩ sinh thái học linh trưởng tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, Quảng Trị - Trường Đại học Lâm nghiệp

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa thuộc địa bàn huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Phía tây khu bảo tồn giáp biên giới Việt Nam - Lào. Phía bắc giáp khu dự trữ thiên nhiên Đakrông. Địa hình khu vực mang đặc trưng dãy núi Trung Trường Sơn hiểm trở. Các sườn dốc đứng và thung lũng hẹp xen kẽ nhau. Độ dốc trung bình toàn vùng dao động từ 25 đến 35 độ. Địa hình hiểm trở hạn chế tác động tiêu cực từ con người. Ranh giới tự nhiên tạo thành lá chắn bảo vệ rừng tự nhiên. Hệ thống sông suối đầu nguồn cung cấp nước sinh hoạt cho toàn vùng hạ du. Quản lý rừng hiệu quả giúp ổn định nguồn tài nguyên đất và nước. Vị trí địa lý mang tầm quan trọng chiến lược đối với công tác bảo tồn sinh học xuyên biên giới.

Thảm thực vật Bắc Hướng Hóa đặc trưng cho kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới. Tầng ưu thế gồm các loài cây họ Dầu, họ Dẻ và họ Long não. Cấu trúc rừng phân chia thành 4 đến 5 tầng tán cây rõ rệt. Tầng vượt tán đạt độ cao từ 30 đến 40 mét. Tầng tán chính khép kín liên tục tạo lối di chuyển thuận lợi cho thú chuyền cành. Tầng dưới tán và cây bụi cung cấp chồi non, hoa quả quanh năm. Thảm tươi phủ kín mặt đất bằng nhiều loài dương xỉ và thảo mộc. Sinh cảnh rừng nhiệt đới Trường Sơn bảo lưu nhiều loài cây thức ăn quan trọng. Thực vật dây leo chằng chịt kết nối các tán cây liền kề. Cấu trúc sinh cảnh này đáp ứng hoàn hảo nhu cầu vận động và trú ẩn của linh trưởng.

Khí hậu Bắc Hướng Hóa chịu ảnh hưởng sâu sắc của hoàn lưu gió mùa nhiệt đới. Lượng mưa trung bình hàng năm dao động từ 2.000 mm đến 2.500 mm. Mùa mưa kéo dài từ tháng 9 đến tháng 1 năm sau. Độ ẩm không khí trung bình luôn duy trì trên mức 85%. Mạng lưới khe suối bắt nguồn từ các đỉnh núi cao tạo nguồn nước mặt dồi dào. Lưu lượng dòng chảy ổn định qua các mùa hỗ trợ thực vật phát triển xanh tốt. Sương mù xuất hiện thường xuyên trên các đai cao trên 700 mét. Biên độ nhiệt ngày đêm tại vùng núi cao dao động đáng kể. Điều kiện vi khí hậu mát mẻ thúc đẩy chu kỳ sinh trưởng của nhiều loài cây bản địa. Nguồn nước sạch và cây xanh tươi tốt duy trì sinh cảnh sống bền vững cho các quần thể linh trưởng.

Khu bảo tồn ghi nhận sự xuất hiện của các họ Linh trưởng tiêu biểu tại Việt Nam. Các nhóm loài bao gồm họ Cu li (Lorisidae), họ Khỉ (Cercopithecidae) và họ Vượn (Hylobatidae). Thành phần loài gồm cu li nhỏ, cu li lớn, khỉ mốc, khỉ mặt đỏ, khỉ đuôi lợn, khỉ vàng. Đặc biệt, khu hệ có sự góp mặt của hai loài đặc hữu là voọc chà vá chân nâu và vượn đen má hung. Đa số các loài đều thuộc diện nguy cấp và cực kỳ nguy cấp toàn cầu. Sự phong phú về thành phần loài phản ánh tính đa dạng sinh học cao của khu vực. Các loài cùng chung sống nhờ sự phân chia nguồn thức ăn và không gian sống theo tầng tán. Quần thể linh trưởng tại đây là nguồn gen vô giá phục vụ nghiên cứu khoa học lâm nghiệp.

Voọc chà vá chân nâu Bắc Hướng Hóa được mệnh danh là nữ hoàng linh trưởng rừng Trường Sơn. Loài linh trưởng này sở hữu bộ lông rực rỡ với nhiều màu sắc tương phản đặc trưng. Chúng sinh sống chủ yếu ở tầng tán rừng kín thường xanh có cấu trúc đa tầng. Thức ăn chính của voọc chà vá gồm lá non, chồi cây, hoa và quả rừng. Đàn voọc thường gồm từ 5 đến 15 cá thể hoạt động theo nhóm gia đình. Kích thước đàn phụ thuộc trực tiếp vào mức độ sẵn có của nguồn thức ăn. Voọc chà vá chân nâu rất nhạy cảm với các biến đổi của môi trường sống tự nhiên. Việc ghi nhận số lượng đàn ổn định tại Bắc Hướng Hóa minh chứng cho chất lượng rừng nguyên sinh được giữ gìn tốt.

