Luận án Tiến sĩ Nguyễn Khắc Lâm: Hệ thống GSĐG chi trả DVMTR tại Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP ________________________________________________ NGUYỄN KHẮC LÂM NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG GIÁM SÁT VÀ ĐÁNH GIÁ CHI TRẢ DỊCH VỤ MÔI TRƯỜNG RỪNG TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng Mã số: 9620211 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÂM NGHIỆP NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN HẢI HÒA HÀ NỘI – 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Lâm nghiệp “Nghiên cứu đề xuất hệ thống giám sát và đánh giá chi trjả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam” mã số 9620211 là công trình nghiên cứu của tôi. Ngoại trừ những nội dung trích dẫn đã được ghi rõ nguồn, các kết quả nghiên cứu của Luận án là trung thực và chưa được tác giả khác công bố trong công trình nào. Tôi xin chịu trách nhiệm trước Hội đồng Bảo vệ Luận án Tiến sĩ về lời cam đoan của mình.

Hà Nội, tháng năm 2020 Tác giả luận án Nguyễn Khắc Lâm ii LỜI CẢM ƠN Luận án Tiến sĩ “Nghiên cứu đề xuất hệ thống giám sát và đánh giá chi trả dịch vụ môi trường rừng tại Việt Nam” mã số 9620211 là công trình nghiên cứu góp phần hệ thống hóa lý luận và thực tiễn giám sát - đánh giá (GSĐG) nhằm thiết lập hệ thống GSĐG Chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) ở nước ta. Bên cạnh đó luận án xây dựng, tích hợp phần mềm GSĐG trên nên tảng WebGis/Android nhằm tăng tiện ích và hiệu quả hoạt động cho hệ thống. Tại Việt Nam, cả GSĐG và DVMTR là hai lĩnh vực chưa có nhiều nghiên cứu sâu để tham khảo. Vì vậy, trong quá trình thực hiện tác giả đã gặp không ít khó khăn, nhưng với nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ tận tình của các giáo sư hướng dẫn, các nhà khoa học, đồng nghiệp và người thân, đến nay Luận án đã hoàn thành các nội dung nghiên cứu theo các mục tiêu đặt ra.

Nhân dịp này, Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể hướng dẫn là GS. Vương Văn Quỳnh và PGS. Nguyễn Hải Hòa đã định hướng và chỉ dẫn tậm tâm; các giảng viên Trường Đại học Lâm nghiệp, các nhà khoa học trong và ngoài ngành đã nhiệt tình góp ý và cung cấp nhiều tài liệu có giá trị giúp tôi hoàn thành Luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau Đại học – Trường Đại học Lâm nghiệp, Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam, Sở Nông nghiệp và PTNT và Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng các tỉnh, các tổ chức, cá nhân liên quan đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện và dành thời gian trao đổi, cung cấp thông tin cho tôi trong quá trình thực hiện Luận án.

Sau cùng, tôi xin bày tỏ sự biết ơn tới gia đình và những người thân đã luôn động viên, tạo điều kiện thuận lợi về vật chất, tinh thần cho tôi trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài này. Hà Nội, tháng năm 2020 Nguyễn Khắc Lâm iii MỤC LỤC TRANG BÌA Trang LỜI CAM ĐOAN.ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT. v DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU.vii DANH MỤC CÁC HÌNH.viii PHẦN MỞ ĐẦU.

TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.1 Trên thế giới.1 Nghiên cứu về GSĐG. Nghiên cứu về DVMTR và GSĐG chi trả DVMTR. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam.1 Nghiên cứu về GSĐG. Nghiên cứu về DVMTR và GSĐG chi trả DVMTR.

Nhận xét chung các nghiên cứu về GSĐG và DVMTR. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu. Nghiên cứu chính sách và thực tiễn chi trả DVMTR.Nghiên cứu lý luận và thực tiễn của GSĐG chi trả DVMTR.Nghiên cứu đề xuất bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR.

Nghiên cứu phát triển công cụ hỗ trợ GSĐG chi trả DVMTR. Nghiên cứu vận hành thử và kiểm tra ưu việt của hệ thống GSĐG. Phương pháp nghiên cứu. Quan điểm và Phương pháp luận.

