Phương pháp nghiên cứu khoa học, GS. Lê Huy Bá: Điều tra đa dạng sinh học động vật có vú

GS - TSKH LEÂ HUY BAÙ (Chuû bieân) PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU KHOA HOÏC (Tập 2) (Daønh cho sinh vieân ngaønh Moâi tröôøng, Sinh hoïc vaø caùc ngaønh lieân quan) NHAØ XUAÁT BAÛN ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA TP HOÀ CHÍ MINH – 2006 Nhöõng ngöôøi bieân soaïn: GS. LEÂ HUY BAÙ ThS. NGUYEÃN TROÏNG HUØNG ThS. THAÙI LEÂ NGUYEÂN ThS.

HUYØNH LÖU TRUØNG PHUØNG ThS. NGUYEÃN THÒ TROÁN ThS. LEÂ ÑÖÙC TUAÁN TS. NGUYỄN ĐINH TUẤN Phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc PHẦN V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU KHOA HỌC MÔI TRƯỜNG CHƯƠNG 20 GIỚI THIỆU VÀI PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐIỀU TRA MÔI TRƯỜNG 20.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐIỀU TRA ĐA DẠNG SINH HỌC (ÁP DỤNG CHO ĐỘNG VẬT CÓ VÚ) Đây là một trong những nhiệm vụ của các nhà môi trường học nói chung và của ngành sinh thái môi trường nói riêng. Điều tra đa dạng sinh học phải tuân theo phương pháp đặc thù. Riêng về loài động vật có vú cũng có nhiều dạng rất khác biệt. Để có thể xác định được tính đa dạng của loài có vú rất cần phải có những cuộc điều tra khảo sát khá công phu theo những phương pháp có cơ sở khoa học.

Thông thường để tiến hành một cuộc điều tra như thế, ta cần phải xác định cụ thể: 1. Mục tiêu khảo sát nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Chọn lọc phương nghiên cứu.

Kết hợp lý thuyết với thực hành. Phần hướng dẫn dưới đây sẽ minh họa cho những phần đã trình bày ở trên.1 Lời giới thiệu Trước khi tiến hành cuộc điều tra về sự đa dạng sinh học của động vật có vú, người điều tra phải xác định rõ mục tiêu điều tra. Mục tiêu điều tra được sử dụng để hướng dẫn điều tra thông qua tất cả các giai đoạn của việc 5 GS-TSKH Leâ Huy Baù (Chuû bieân) lên kế hoạch và thực hiện. Ngay khi mục tiêu được thiết lập, kế hoạch điều tra có thể được bắt đầu.

Không nên đánh giá thấp tầm quan trọng của việc lập kế hoạch, nó tăng cường hữu hiệu cho việc thu thập số liệu, hoàn thiện chất lượng của các thông tin thu thập được và cho phép phân bổ các nguồn lực có hiệu quả. Việc ước tính nguồn kinh phí cho kế hoạch điều tra là một yếu tố quan trọng. Các báo cáo nghiên cứu được đệ trình lên tổ chức có liên quan để từ đó được chấp nhận tài trợ kinh phí cho các cuộc điều tra nghiên cứu sinh thái môi trường học. Việc hướng dẫn chuẩn bị các báo cáo không đề cập ở đây, nhưng bất cứ yêu cầu nào về nguồn kinh phí để tiến hành điều tra đa dạng sinh học cũng đều phải xác định rõ mục đích, địa điểm, thời gian của cuộc nghiên cứu và cũng nên mô tả những khía cạnh khác của cuộc điều tra để có thể giúp đảm bảo cho việc hỗ trợ tài chính.

Chỉ khi nhận được nguồn kinh phí cần thiết thì mới nên tiến hành một cuộc điều tra. Một cuộc điều tra về sự đa dạng sinh học của động vật có vú được chia làm ba giai đoạn: ƒ Giai đoạn thứ nhất: Điều tra viên phải xác định phạm vi của cuộc điều tra, tức là các loài được lựa chọn cho việc nghiên cứu. Sự lựa chọn này tùy thuộc vào mục đích, thời gian nghiên cứu và khả năng tài chính cho cuộc điều tra, đặc biệt là kích thước vùng. Mặc dù những cuộc điều tra về sự đa dạng sinh học thường liên quan đến những việc nghiên cứu nhiều loài ít được biết đến, nhưng nó rất quan trọng để xem xét lại những thông tin gì có giá trị và từ đó được sử dụng như là nền móng của kế hoạch điều tra.