Vượn đen má hung Nomascus siki là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ quý hiếm của vùng Trường Sơn. Vượn thích nghi với đời sống hoàn toàn trên tán cây cao của rừng già nhiệt đới. Tiếng hót của vượn vang xa vào buổi sáng sớm nhằm đánh dấu lãnh thổ đàn. Chúng di chuyển thoăn thoắt bằng phương pháp chuyền cành hai tay điêu luyện. Bên cạnh loài vượn, các loài khỉ mốc, khỉ mặt đỏ và khỉ đuôi lợn cũng phân bố rộng rãi. Khỉ mặt đỏ và khỉ mốc thường kiếm ăn trên mặt đất lẫn trên cành cây. Kích thước đàn khỉ có thể lên tới 20 đến 30 cá thể mỗi đàn. Quần thể vượn và khỉ tại khu bảo tồn đang duy trì mật độ tương đối ổn định nhờ các biện pháp tuần tra nghiêm ngặt.

Phương pháp điều tra tuyến transect linh trưởng là phương pháp nghiên cứu thực địa cốt lõi. Các tuyến điều tra được thiết lập đại diện cho các dạng sinh cảnh và đai cao khác nhau. Chiều dài mỗi tuyến transect dao động từ 2 km đến 5 km. Nhóm điều tra di chuyển chậm với vận tốc khoảng 1 km đến 1,5 km mỗi giờ. Quá trình quan sát diễn ra vào khung giờ hoạt động mạnh nhất của linh trưởng lúc sáng sớm và chiều muộn. Quan sát viên sử dụng ống nhòm chuyên dụng để phát hiện dấu vết, nghe âm thanh và xác định đàn. Khi phát hiện linh trưởng, nhóm ghi nhận số lượng cá thể, khoảng cách thẳng góc tới tuyến và hướng di chuyển. Dữ liệu từ các tuyến transect cho phép ước tính mật độ quần thể với độ chính xác cao.

Điều tra bẫy ảnh camera trap Bắc Hướng Hóa mang lại hiệu quả vượt trội đối với các loài linh trưởng nhút nhát. Máy bẫy ảnh hồng ngoại tự động chụp ảnh và quay video khi cảm biến nhận diện nhiệt và chuyển động. Thiết bị được gắn cố định trên thân cây dọc theo các lối mòn tự nhiên và nguồn nước. Phương pháp này ghi lại hình ảnh chân thực về hoạt động của các loài thú kiếm ăn tầng thấp như khỉ và cu li. Song song với bẫy ảnh, phương pháp phỏng vấn người dân địa phương và kiểm lâm được triển khai đồng bộ. Bảng hỏi chuẩn hóa giúp thu thập thông tin lịch sử xuất hiện và địa điểm ghi nhận linh trưởng. Sự kết hợp giữa bẫy ảnh và phỏng vấn giúp bổ sung dữ liệu sinh thái toàn diện và đáng tin cậy.

Công nghệ thông tin địa lý GIS đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản đồ phân bố. Tọa độ định vị GPS từ các điểm ghi nhận thực địa được tích hợp trực tiếp vào phần mềm GIS. Hệ thống tiến hành chồng lớp bản đồ địa hình, thảm thực vật, mạng lưới sông suối và ranh giới hành chính. Mô hình hóa không gian giúp phân tích mối tương quan giữa phân bố linh trưởng và các yếu tố sinh cảnh. Bản đồ số hóa hiển thị rõ nét các điểm nóng đa dạng sinh học cần ưu tiên bảo vệ. Công cụ GIS hỗ trợ phân tích mức độ phân mảnh sinh cảnh sống linh trưởng qua các thời kỳ. Dữ liệu số hóa giúp Ban quản lý khu bảo tồn theo dõi trực quan và ra quyết định tuần tra chính xác.

Tập tính kiếm ăn và sinh sản linh trưởng gắn liền với chu kỳ ra hoa kết trái của rừng tự nhiên. Trong mùa khô, khẩu phần ăn chuyển dịch linh hoạt sang các loại chồi non và vỏ cây chứa nhiều nước. Mùa mưa mang lại nguồn quả chín dồi dào, đáp ứng nhu cầu năng lượng cao của các đàn thú. Voọc chà vá chủ yếu ăn lá nhờ hệ tiêu hóa lên men đặc biệt, trong khi vượn và khỉ ưa chuộng quả ngọt và côn trùng. Mùa sinh sản thường tập trung vào thời điểm nguồn thức ăn phong phú nhất trong năm. Con non sinh ra được chăm sóc chu đáo bởi mẹ và các thành viên trong đàn. Quá trình nuôi con kéo dài giúp con non học hỏi các kỹ năng sinh tồn và kiếm ăn cần thiết.