Phương pháp nghiên cứu. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. Chính sách và thực tiễn chi trả DVMTR ở Việt Nam. Nhận định mục tiêu chi trả DVMTR cần phải GSĐG.

Các đặc điểm và nguyên tắc chi trả DVMTR cần phải GSĐG. Các nội dung chi trả DVMTR cần phải GSĐG.Định hướng GSĐG gắn với Tổ chức thực hiện chi trả DVMTR 65 3.Kết quả thực hiện chính sách chi trả DVMTR. Lý luận và thực tiễn GSĐG chi trả DVMTR ở Việt Nam.Cơ sở lý luận GSĐG chi trả DVMTR. Thực tiễn GSĐG chi trả DVMTR.

Tình hình xây dựng và áp dụng các bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR. Nhận xét thực trạng GSĐG chi trả DVMTR.Đề xuất Bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR ở Việt Nam.1 Cơ cấu bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR. Nội dung các Tiêu chuẩn GSĐG chi trả DVMTR. Nội dung Tiêu chí GSĐG chi trả DVMTR.Xây dựng bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR.

Công cụ hỗ trợ và quy trình GSĐG chi trả DVMTR. Hệ thống Mẫu biểu thu thập thông tin GSĐG. Phát triển phần mềm và đề xuất thiết bị phục vụ GSĐG.3 Đề xuất quy trình kỹ thuật và tổ chức thực hiện GSĐG. Vận hành thử và Kiểm tra tính ưu việt của hệ thống GSĐG.

Vận hành thử nghiệm hệ thống GSĐG. Đánh giá vận hành và tiếp tục hoàn thiện hệ thống GSĐG. Kiểm tra tính ưu việt của hệ thống GSĐG. 139 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

145 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 148 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 150 PHỤ LỤC v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Viết đầy đủ ADB Ngân hàng phát triển châu Á AHP Phân tích thứ bậc AUSIAD Tổ chức Phát triển Quốc tế Australia BVPTR Bảo vệ và Phát triển rừng CIFOR Trung tâm Nghiên cứu Lâm nghiệp Quốc tế DANIDA Tổ chức Phát triển Quốc tế Đan Mạch DVMTR Dịch vụ môi trường rừng FAO Tổ chức lương nông Liên hiệp quốc FORLAND Liên minh Đất rừng GEF Quỹ môi trường toàn cầu GIS Hệ thống Thông tin Địa lý GIZ Tổ chức Hợp tác Quốc tế CHLB Đức GSĐG Giám sát và Đánh giá (còn viết tắt là M&E) ICRAF Trung tâm Nghiên cứu Nông Lâm kết hợp Quốc tế IUCN Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế LFA Tiếp cận Khung Lô-gic MCA Phân tích đa tiêu chí NCS Nghiên cứu sinh NNPTNT Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ODA Hỗ trợ Phát triển Chính thức OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế PanNature Trung tâm Con người và Thiên nhiên PM&E Giám sát và Đánh giá có sự Tham gia RM&E Giám sát và Đánh giá dựa trên kết quả SIDA Tổ chức Phát triển Quốc tế Thụy Điển vi SMART Bộ nguyên tắc chỉ số GSĐG của OECD UBND Ủy ban nhân dân UNDP Chương trình phát triển Liên hiệp quốc UNICEF Quỹ nhi đồng Liên hiệp quốc USAID Tổ chức phát triển quốc tế Hoa Kỳ USD Đô la Mỹ VND Đồng Việt Nam VNFF Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng Việt Nam VNUF Trường Đại học Lâm nghiệp Việt Nam WB Ngân hàng Thế giới WWF Quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới Giải pháp client–server cho phép quản lý, phân tích, WebGIS cập nhật, phân phối thông tin GIS trên mạng Internet vii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Mẫu bảng rà soát cơ sở lý luận GSĐG chi trả DVMTR.2: Mẫu bảng xét chọn tiêu chí, chỉ số GSĐG chi trả DVMTR.3: Đánh giá các tiêu chí theo cặp dựa vào mức độ ưu tiên.4: Chỉ số ngẫu nhiên ứng với số tiêu chí cần xem xét.1: Thực trạng và định hướng GSĐG chi trả DVMTR.2: Tóm tắt thông tin các tiêu chuẩn GSĐG chi trả DVMTR.3: Ma trận so sánh cặp các tiêu chuẩn GSĐG.4: Trọng số các nhóm chỉ số về Công bằng.5: Trọng số các nhóm chỉ số về Minh bạch.6: Trọng số các nhóm chỉ số về Hiệu quả.7: Bộ chỉ số và thang điểm GSĐG chi trả DVMTR VNUF. Mô tả chức năng và giao diện sử dụng phần mềm NgheAnPfes.9: Kết quả GSĐG chi trả DVMTR tỉnh Nghệ An năm 2018.10: Nội dung các tiêu chí đánh giá tính phù hợp của bộ chỉ số GSĐG .11: Ma trận so sánh các tiêu chí lựa chọn bộ chỉ số GSĐG.