ƒ Giai đoạn thứ hai: Điều tra viên phải lựa chọn những kỹ thuật phù hợp nhất trong việc đánh giá mức độ phong phú hay đa dạng của các loài nghiên cứu từ rất nhiều phương pháp đã được bàn đến. Việc chọn lựa các kỹ thuật phụ thuộc vào những nhân tố đã được đề cập đến ở phần trên và dựa vào đặc điểm của những biến động khác. ƒ Giai đoạn thứ ba: Liên quan đến sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, có nghĩa là các kỹ thuật được chọn phải phù hợp với từng vùng hành động. 6 Phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc Việc tuyển dụng nhân sự và mua sắm các trang thiết bị nên được bàn đến ngay khi nhu cầu của chúng được xác định trong suốt các giai đoạn lên kế hoạch.

Nhân viên có thể tiến hành những cuộc điều tra sơ bộ, vì nó cũng sẽ hữu ích cho việc xác định các vị trí thích hợp để dựng trại trong vùng nghiên cứu. Khi trại đã dụng xong và các trang thiết bị được đưa vào hoạt động, điều tra viên có thể bắt đầu tiến hành cuộc điều tra.2 Mục tiêu điều tra Mục tiêu cơ bản của cuộc điều tra về tính đa dạng sinh học trong loài động vật có vú là đánh giá sự phong phú số lượng loài và sự đa dạng trong từng loài (số lượng các loài khác nhau hay số lượng cá thể trong loài) trong mỗi vùng nhất định. Mục tiêu thứ hai cũng không kém phần quan trọng so với mục tiêu đầu trong mỗi cuộc điều tra. Thông thường, một cuộc điều tra có thể được tiến hành để thu nhận thông tin cho một mục đích cụ thể, như là so sánh tính đa dạng sinh học giữa các vùng, thiết lập một vùng được bảo vệ hay để bảo tồn hoặc kiểm soát dân số loài.

Những cuộc điều tra với các vấn đề đã nêu cần được xem xét từ các giai đoạn đầu. Các kế hoạch nên được tiến hành để thu thập và bảo tồn các mẫu phiên bản động vật. Các loài có thể được suy đoán trong từng vùng nhất định, nhưng sự xác nhận cuối cùng về sự hiện diện của loài phải dựa trên việc kiểm tra chi tiết các mẫu thu được từ vùng điều tra.3 Xác định phạm vi của cuộc điều tra 20.1 Danh sách loài Giai đoạn đầu trong việc chuẩn bị điều tra là xem xét lại tài liệu khoa học về các cuộc điều tra loài động vật có vú được tiến hành trong vùng nghiên cứu hay các nơi gần đó. Các thông tin sau khi thu nhận được dùng để mở rộng danh sách sơ bộ các loài dự kiến có thể gặp lại trong cuộc nghiên cứu.

Như vậy, tuy danh sách góp phần quan trọng để xác định phạm vi điều tra nhưng không nên xem đó là yếu tố chủ yếu. Điều tra viên nên dự đoán trước sự xuất hiện của các loài “mới” trong vùng điều tra, đặc biệt là trong những vùng có mức độ đa dạng phong phú như rừng nhiệt đới. Một cách khác, điều tra viên có thể tiến hành điều tra sơ bộ tại nơi nghiên cứu để mở 7 GS-TSKH Leâ Huy Baù (Chuû bieân) rộng danh sách loài. Thật vậy, những cuộc điều tra như thế sẽ cho ta đáng kể về số lượng thông tin thu lượm được từ các tài liệu khoa học.