Đai độ cao là yếu tố sinh thái then chốt chi phối sự phân bố của khu hệ linh trưởng. Đai rừng dưới 700 mét là sinh cảnh ưa thích của khỉ vàng, khỉ mặt đỏ và cu li nhỏ. Đai độ cao từ 700 mét đến 1.200 mét tập trung mật độ cao nhất của voọc chà vá chân nâu và vượn đen má hung. Khu vực rừng núi cao này sở hữu tán cây rậm rạp, ít bị nhiễu loạn và có độ che phủ lớn. Độ tàn che trên 0,7 tạo điều kiện lý tưởng cho các loài linh trưởng di chuyển trên cao an toàn. Ngược lại, các đỉnh núi cao trên 1.200 mét với khí hậu lạnh và gió mạnh ghi nhận ít cá thể hơn. Cấu trúc rừng nguyên sinh với cây gỗ lớn đường kính trên 40 cm giữ vai trò cốt yếu làm cây ngủ và bảo vệ đàn thú.

Mật độ quần thể linh trưởng tại Bắc Hướng Hóa duy trì ở mức tương đương các khu bảo tồn lớn trong khu vực. Cấu trúc đàn voọc chà vá chân nâu thường gồm một con đực đầu đàn, nhiều con cái trưởng thành và con non. Vượn đen má hung duy trì cấu trúc gia đình đơn vị gồm một cặp đực cái cùng các con chưa trưởng thành. Đàn khỉ mốc và khỉ mặt đỏ có quy mô lớn hơn với cấu trúc đa đực đa cái phức tạp. Hoạt động chia đàn diễn ra khi quy mô vượt quá khả năng cung cấp thức ăn của vùng lãnh thổ. Khoảng cách kiếm ăn hàng ngày của mỗi đàn dao động từ vài trăm mét đến hơn một km. Sự ổn định về tỷ lệ con non trong các đàn phản ánh tiềm năng phục hồi quần thể rất tích cực.

Phân mảnh sinh cảnh sống linh trưởng là mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với đa dạng sinh học. Việc mở đường giao thông và chuyển đổi mục đích sử dụng đất chia cắt các mảng rừng nguyên sinh. Sinh cảnh bị chia cắt làm giảm khả năng di chuyển, tìm kiếm thức ăn và giao phối giữa các đàn thú. Hiện tượng suy giảm đa dạng di truyền nội bộ đàn có thể dẫn đến nguy cơ suy thoái nòi giống. Bên cạnh đó, nạn săn bắt trộm và đặt bẫy thú rừng vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường. Rìa rừng bị xói mòn làm biến đổi cấu trúc thảm thực vật tự nhiên. Việc đánh giá chính xác các tác động tiêu cực giúp cơ quan chức năng ban hành các quy định bảo vệ nghiêm ngặt và kịp thời.

Thiết lập hành lang đa dạng sinh học Trung Trường Sơn là giải pháp chiến lược mang tính sống còn. Hành lang xanh kết nối Bắc Hướng Hóa với Khu bảo tồn Đakrông và các cánh rừng tự nhiên lân cận. Các dải rừng liên tục tạo cầu nối an toàn cho thú chuyền cành di chuyển qua các vùng sinh thái. Dự án phục hồi rừng bản địa tại các điểm nghẽn sinh thái đang được khẩn trương triển khai. Việc trồng bổ sung các loài cây thức ăn ưa thích của linh trưởng giúp nhanh chóng khôi phục tán rừng liên tục. Kết nối sinh cảnh mở rộng không gian sống và tăng cường giao lưu gen giữa các quần thể cách ly. Đây là bước đi đột phá nhằm bảo tồn đa dạng sinh học trên quy mô toàn cảnh quan.

Nâng cao hiệu quả quản lý bảo tồn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ nhiều biện pháp tổng thể. Lực lượng kiểm lâm cần tăng cường ứng dụng công nghệ số SMART trong tuần tra bảo vệ rừng. Các trạm chốt bảo vệ rừng tại các vị trí xung yếu cần được củng cố liên tục. Đồng thời, các chương trình truyền thông nâng cao nhận thức bảo tồn cho đồng bào Vân Kiều và Pa Cô được tổ chức thường xuyên. Hỗ trợ phát triển sinh kế phi lâm sản và canh tác nông lâm kết hợp giúp giảm bớt áp lực khai thác rừng. Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các tổ tự quản bảo vệ rừng mang lại hiệu quả bền vững. Đầu tư nghiên cứu khoa học liên tục cung cấp dữ liệu phục vụ giám sát và thích ứng bảo tồn.