Tính liên thông. Tính Kỹ thuật. Tính Kinh tế. Tính tiện dụng.

Tính bao quát. Tính cụ thể.20: Ma trận tổng hợp kết quả so sánh cặp các bộ chỉ số GSĐG 143 Bảng 3.21: Kết quả chấm điểm các bộ chỉ số GSĐG.143 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Lịch sử phát triển của chi trả dịch vụ hệ sinh thái.1: Sơ đồ khung logic xây dựng hệ thống GSĐG chi trả DVMTR.2: Giao diện màn hình của phần mềm EndNote.3: Sơ đồ phân tích và tổng hợp lý thuyết.4: Sơ đồ mô tả bài toán phân tích thứ bậc.5: Sơ đồ ma trận so sánh cặp các tiêu chí.6: Sơ đồ ma trận trọng số các tiêu chí.7: Sơ đồ khung logic quá trình xác định trọng số.8: Sơ đồ hoạt động của Website hỗ trợ GSĐG.1: Cơ chế ủy thác chi trả tiền DVMTR.2: Sơ đồ quan hệ các bên liên quan trong chi trả DVMTR.3: Sơ đồ tổ chức của Quỹ BVPTR Việt Nam (nguồn: VNFF).4: Sơ đồ tổ chức Quỹ BVPTR Thừa thiên Huế (nguồn: Hue FPDF) .5: Sơ đồ tổ chức Quỹ BVPTR tỉnh Đăk Lắk (nguồn: Daklak FPDF). Cơ cấu nguồn thu từ các bên sử dụng DVMTR.7: Lượng tiền ủy thác chi trả qua VNFF và Quỹ cấp tỉnh.8: Kết quả sử dụng tiền chi trả DVMTR (2011-2018).9: Sơ cơ cấu bộ chỉ số GSĐG chi trả DVMTR.10: Phân tích mức quan trọng các tiêu chí GSĐG chi trả DVMTR.11: Mức quan trọng các tiêu chí GSĐG chi trả DVMTR.12: Giao diện nhập dữ liệu cơ sở DSDV.13: Giao diện chức năng đánh giá theo bộ chỉ số.14: Giao diện chức năng báo cáo.15: Giao diện chính của mục quản lý bản đồ.16: Sơ đồ luồng thông tin GSĐG chi trả DVMTR cấp tỉnh.17: Các yếu tố hợp thành hệ thống GSĐG.18: Các bước vận hành hệ thống GSĐG.19: Đồ thị minh họa mức độ quan trọng của các tiêu chí.141 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Sự cần thiết của luận án Một thực tế phổ biến từ trước tới nay là trong khi chúng ta đều thừa nhận Rừng là tài nguyên quý giá thì Bảo vệ rừng là một trong những nghề vất vả nhất; thu nhập của Người bảo vệ rừng thuộc nhóm thấp nhất.

Địa phương có nhiều rừng thường nghèo và phải chịu áp lực lớn về ngân sách để quản lý bảo vệ rừng. Tuy nhiên, thực trạng này đang dần được cải thiện, nhất là từ khi Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định số 99/2010/NĐ-CP nhằm triển khai chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng (chi trả DVMTR).