Tuy các cuộc điều tra sơ bộ không cho kết quả đầy đủ lắm nhưng cũng nên tiến hành để xác nhận sự hiện diện của nhiều loài hữu nhũ trong một khoảng thời gian ngắn nhất. Một số kỹ thuật đã được mô tả trong các chương sau có thể sẽ được dùng trong những cuộc điều tra sơ bộ hay trong những chương trình cần sự đánh giá một cách nhanh chóng. Chọn lọc loài mục tiêu Với danh sách các loài sơ bộ có sẵn, điều tra viên có thể quyết định nên đưa loài nào vào mục tiêu điều tra. Trong trường hợp thời gian, tiền bạc và các đặc tính của vùng điều tra không bị giới hạn, điều tra viên có thể quyết định tính đến các loài xuất hiện trong vùng nghiên cứu của cuộc điều tra về sự đa dạng và phong phú loài.

Tuy nhiên, trên thực tế, thời gian và tiền bạc thường bị giới hạn, cho dù những đặc tính vùng nghiên cứu đều tốt. Do đó, điều tra viên buộc phải chọn lựa loài theo mục tiêu. Một số tiêu chuẩn được đặt ra để chọn loài theo mục tiêu. Tiêu chuẩn đầu tiên là tần số xuất hiện, tiêu chuẩn này chỉ được áp dụng khi điều tra viên có một số kiến thức về sự đa dạng trong các loài.

Nếu thông tin trên có giá trị, các loài mục tiêu có thể được chọn vì mức độ đa dạng hoàn toàn của chúng hay vì sự đa dạng trong các loài động vật hữu nhũ hoặc là trong các lối sống khác nhau của chúng. Vì vậy, mặc dù các loài ăn thịt sống trong vùng điều tra có thể không nhiều, nhưng một số đông các loài có thể được chọn làm loài mục tiêu cùng với hầu hết các loài động vật ăn cỏ, các loài sống trên cây hay các loài sống về đêm thông thường… Các loài có thể cũng được chọn cho mục tiêu điều tra trên cơ sở kích thước, sự phát âm, tín hiệu rời khỏi nơi cư trú hay các đặc tính khác để có thể phát hiện ra chúng một cách khá dễ dàng. Các loài được chú ý đặc biệt có thể được dùng làm tiêu chuẩn cho việc lựa chọn. Sự chú ý này có thể liên quan đến việc tập hợp mẫu cho cuộc nghiên cứu phân loại chi tiết.

Nó cũng có thể liên quan đến sự bảo tồn các loài đang có nguy cơ tiệt chủng ở các vùng khác hay một số ít loài được tìm thấy trong vùng điều tra. Bên cạnh đó, ta cũng cần phải chú ý đến việc làm suy giảm số lượng các loài côn trùng sâu bệnh hay một số loài có thể chống chịu được trong vụ thu hoạch. 8 Phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc 20. Chọn các phương pháp nghiên cứu điều tra Đa số các phương pháp kỹ thuật đều có giá trị trong việc điều tra mức độ phong phú và đa dạng các loài động vật có vú.

Những kỹ thuật này được phân loại chung như các kỹ thuật quan sát, kỹ thuật bắt giữ, và các kỹ thuật dựa trên tín hiệu loài. Trong phần này, chúng ta sẽ xem xét đến một số nhân tố ảnh hưởng đến việc chọn lựa các phương pháp kỹ thuật.1 Tính thích nghi Một số kỹ thuật có thể được dùng trong cuộc điều tra các loài động vật hữu nhũ. Sau khi xem xét đến khả năng ứng dụng và tính thích nghi của chúng cho mỗi loài mục tiêu thì các kỹ thuật này được chọn trên cơ sở đặc trưng của loài. Cả hai loại kỹ thuật tín hiện và kỹ thuật quan sát đều giống nhau trong việc đo lường sự đa dạng của loài sống trong hang, ví dụ như: Nếu kỹ thuật sau cung cấp những thông tin đáng tin cậy thì nó trở thành kỹ thuật chọn lựa.

Kỹ thuật chuyên môn và kỹ thuật ước lượng cũng phải tạo ra các thông tin phù hợp trong việc tiếp cận mục tiêu điều tra.